Ретнол Арбютнот: Әскери теңіз сардарының өмірі мен қаһарманы

Кіріспе

Корольдік флот контр-адмиралы (1864–1916)

Контр-адмирал сэр Роберт Кит Арбутнот, 4-ші баронет (23 наурыз 1864 – 31 мамыр 1916) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік флот офицері. Ол Ютландия шайқасында қаза тапты, өзі басқарған крейсерлік эскадрилья неміс әскери-теңіз флотына батыл, бірақ ойсыз шабуыл жасағаннан кейін қарқынды атысқа түсті.

Өмірбаян

Альдерминстерде майор сэр Уильям Арбутноттың, 3-ші баронет және Алиса Маргарет Томпсонның отбасында дүниеге келді. 1889 жылғы 5 маусымда әкесінің баронеттік атағын мұраға алды. 1904 жылы Корольдік Викториан орденінің мүшесі болып тағайындалды. Арбутнот регбиде үш орталық шабуылшы болған, United Service командасының капитаны және Гэмпшир үшін ойнаған. Ол бокс чемпионы болды, кешкі астан кейін бокс қолғаптарын шығарып, қонақтарымен жаттығу жасаған. Бірде екі теңізші жазадан кек алуға тырысқанда, ол оларға бокс қолғаптарын беріп, өзімен жекпе-жекке шығып, екеуін де жерге түсірді. Тағы бір рет, үш адамы жағада оған күтпеген шабуыл жасағанда, екеуі ауруханаға жеткізілуге тиіс болды. Ол «флагмандық кеме палубасында горизонтальды тіректе қатарынан үш толық айналым жасаған, әдетте адмиралдардың ішінде сирек кездесетін біреу» болды. Әртүрлі флоттар арасындағы жол жүгіру жарысы «Арбутнот кубогы» деп аталды. 1904 жылы Bexhill Speed Trials жарысына Sunbeam Tonneau көлігімен қатысты. Мотоцикл клубының белсенді мүшесі болғандықтан, мотоциклін күнделікті кабинасында сақтап, ұзақ қашықтыққа төзімділік жарыстарына қатысты. 1908 жылы Мэн аралы TT жарысының бір цилиндрлі классында үшінші орын алды, ал Мэн аралындағы жыл сайынғы ралли және әскери қызметкерлерге арналған TT кубогы оның құрметіне аталды. 1898 жылдан бері MCC мүшесі болды және клуб, Біріккен қызметтер және Әскери-теңіз күштері үшін ойнады. Саскачеван провинциясында оның атымен аталатын шағын ауыл және почта бөлімі бар. 1897 жылғы 11 желтоқсанда полковник Александр Калдкли Маклидің қызы Лина Маклиге (1868–1935) үйленді. Олардың бір қызы болды.

