Кіріспе

Якоб Эрлих (15 қыркүйек 1877 – 17 мамыр 1938) – Австрияның Вена қаласындағы еврей қауымының жетекшісі және ерте замандағы сионист. Эрлих Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қала әкімдігінде қаланың 180 000 еврей азаматының өкілі болды және 1938 жылғы наурыз айында неміс әскері Венаға кіргеннен кейін көп ұзамай "Prominententransport" атымен белгілі көлікпен Дахау наци концлагеріне депортацияланды. Ол бірнеше аптадан кейін Дахауда сақадан қайтыс болды. Оның әйелі Ирма Хаттер Эрлих ұлымен бірге Англияға, содан кейін АҚШ-қа эмиграциялады, онда ол WIZO және Hadassah ұйымдарымен бірлесіп, Еуропадан еврей балаларын құтқару ісіне белсенді қатысты.

Сионисттік қозғалыс

Ерлих Моравиядағы (Австрия-Мажарстан) Бистрице под Хостынемде (Бистриц-ам-Хоштейн) дүниеге келген. Жастық шағында ол Герцльдің сионистік ұйымына қосылды, кейін Венада заң білімін алды, онда "Иврия" еврей академиялық бауырластығына мүше болды. Жас кезінде Моравия, Богемия және Австрияны аралап саяхаттап, қазіргі сионизмнің идеяларын таратып, сионистік топтарды құруға көмектесті. 1908 жылы Венаға оралып, заң емтиханын тапсырды, ал келесі жылы адвокат ретінде тіркелді. Ол өте убедительно сөйлейтін және белсенді ұйымдастырушы болатын, сондықтан еврей Культусгеймдегі сионистердің өкілдігі бір орыннан үшке дейін артты. 1913 жылы Венада 11-ші сионистік конгресс өтті. Вейцманның өтінішімен Эрлих конгресс вице-президенті болып сайланды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Эрлих австриялық офицер болып қызмет етті, ұзақ уақыт майданда болғаннан кейін Одессаға бас аудитор болып ауыстырылды, онда жас еврейлердің бір тобы революциялық қызметтерге қатысқан деген айыппен тұтқындалып, әскери сот тарапынан өлім жазасына кесілген. Эрлих бұл айыптаулардың негізсіз екенін дәлелдеді. Құтқарылған жастардың арасында сионист инженер Менахем Уссишкиннің ұлы да болды, кейін Эрлих онымен Венада бірге жұмыс істеді, идеологиялық айырмашылықтарына қарамастан. Соғыстан кейін Вена қалалық кеңесі қайта құрылды. Эрлих еврей ұлтшылдарының үш кандидаттан тұратын тізімінде бірінші орында болды – Эрлих, Плашкес және Поллак Парнау. Кеңес алдында ол еврей азаматтарына жасалған зұлымдықтарға қарсы сөйледі, нақты мысалдар мен статистика келтірді. Кеңес мүшелері оны тыңдады, көбінесе сөз кешіруге тырыспады. Оның көптеген жақтастарының басты себебі – Галиция және басқа провинциялардағы соғыстар кезінде Венаға ағылып келген еврейлердің азаматтығын алу үшін үздіксіз және сәтті күресі болды.

Сионисттік конференцияның ұйымдастырушысы

1925 жылдың тамызында Венаның концерт залында 14-ші дүниежүзілік сионистік конференция ашылды. Қалалық әкімшіліктің мүшесі ретінде Эрлих үкімет атынан Конгрессті қарсы алды. Австрия министрлігінің өкілі ретінде ол нацистік топтың қаупін азайтуға тиіс болды, бірақ жағдайдың қаншалықты қауіпті екенін жақсы білді. Вейцманн және оның әйелі қонақүйден конференц-залға дейін полициямен бірге, қоршаған адамдардың ұшқынсыз әңгімелері мен мазақтарына қарамастан сапар жасады. Зал еврей жастар федерацияларының топтарымен, сондай-ақ студенттер мен жұмысшылардың басқа топтарымен қорғалды. Ашылу сөзінде Эрлих делегаттарға 12 жыл бұрын Венада өткен 11-ші сионистік конгресс туралы еске салды. Одан бері Иерусалимдегі Еврей университеті құрылды және одан әрі дамуға мүмкіндік беру үшін, басқа да бастамалармен қатар, қадамдар жасалды. "Бес жылдық соғысқа, соғыстан кейінгі қорқынышты кезеңге, төтенше жағдайлар мен өлім-жітімге қарамастан, бұл жоспар орындалды. Егер Иерусалимде жақылған шамның оты барлық адамзат сүйіспеншілік пен ортақ мақсаттармен бірігуді тілейтіндей алға жылжуға мүмкіндік берсе, онда он төртінші конгресс біздің қозғалысымызда құрметті орын алады. Сондықтан осы, біздің он төртінші Конгресіміз де сәттілікке кенеледі деп үміттенемін және оның талқылаулары біздің бақытымыз үшін және барлық адамзаттың игілігі үшін еркін халықтардың қатарында еркін болуға жол ашады деп сенемін". 1933 жылы Германияда нацистік партия билікті басып алғаннан кейін Эрлих Палестинаға сапар шекті. Ол көрген көп нәрсеге қуанды, бірақ сонымен бірге қатал жағдайдың шындығына көңілі қалды. Дегенмен, ол отбасына және бірнеше достарына көшіп кетуге виза алу үшін қадам жасады. Бірақ, аталған топтың кейбір мүшелерінің қарсылығына байланысты бұл жоспар іске аспады.

Фашизмге қарсы

1938 жылы Эрлих Вена қалалық үкіметіндегі еврейлердің ресми өкілі болды. Ол жыл сайынғы бюджет талқылауында жасаған шеберлікпен және кеңінен жарияланған сөзі арқылы Австрия фашизмінің күшейіп келе жатқан күшіне халықаралық назар аударды. Сол сөзінде ол қала кеңесінің антисемиттері қабылдаған әрбір жеке заң мен ереже, еврей азаматтарының құқықтарына жасалған кез келген екі жүзді шабуыл, үкіметтің және заң үстемдігінің жалпы тұтастығына қалай зиян келтіргенін көрсетті. Сөз барлық ірі шетелдік газеттерде жарияланды және қолдау білдіретін мақалалар жарық көрді. Неміс баспасөзі де бұл сөз туралы хабарлады, ал Юлиус Штрайхердің нацистік газеті "Der Stürmer" ашулы шабуыл жасады. Эрлихтің карикатурасы газет бетінің бірінші бетін толығымен алып, "Венадағы неміс кеңесінде еврей Эрлих немен айналысады?" деген тақырыппен жарияланды. Бірнеше айдан кейін неміс әскері Венаға енгізілді, ал Эрлих нацистерге қарсы қарулы қарсылық ұйымдастыруға тырысқан деген негіссіз айыппен тұтқындалды. Бірнеше аптадан кейін оның денесі жабық табынмен қайтарылды. Ол Венадағы еврей зиратына жерленген. 1988 жылы Вена қалалық әкімшілігіне нацистік кезеңде қаза тапқан Вена қалалық кеңесінің мүшелерінің құрметіне, оның ішінде Якоб Эрлихтің есімін сақтаған ескерткіш тақта орнатылды.