Үлкен көлдер алгонкин жазуы

Кіріспе

Жазу жүйесі

Ұлы көлдер алгонкиан сылбырлары (немесе Ұлы көлдер абориген сылбырлары, Кемпбелл оны «Батыс Ұлы көлдер сылбырлары» деп атаған) – он тоғызыншы ғасырда пайда болған және 1880 жылы алғаш рет тіркелген бірнеше алгонкиан тілдері үшін жасалған жазу жүйесі. Ол бастапқыда Ұлы көлдер аймағында қолданылған: Fox (Meskwaki немесе Mesquakie деп те аталады), Sac (кейде Sauk деп те жазылады) және Kickapoo (бұл үш тіл бір тілдің өте жақын, бірақ саяси тұрғыдан ерекшеленетін диалектілері болып табылады, олар үшін жалпы атау жоқ), сондай-ақ Potawatomi тілінде. Кейіннен бұл жазу Сиуан тіліндегі Хо Чунк (Winnebago деп те аталады) тіліне де қолданылды. Ұлы көлдер сылбырларын Оджибве тілінің Оттава диалектісін сөйлейтін адамдар да қолданған деген мәлімет бар, бірақ оны растайтын нақты дәлелдер жеткіліксіз. Бұл жүйе жазу жүйелерін зерттеушілер үшін қызығушылық тудырады, себебі бұл әліпбилік жүйе сылбырдың белгілі бір ерекшеліктерін қабылдаған жағдай. Ұлы көлдер сылбырлары Джеймс Эванс жасаған Кри сылбырларымен байланысты емес, ол Кри тілін жазу үшін ойлап табылған және көптеген басқа да Канаданың абориген тілдеріне таратылған.

Тарих және шығу тегі

Бұл жазу "рим әліпбиінің еуропалық жалғастырылған түріне" негізделген. Жүйенің ерте дамуы белгісіз. 1880 жылы алғаш рет хабарланғанда, бұл жазу Fox және Sac тілдерінде сөйлейтіндер арасында кеңінен қолданылған. Потаватоми тілінде сөйлейтіндердің айтқандары, алғашқы қолданыс шамамен сол кезеңде болған болуы мүмкін. Потаватоми тілінде /h/ дауысы жоқ, оның орнына Fox тілінде болатын жерлерде глоттальді тоқтату бар. Потаватомиде глоттальді тоқтату – жазуда бейнеленбеген жалғыз дауыс, сондай-ақ Fox тілінде де бейнеленбеген жалғыз дауыс. Латын әліпбиін қолданып, Түпкілікті Американ тілдерін жазғанда глоттальді тоқтату жиі назардан тыс қалады, ал осыған керісінше сирек кездеседі. Осы ерекшелік жазудың бастапқыда Потаватоми үшін жасалғанын, ал кейіннен Fox, Sac және Кикапу тілдерінде сөйлейтіндерге тарағанын көрсетеді.

Сипаттама

Силлабикада сөз тіркестері бос орындармен, ал сөздер қажет болған жағдайда нүктемен (периодпен) ажыратылады. Алгонкин тілдерінің батыстықтар жасаған ескі транскрипцияларында тілдердің буындары көбінесе тырнақшамен бөлінетін, ал кезең сөйлем соңында бірнеше сөзден кейін қолданылатын. Сондықтан, бұл тәжірибелер тарихи тұрғыдан байланысты болуы мүмкін. Ұлы көлдер силлабикасы – дауысты және қосымша әріптері бар әліпби. Дегенмен, ол корей әліпбиі сияқты буындық блоктармен жазылады. Сонымен қатар, дауыссыз әріп жеке буынды құрамаса, жазылмайды. Яғни, әріп бір дауыссыз дыбысты да, буынды да көрсетеді. Көптеген Ұлы көлдер силлабикасы әліпбилерінде дауысты әріптері нүктеге дейін қысқартылған, ол буынның дауысты белгісіне айналған. Екі құбылыс та (ішкі дауысты дыбысты елемеу және басқа дауыстыларды диакритикалық белгілермен жазу) деванагари сияқты әліпбилердің бір тобының ерекшелігі болып табылады, олар абұгидалар немесе буын-әліпбилер деп те аталады. Аспирациялық дауыссыз дыбыстар тенюистен әріп арқылы ажыратылады, бірақ бұл айырмашылық көбінесе назарға алынбайды, сондықтан силлабика дауыссыз және дауысты дыбыстар үшін толық емес жазу жүйесіне айналады. Осы жазуға негізделген бірнеше әліпби бар. Фокс әліпбиінің мысалдары Джонс (1906) және Уокер (1981, 1996) еңбектерінде келтірілген; соңғысында әр әріп немесе қосымша әріп үшін 20 ғасырдың басындағы төрт Фокс жазушысының қолжаз үлгілері бар. Потаватоми әліпбиінің мысалдары Уокер (1981, 1986) еңбектерінде кездеседі. Годдард (1996) Фокс әліпбиінде жазылған хабар карточкасын, ал Кинкейд пен Маттина (1996) Фокс әліпбиінде мәтін бетін қамтиды.