Теңіз мансабы

Арбутнот 1877 жылы «Британия» оқу-жаттығу кемесіне кадет ретінде әскери-теңіз флотына қабылданды. Командирлік шенге ие болғаннан кейін Арбутнот тез арада абыройлы, бірақ өте қатал және егжей-тегжейлі талаптар қоятын мартинет ретінде танылды, ол «мелшарасыз тәртіпті қатаң сақтайтын ең жоғары авторитарлық стандартты» ұстанды. Корольдік теңіз флотының қатаң тәртіптік талаптарына қарамастан, Арбутноттың құлшынысы ерекше болды. 1900 жылы «Корольдік егемен» кемесінің аға офицері ретінде Арбутнот «Ұрыс кемесі командирінің бұйрық кітабын» жазып, жариялады, онда 300 беттік толыққанды нұсқаулықтар бар еді. Ал сол кездегі кеме командирі әдетте корольдік ережелерге қосымша қызмет ететін бірнеше беттік арнайы нұсқаулар ғана дайындаған. Кітап сол кездегі жауынгерлік кемедегі өмірдің егжей-тегжейлері туралы тарихи ақпараттың құнды көзі болып қала берді, бірақ Арбутнотты замандастарының көптеген әзіл-қалжыңдарының нысанына айналдырды, сондықтан ол кейіннен өзінің «Теңіз флотында кім кім?» атты биографиялық жазбасында оны атамауды сұрады. Тәртіпке деген сүйіспендігінен бөлек, ол дене және рухани күшін арттырумен айналысып, күнде палубада ауыр жаттығулар жасап, күннің күйін қарамай, әр күні шіркеу қызметтеріне қатысып, экипажына христиандық ізгілік туралы лекция оқыды. Жоғары лауазымдағы офицерлер оны қызығушылықпен бағаласа, ал бағыныштылары құрметпен қорқып қараса да, оның ерекше мінезі кейбіреулерді фанатик деп санауға итерді. Эндрю Гордон оны «клиникалық емес болса да, ауызша түрде ақылсыз» деп сипаттады. 1901 жылдың қараша айында патшаның туған күнін тойлауға дайындалып жатқан 6 дюймдік зеңбірек «Корольдік егемен» кемесінде жарылып, алты адам қаза болғанда ол ауыр жарақат алды. Сауыққаннан кейін 1902 жылдың 26 маусымында капитан шеніне көтеріліп, сол жылы RN колледжінің президенті болып тағайындалды. 1910 жылдың қаңтарында, ұрыс кемесінің командирі болып қызмет еткен кезде, Арбутнот Автоцикл одағында сөз сөйледі, ол сол кезде өте қауқыпты болып саналды, әсіресе британдық флаг-офицерлері саяси интригалардан аулақ болуға міндетті болғандықтан. Ол Германияның қаупі туралы батыл айтты және оған қарсы шұғыл дайындық қажет екенін мәлімдеді. Германия императоры таққа отырғаннан бері елге шабуыл жасауға дайындалып жатқанын айтты. Жалпы сайлау өтіп жатқандықтан, ол «оның алдын алу үшін ең бірінші кезекте либералдарды билікке жібермеу керек» деді. Арбутноттың бұл сөздері Корольдік теңіз флотында алағайлық тудырып, Германиямен дипломатиялық инцидентке әкелді. Германия үкіметі ресми наразылық білдірді, ал Адмиралтейство Арбутноттан түсіндіру талап етті, ол өз сөздерінен бас тартпады және кешірім сұрамады. Ол тез арада командирлік қызметінен босатылып, жалақысының жартысына төленді. Бірақ көп ұзамай ол су асты кемелері комитетіне тағайындалды (наурыздан желтоқсанға дейін), содан кейін Харвичтегі бірінші эсминецтер флотилиясының командирі болып тағайындалды, онда 1910-1912 жылдар аралығында қызмет етті. 1911 жылдан 1912 жылға дейін ол король Георг V-нің жеке көмекшісі болды және 1912 жылдың шілдесінде контр-адмирал шеніне көтерілді. 1913 жылы ол вице-адмирал сэр Джордж Уоррендер басқаратын Екінші ұрыс эскадрильясының орынбасары болып тағайындалды, «Орион» қарулы кемесінен өз туын көтерді.

Arbuthnot entered the navy in 1877 as a cadet in the training ship Britannia. Upon acquiring command rank, Arbuthnot quickly developed a reputation as a dedicated but highly inflexible and detail obsessed martinet, with a passion for "the highest authoritarian standard of discipline, mercilessly enforced." Even by the strict disciplinary standards of the Royal Navy, Arbuthnot's zeal was unusual; in 1900 as executive officer of Royal Sovereign, Arbuthnot wrote and published A Battleship Commander's Order Book, containing some 300 pages of detailed standing orders for his crew, when a ship's Commander at this time would typically produce just a few pages of special instructions to act as an addendum to the standardized King's Regulations procedural manual. While the book remains a valuable source of historical information on details of life aboard a battleship at this time, it made Arbuthnot the butt of so many jokes from his contemporaries that he later allegedly requested it not be mentioned in his biographical entry in Who's Who in the Navy. Aside from his love of discipline, he also continued his obsession with physical and spiritual fitness, spending several hours each day performing strenuous exercises on deck, rain or shine, attending daily church services and lecturing his crew on Christian virtue. Although largely regarded with bemused admiration by his superiors and respectful fear by his subordinates, his extreme nature caused some to consider him a fanatic; Andrew Gordon describes him as "in a colloquial if not a clinical sense, insane." He was severely wounded in November 1901, when a 6 inch gun, which was being prepared to celebrate the King's birthday, exploded on board the Royal Sovereign, killing six men. Following recovery, he was promoted to captain on 26 June 1902, and later that year ordered to the President for RN College

