Кіріспе

Карфи (Карфи, Καρφί) – Грекияның шығыс Криттегі Дикти тауларындағы археологиялық ескерткіш. Бұл жердің ежелгі атауы белгісіз; "Карфи" ("шеге") – жергілікті топоним, ол әсіресе солтүстіктен қарағанда ескерткіштің шыңын көрсететін әктас тастың ерекше бөлігін атау үшін қолданылады. Теңіз деңгейінен шамамен 1100 метр биіктікте орналасқан Карфи Ласити платосының солтүстік жағына қарап тұрады және оның орналасуы Перудегі әйгілі Мачу-Пикчу инка ескерткішіне ұқсас. Орта миной кезеңінде бұл жердің ең биік қасиетті орын ретінде пайдаланылғанына қатысты белгілі бір дәлелдер бар болғанымен, Карфи грек "Қараңғы ғасырларының" басындағы IIIC кезеңінің (шамамен б.з.б. 1200–1000 жылдар) ірі және жан-жақты зерттелген қаласы ретінде танымал.

Сайттың тарихы

Карфи шыңы бастапқыда қасиетті орын болған, кең "көрініс аймағына" ие биік тіктес беткейде (теңіз деңгейінен жоғары) орналасқан. Бұл "алғашқы сарай кезеңінде" (Орта Миной дәуірі IB–II, 1900–1800 ж.б.э.) қалыптасқан желіге тән еді, басқа орындармен көру сызықтарын байланыстырып, бірақ шамамен 1650 ж.б.э. (Сотенс, Дризен және т.б.) діни орталықтандырудың күшеюіне байланысты, мүмкін, тасталған. Тасты жердің үстінде екіге бөлінген тас тіреуі орналасқан, ол Крит және Кипрдегі қашап жасалған, пішінделген ай тәрізді тас тұғырларға ерекше ұқсайды. 1100 ж.б.э. шамасында Пелопоннестен Критке келген, соғысқа дайын, әртүрлі топтар деп аталатын дорийліктер археологиялық реконструкциялар бойынша минойлықтардың микендіктермен бірге, төменгі тап ретінде аман қалғанын тапқан. Миной тілі шаруалардың арасында сөйленіп жүргені сөзсіз, бірақ қазіргі Linear B жазуындағы жазулардың барлығы микендік жоғары тапқа байланысты грек тілінде болған (BBC). Дорийліктер жергілікті халықты тауларға қарай ығыстырған сияқты; минойлық мәдениетке ие соңғы қалалар қол жеткізуге қиын жерлерде орналасқан, ал ең ірі және кең аумақты қоныстардың бірі – Карфи, Дикти тауларында. Осы биік, шалғай, ежелгі және қасиетті орында Кноссос басып алынғаннан кейін Миной өркениетінің бір бөлігі шамамен 400 жыл бойы сақталған. Археологиялық қалдықтарға үй кешендері кіреді, олардың кейбіреулері орталық ошағы бар мегарон типті ғимараттарға ұқсас, сондай-ақ "Храм" немесе қасиетті орын, онда құрбандық мүсіндері табылды. Бұл сазбалшықтан жасалған діни мүсіндерге цилиндрлі белдемше киген, қолдарын көтеріп, аян белгісін көрсететін құдайлар жатады. Карфиде Этеокреттік минойлық қоныстардың соңғысы осы шөл даудың беткейіне шегінді, одан Крит теңізі, Педиада аңғары және Ираклион қаласымен бірге Лассити платосын көруге болады, ал Карфиден табылған заттар қазір Археологиялық мұражайда (11-бөлме) қойылған. Шығыс Крит тауларында грек тілінен өзгеше тіл классикалық дәуірге дейін сөйленіп, жазылып келген, ал оны сөйлеген адамдар әлі де "этеокреттіктер" деп аталған – "нағыз криттіктер".

Археология

1937 және 1939 жылдары Дж.Д.С. Пендлбери және Британдық археология мектебі бұл қираған жерлерді кеңінен қазды. Кейбір мамандар, қазба жұмыстары осы орынның үштен бір бөлігін ғана қамтыды деп санайды (Свиндал). Джонс Карфиді биік таулардағы қасиетті орын деп мәлімдейді, ал басқа дереккөздер күмәнділік білдіреді (Свиндалға қараңыз). Джонстың тізімдеген заттарына керамикалық тоқыма салмақтары, кішкентай құмыралар және кең таралған биік таулардағы қасиетті орындарда кездесетін саз адам және жануар мүсіндері кіреді. Миной қаласында құрбандық тастағы бар ғибадатхана, бір қабатты үйлер және тас төселген көшелер бар. Ауылдың жанында дөңгелек қабірлермен (толос) екі миной зираты орналасқан. Ауыл Соңғы Миной IIIc кезеңіне жатады, ал егер бұл орында шынымен биік таулардағы қасиетті орын болса, онда ол Орта Миной кезеңіне жатады.