Түлкі әліпбиі

Түлкі, Саук және Кикапу тайпалары қолданатын буын жазу таңбаларының айырмашылықтары шамалы ғана. Бұл бөлімде жарияланған дереккөздерде ең толық сипатталған Түлкі әліпбиінің негізгі ерекшеліктері келтіріледі. Саук әліпбиі туралы да қысқаша мәлімет жарияланған. Түлкі тілінде сөйлейтіндер бұл жазуды Түлкі және ағылшын тілдерінде pa·pe·pi·po· деп атайды, ол жазудың дәстүрлі көрсетіліміндегі дауыссыз дыбыс пен дауысты буыннан тұратын бірінші қатарды білдіреді. Түлкі жазуының негізгі бөлігі – он екі қатар мен төрт бағаннан тұратын 48 буын. Бір қатарында төрт дауысты әріптің өзі ғана болады. Ал қалғандарында он бір дауыссыз әріптің біреуі (ішкі дауысты дыбысымен бірге) және үш дауысты әріптің әрқайсысынан кейін келеді. Бұл жазу Түлкі тілінің барлық дауыссыз дыбыстарын қамтиды, тек дыбысы үшін әріп жоқ. Ұзын және қысқа дауыстылар арасында ешқандай айырмашылық жасалмайды. Екі бірдей дауысты әріп қатары екі буын ретінде оқылады, әдетте екі дауыстының арасында дыбысы болжанады. Буындар бос орынмен бөлінеді. Пунктуация сөзді бөлетін белгіден тұрады, "ол нүкте, кішкентай сызық немесе немесе түрлерінде кездеседі. Көптеген жазушылар сөзді бөлетін белгіні қолданбайды, әсіресе жол соңында оны жіберуге бейім, ал кейбіреулері оны мүлде қолданбайды". Джонс (1906) нүктені немесе кішкентай сызықты сөзді бөлу үшін, ал крестті – сөйлемді бөлу үшін қолданғандарын көрсеткен, бірақ Түлкі мәтінінің қолжазбаларын кейінгі зерттеу бұл тұжырымды растамайды. Түлкі тілінде сөйлейтіндер арасында жазудың бірнеше нұсқалары болған, онда әртүрлі таңбалар дауыссыз және дауысты әріптердің комбинацияларымен алмастырылған. Бұл нұсқалар бастапқыда құпия кодтар ретінде пайдаланылған және кеңінен қолданылмаған. Варианттардың үлгілері Уокердің (1981) еңбегінде, Джонстың (1906) жұмысынан алынған. Кикапу тілінде сөйлейтіндердің қолданатын жазуының формасында да шамалы өзгерістер бар, ал Мексикада тұратын Кикапу тілінде сөйлейтіндер испан тіліне негізделген орфографиялық өзгерістер енгізген.

The syllabary symbols used by the Fox, Sauk, and Kickapoo groups have only minor differences. This section outlines the main characteristics of the Fox alphabet, which is the most completely described in published sources. A brief discussion of the Sauk alphabet has also been published. Fox speakers refer to the script in both Fox and English as the pa·pe·pi·po·, referring to the first row of consonant plus vowel syllables in traditional presentations of the script. The core component of the Fox presentation is 48 syllables arranged in twelve rows and four columns. One row is the four vowel letters by themselves. The others each consist of one of the eleven consonant letters by itself (with the inherent vowel understood) and followed by each of the three combining vowel letters. The script accommodates all the consonant sounds of the Fox language with the exception of , which has no letter. No distinction is made between long and short vowels. A sequence of two identical vowel letters is read as two syllables, typically with an assumed between the two vowels. Syllables are separated by spaces. Punctuation consists of a word divider, "which variously appears as a dot, a small line, or an or Many writers do not use the word divider, being particularly apt to omit it at line ends, and some never use it." Jones (1906) indicated that the dot or small line were used as word dividers and the cross as a sentence divider, but subsequent study of Fox text manuscripts does not support this claim. Several variants of the script existed among Fox speakers, in which various symbols were substituted for combinations of consonant and vowel letters. These variants were apparently originally used as secret codes and were not widely utilized. Samples of the variant forms are in Walker (1981), taken from Jones (1906). There are also minor variations in the form of the script used by Kickapoo speakers, and Kickapoo speakers living in Mexico have added orthographic modifications based on Spanish.