In January 1910, while commanding officer of the battleship , Arbuthnot made a speech at the Auto Cycle Union, which was at the time considered very inflammatory, especially considering that British flag officers were under standing orders to avoid political intrigues. He spoke boldly of the German menace and insisted that urgent preparations against it were essential. He said that ever since the German Emperor came to the throne, he had been preparing for the invasion of the country. A General election was in progress and he urged that "to prevent that, the first thing to do was to keep the Liberals out of power". Arbuthnot's remarks caused consternation within the Royal Navy and a minor diplomatic incident with Germany; the German government made a formal protest and the Admiralty demanded an explanation from Arbuthnot, during which he refused to recant his remarks or apologize. He was quickly relieved of his command and placed on half pay. However, shortly thereafter he was appointed to the submarine committee (March to December), and then appointed commodore commanding the First Destroyer Flotilla at Harwich, where he remained 1910–1912. He was also aide de camp to King George V from 1911 to 1912, and was promoted to rear admiral in July 1912. In 1913 he was appointed second in command of the Second Battle Squadron commanded by Vice Admiral Sir George Warrender, flying his own flag from the dreadnought Orion.

Соғыс басталды

1914 жылы соғыс басталғаннан кейін Арбутноттың қатал доктриналық көзқарастары оның басшылық қабілеттеріне зиян келтірді, әсіресе Скарбороға неміс шабуылы кезінде ол неміс жеңіл крейсерлері мен эсминецтерінің тобын қарсылықсыз қашып кетуіне жол берді, себебі ол әлі Уоррендерден атыс ашуға ресми бұйрық алмаған еді. «Орион» кемесінің капитаны Фредерик Чарльз Дрейер 13,5 дюймдік зеңбіректерін жау кемелеріне бағыттап, кейін ол бірнеше рет атыс ашуға рұқсат сұрағанын мәлімдеді, бірақ шайқас бірнеше сағаттан бері басталған болатын, Арбутнот Дрейерге Уоррендердің нақты бұйрығын (флаг арқылы) алғанша атыс ашуға рұқсат беруден бас тартты. Уоррендер (шайқастың басқа да жақтарымен айналысып) Арбутноттың тартыншақтығының себебін түсініп, бұйрық берген кезде кемелер бұрылып, қашып кеткен еді. 1915 жылдың қаңтарында Арбутнот 1-ші крейсерлік эскадрильяның командирі болып тағайындалды, ескірген броненос кемесі оның бас штаб-кемесі болды. Ұлы флоттың қолбасшысы адмирал Джон Джеллико Арбутноттың басшылығымен эскадрильяда бәрі де жақсы емес екенін атап өтті: «Арбутнот – әлемдегі ең жақсы адамдардың бірі, бірақ қандай да бір себеппен эскадрильяны басқара алмайды. Оның талаптары тым жоғары, ол адамдарды тыныш қалдыра алмайды». Дегенмен, Джеллико сенді, «Ол шайқас кезінде өте құнды болады. Мен оның қабілетін жоғары бағалаймын».

Ютландия шайқасындағы өнер

Адмиралмен бірге «Қорғаныс» 1916 жылғы 31 мамырда Ютландия шайқасында, Флот адмиралы лорд Фишер «даңқты, бірақ ақталуға келмейтін өлім» деп сипаттаған жағдайларда батты. 3-ші крейсерлік эскадрильяға қолбасшылық еткен контр-адмирал Хорас Худ, шайқастың бастапқы «Солтүстікке шабуыл» кезеңінде жоғары жылдамдықпен Ашық теңіз флотынан қашып бара жатқан неміс 2-ші скаутингтік тобының жеңіл крейсерлерімен қысқаша қақтығысты, бірнешеуіне зақым келтірді. Арбутнот бұл қақтығысты көрді және неміс крейсерлері қашып кетпес бұрын жақын аралықтан шабуылдауға шешім қабылдады; ол эскадрильясын дереу қууға бұрып, Дэвид Битти басқаратын 1-ші крейсерлік эскадрильяның жолын кесіп өтті. Бұл бұрылыс кезінде, ең алдымен «Қорғаныс», содан кейін тікелей қарсыласқа шығып, оны 200 метрден аз қашықтықта соқтығысудан қашып, күрт бұрылуға мәжбүр етті. Осы сәтте британдық крейсерлер солтүстікке қарай жүгіріп бара жатқан неміс крейсерлерімен оқ-дәрі алмасып, немістерді Ұлы флоттың негізгі бөлігіне қарай тартып тұрды: Арбутноттың кемесі басқа кемелердің аулақ болуға тырысқан және «Арыстанның» қарсы атуын болдырмауға тырысқан оқтармен толы аймаққа кірді. Оның эскадрильясының үшінші крейсері «Лао-Лао» крейсерлік саптан өте алмады, сондықтан артта қалды, ал соңғы крейсер «Лао-Лао» да крейсерлік саптан тым алыс болды. Арбутноттың мақсаты, ескірген және нашар броньдалған кемелерінің Беттидің жақсы броньдалған крейсерлерінен қорғаныс отын кедергісіз қамтамасыз ету үшін, ағып бара жатқан, жарақат алған неміс жеңіл крейсері «Висбаденге» жоғары жылдамдықпен жақындасып, оны жою болды. Алайда, оның ескірген және нашар броньдалған кемелері Беттидің жақсы броньдалған крейсерлерінің қорғаныс отын кедергісіз қамтамасыз етті және өздерін неміс адмиралы Франц фон Хиппердің заманауи крейсерлік эскадрильясының біріктірілген атыс күші үшін оңай нысана ретінде көрсетті. «Малайя» кемесінен қорқынышпен қарап тұрған бір лейтенант кейін: «Оларды алғаш көргенімде, олардың жойылатынын білдім» деп жазды. Бірнеше минуттан кейін «Қорғаныс» 903 адаммен бірге, жақыннан атылғаннан кейін болған зор жарылыстан кейін жойылды. «Дерффлингер» ұрыс крейсерінің капитаны Георг фон Хасе де «Қорғанысты» байқады, бірақ «Люцов» оны жарылғанша қаруларын бағыттауға уақыт таппады. «Жауынгер» соғысып, бірақ көп ұзамай он бес оқтан зақымданып, мүгедек болып қалды. Ол қасақана құлаудан құтырылды, себебі супер-дредноут, тұрып қалған рульдің салдарынан «Жауынгер» айналасында айналып, жаудың атысын өзіне тартты. «Уорспайттің» ауыр бронясы оған соққыға төтеп беріп, өз күшімен портқа оралуға мүмкіндік берді, ал «Жауынгер» мүмкіндікті пайдаланып, кері қайтты, өлімге душар болды және келесі күні сүйретіп бара жатқанда батып кетті. «Қара ханзада» сол түні қараңғыда неміс жауынгерлерінің негізгі сапына кіргеннен кейін барлық экипажымен бірге жарылып кетті, «Эдинбург герцогы» Ютландия шайқасынан аман қалған 1-ші крейсерлік эскадрильяның жалғыз кемесі болып қалды. Арбутноттың жауға деген ақылсыз «асығыс шабуылы» оның асығыс және ынталы мінезінің нәтижесі болуы мүмкін; Steel & Hart Арбутнотты «тістері нысанасына қатты жабысқан бульдогқа» теңеді, «тек ол және олар ғана бар сияқты. Оның түтіні барлық маңызды крейсерлер мен дредноуттардың көрісін жасырады деп ойламады. Алдымызда не күтіп тұрғанын ойламады, нашар көріну жағдайында жасырылған. Шынымен, ешқандай ой жоқ, кем дегенде, қазір бағаланғандай». Мардер Арбутноттың шабуылы оның Ұлы флоттың тұрақты бұйрықтарына діни құлшыныспен мойынсұнуынан туындаған болуы мүмкін деп болжайды, бұл крейсерлерді жаудың негізгі ұрыс флотының орнын тез іздеуге және хабарлауға шақырады, ол бірден көрінбеді. «Принцесса Роял» крейсерінің капитаны Уолтер Коуэн крейсерлердің неміс флотына жақындағанын көріп, «әр нәрсені тікелей байлаймын», бұл Арбутнот екенін түсінді. Арбутноттың ескерткіші Эдинбургтегі Сент-Джайлс соборында орнатылды, ал ол 1916 жылы серік болғаннан кейін қайтыс болғаннан кейін Бату орденінің қолбасшысы болып тағайындалды.