Хо-Чанк (Виннебаго) бала асырап алу

Фокс әліпбиін Хо Чунк тілінде сөйлейтін адамдар (Виннебаго деп те аталады) 1883–1884 жылдары Небраскада Фокс тілінде сөйлейтін адамдармен кездескеннен кейін қабылдады. Фокс тілінде сөйлейтін адамдар өз тілдерін жазу үшін жаңа жазу жүйесін қолданып жатқандарын айтты. Кейіннен 1884 жылы Айовадағы Фокс аймағына барған Виннебаго тілінде сөйлейтін адам бұл жазумен жазуды үйренді. Осы кезеңдегі хабарламалар Виннебаго тілінде сөйлейтін адамдардың Небраска мен Висконсинде бұл жазуды жылдам қабылдағанын көрсетеді. Виннебаго фонологиясы Фокс, Саук, Кикапуо және Потаватоми фонологиясынан айқын ерекшеленеді, оған көбірек дауыссыз және дауысты дыбыстар тән. Жазу осы айырмашылықтардың кейбірін ескеру үшін бейімделді. Антрополог Пол Радин Хо Чунк тілінде сөйлейтін Сэм Блоуснейкпен бірге «Crashing Thunder: The Autobiography of an American Indian» атты туындысын жасады. Бұл автобиография Блоуснейктің қолмен жазған материалдарына негізделген. Уақыт өте келе, әріптік жазудың қолданылуы азайды; 1912 жылы Радин Виннебаго қауымдастықтарына барған кезде, оны тек аз ғана адам білетінін хабарлады.

Мүмкін Оттавада қолдану

Оттава спикері Эндрю Блэкбирдтің "Ол әкесі Маккадепенессидің "Paw pa pe po" деп атаған өзінің әліпбиін жасап, оны Мичиганның төменгі түбегіндегі Л'Арбре Кроше ауылынан басқа оттаваларға үйреткенін" еске түсірген бірнеше ескертулері, он тоғызыншы ғасырдың басында оттавалардың буындық жазу жүйесін қолданғанын көрсетеді деген жорамалға алып келді, бірақ Блэкбирдтің өзі бұл жазуды қолданған жоқ. Блэкбирдтің оттава жазбалары француз және ағылшын тілдеріне негіделген ерекшеліктерді пайдаланады, бірақ Ұлы көлдер жазуының ерекшеліктерін қолданбайды. Одава тілінде жазылған мәтіндер белгілі емес. Блэкбирдтің әкесі француз католик миссионерлері жасаған және 1827 жылы Мичиган штатындағы Л'Арбре Крошеге келген миссионер Август Дежан таратып, басқа француз миссионерлері қолданған орфографияға ұқсас орфографияда оқулық және катехизм жазған, жеке орфографияны айтқан болуы мүмкін деген пікір бар.

Жазба материалдары

ХХ ғасырдың басында Америка этнология бюросының лингвисті Трумэн Микельсон бірнеше фокс тілшілерін фокс жазуында әңгімелер жазуға шақырған. Осы мәтіндердің кейбіреуі өте ұзын, әрқайсысы жүздеген бастан тұрады. Бұл жарияланбаған мәтіндердің үлкен жинағы қазір Смитсонов институтының Ұлттық антропологиялық мұражайында сақтаулы. Микельсон мен өнімді фокс жазушысы Альберт Киянаның суреті Kinkade және Mattina (1996) еңбегінде келтірілген. Кияна 1911 жылдан 1918 жылы қайтыс болғанға дейін Микельсон үшін әңгімелер жазды. Кияна жазған ең мәдениеттік маңызды әңгімелердің бірі – "Құс қасиетті ыдысы" әңгімесінің жаңадан өңделген және көшірілген нұсқасы жақында жарық көрді.

Сәйкес кесте

Ұлы көлдердің аборигендік буын жазуы Юникод стандарттарының құрамына кірмейтіндіктен, осы кестедегі символдар латын әрпінің жалғастырылған түрімен шамамен бейнеленді. Хо-Чанк, Потаватоми, Одава, Мешкваки, Оджибве тілдерінде: ' ' ' h ' / h (A)² h h h a¹ a / á a a a a / aa a(H)² aa a(n)² ą an a(Hn)² aanh / aany b p /b d ž sh j d(A)² š / š' e e / é e / é e e³ e e(Hn)² enh / eny g¹ g g kw kw / gw H¹ ǧ H(A)¹ ² x / x' I¹ y y y y i i / í i i i³ i / ii i(n)² į in i(H)² ii i(Hn)² iinh / iiny j zh K g g g k k / g K(A)² k / k' k k l b b b p l(A)² p / p' p p m m m m m m n n n n n n o o o o o³ o / oo o(n)² ų on o(H)² oo o(Hn)² oonh / oony oo u awi oo(n)² ų q¹ gw gw / ġ kw q(A)¹² kw kw / ḳ r z r(A)² s / s' s r z z s s / z s(A)² s s sH zh zh sh sH(A)² sh sh t d d d t / d t(A)² t / t' t t tt j j j ch ch tt(A)² č / č' ch ch u¹ a a a a w w w w w w x¹ ǧ x(A)¹ ² x / x' y¹ y y y y y ˙ e³ i³ o³
¹ Стильге байланысты, "a" немесе "u", "g" немесе "q", "H" немесе "x", және "I" немесе "y" қолданылады. ² Қашанда жазылмайтын бөлік жақша ішінде көрсетілген. ³ Мешкваки және Хо-Чанк тілдерінде дауысты әріптердің орнына дауысты нүктелер қолданылуы мүмкін.