Defence with the admiral on board was sunk at the Battle of Jutland on 31 May 1916, in circumstances described by Admiral of the Fleet Lord Fisher as "a glorious but not a justifiable death". Rear Admiral Horace Hood commanding the 3rd Battlecruiser Squadron had briefly engaged light cruisers of the German 2nd Scouting Group, damaging several as they steamed away from the High Seas Fleet at high speed during the initial "Run to the North" stage of the battle. Arbuthnot had seen the engagement and impetuously decided to engage the German cruisers at close range before they could escape; he promptly turned his squadron in pursuit, cutting directly across the path of the 1st Battlecruiser Squadron commanded by David Beatty. In the course of this turn, first Defence and then steamed directly in front of , forcing it to turn sharply, missing collision with it by less than 200 yards. The British battlecruisers were at that time exchanging shells with their German counterparts as they ran north, drawing the Germans towards the main body of the Grand Fleet: Arbuthnot had turned into an area full of falling shells which other ships had been striving to avoid and was blocking Lions return fire. The third cruiser of his squadron, , was unable to cross the battlecruiser line, so stayed behind, while the final cruiser, , was also too far away to join the mad dash. Arbuthnot's goal was apparently aggressively to close at high speed with the drifting, crippled German light cruiser Wiesbaden in order to finish her off. In the process, however, his obsolete and poorly armoured ships obstructed any covering fire from Beatty's better armoured battlecruisers and presented themselves as an easy target for the combined firepower of German Admiral Franz von Hipper's modern battlecruiser squadron. A lieutenant watching aghast from HMS Malaya later noted: "When I first saw them, I [knew] they were doomed." Within minutes, Defence was destroyed with all 903 hands in a massive magazine explosion after taking fire from at close range. Captain Georg von Hase of the battlecruiser Derfflinger also spotted Defence, but did not even have time to train his guns before she was blown up by Lützow. Warrior fought on, but was soon crippled by fifteen shell hits. She was unintentionally saved from impending destruction by the super dreadnought , which was forced to turn in circles around Warrior because of a stuck rudder, drawing the enemy fire to herself in the process. While Warspites heavy armour allowed her to withstand the pounding and return to port under her own power, Warrior used the opportunity to withdraw, limped away with mortal damage, and was allowed to founder while under tow the next day. Black Prince was blown up with the loss of all hands that night after blundering into the main German battle line in the dark, leaving Duke of Edinburgh as the sole vessel in 1st Cruiser Squadron to survive Jutland. Arbuthnot's unwise 'berserk rush' towards the enemy was likely a result of his impetuous and overzealous nature; Steel & Hart likened Arbuthnot to "a bulldog with its teeth firmly into its prey as if only he and they existed. No thought of his smoke obfuscating the view of the all important battlecruisers and dreadnoughts. No thought of what might lie ahead cloaked in the poor visibility. No thought, really, at all, at least as far as can now be judged." Marder speculates that Arbuthnot's rush may have also partially stemmed from his quasi religious zeal in obeying Grand Fleet standing orders, which did, in fact, call for cruisers to rapidly seek out and report on the position of the enemy main battle fleet, which was not immediately in view. Walter Cowan, captain of the battlecruiser HMS Princess Royal saw the cruisers approaching the German fleet and commented he would "bet anything" it was Arbuthnot. A memorial plaque was erected to Arbuthnot in St. Giles' Cathedral, Edinburgh, and he was posthumously appointed a Knight Commander of the Order of the Bath, having been made a Companion already in 1916.