Экзистенциализмдегі өкпе-назы (Ekzistentsializmdegi ökpe-nazy)

Кіріспе

Экзистенциализмдегі ұғым. Философияда, ресиментация (/r//ə/,/s//ɑ̃//.//t//i/'/m//ɑ̃/; ʁə. sɑ̃. ti. mɑ̃) – реніш және қастықтың бір түрі. Бұл ұғым 19 ғасырдың кейбір ойшылдарына, әсіресе Фридрих Ницшеге ерекше қызығушылық тудырды. Олардың пікірінше, ресиментация – бұл адамның наразылығының себебі деп санайтын нысанаға бағытталған жаулық сезімі, яғни өз наразылығына кінә тағу. Осындай жағдайдағы әлсіздік немесе кемсіну сезімі, тіпті "себепке" қатысты қызғаныш, адамның наразылығын тудырған нәрсені жоққа шығаратын немесе ақталайтын құндылық жүйесін, яғни моральды қалыптастырады. Бұл құндылық жүйесі өз әлсіздіктерін ақтау үшін қолданылады. Қызғаныш тудырған нәрсені объективті түрде кемсіз деп тану арқылы қорғаныс механизмі ретінде қызмет етеді, бұл ренішті адамның өзінің осалдығы мен кемшіліктерін жоюына кедергі келтіреді. Эго өзін кінәлілік сезімінен қорғау үшін жау жасайды.

Тарих

Қаһарлану тұжырымы Фридрих Ницшенің жазбалары арқылы танымал болды. Уолтер Кауфманн оның осы терминді қолдануын неміс тілінде тиісті эквивалент терминнің болмауымен байланыстырады, ал бұл болмауының өзі "Ницше үшін жеткілікті себеп болар еді", тіпті аудармашы үшін де. Бұл термин оның "үлкен-құл" мәселесіне қатысты психологиялық ойларының (Жақсылық пен жамандықтан тыс еңбегінде айқындалған) және моральдің пайда болуының маңызды бөлігін құрады. Ницше қаһарлануды ең толыққанды "Мораль генеалогиясы" кітабында дамытты; қараңыз, әсіресе §§ 10–11. Бұрын оны Сёрен Кьеркегор қолданған, әсіресе "Екі дәуір: әдеби шолу" еңбегінде. Бұл термин 1912 жылы жарияланған монографиясында Макс Шелер тарапынан зерттелді және бірнеше жылдан кейін қайта жұмыс істелді. Қазіргі уақытта психология мен экзистенциализмде кеңінен қолданылатын маңызды термин ретінде қаһарлану, жеке тұлғаларды, моральдық құрылымдарды және құндылық жүйелерін қалыптастыруға ықпал ететін күш ретінде қарастырылады. Дегенмен, осы нәтижелі құндылық жүйелерінің қаншалықты негізді екендігі және олардың бейімделуге қабілетсіздігі мен құрылымды бұзушылығы туралы пікірталас жалғасуда.

Кьеркегор мен Ницше

Адам табиғатының негізгі шындығы – адам биіктікте тұрып, ешнәрсеге таңғала алмайды, кез келген нәрсені ұзақ уақыт бойы бағалай алмайды. Адам табиғаты әртүрлілікке мұқтаж. Ең ынталы дәуірлерде де адамдар жоғары тұрғандар туралы қызықтап, ашуланып әзілдеуге бейім. Бұл әбден қалыпты жағдай және толық ақталады, егер олар ұлыларды күлдіргеннен кейін, оларға қайта да таңғалып қарай білсе; әйтпесе, бұл ойынға шығын кеткенімен тең. Осылайша, тіпті ынталы дәуірде де реніштің көзі ашылады. Егер дәуір аздап ынталы болғанымен, реніштің мәнін түсініп, оның көрінісін анықтаса, реніштің өзіндік, бірақ қауіпті маңызы бар. Ойлану үстемдікке ие болып, адамдарды жалқауландырған сайын, реніштің қаупі арта түседі, себебі ол өзінің маңыздылығын сезінуге жеткілікті сипаттан айырылады. Осы қасиеттерден айырылған ойлану, қорқынышты және күмәнді болып, жағдайға қарай бір нәрсені әртүрлі түсіндіреді. Ол оны әзіл ретінде қарастыруға тырысады, сәтсіздікке ұшыраса, оны қорлау деп есептейді, ал ол да сәтсіз болса, мүлдем жоққа шығарады; немесе оны ақылға қонымды деп қарастырып, сәтсіздікке ұшыраса, назар аударуға лайық моральдық сатира деп түсіндіреді, ал ол да сәтсіз болса, оны талқылаудың қажеті жоқ деп қосады. Реніш – мінездің жоқтығының құрылтайшы қағидасы болады, ол өзін-өзі ұстап, өзін ештеңеден кем деп мойындап, өзін қорғауға тырысады. Мінездің жетіспеушілігінен туындайтын реніш, ерекше айырмашылықтың шын мәнінде айырмашылық екенін ешқашан түсінбейді. Ол өзін-өзі түсінбейді, айырмашылықты теріс тану арқылы (острацизм жағдайындағыдай), оны төмендетуге тырысады, оны кемсітеді, сондықтан ол шынымен де ерекшеленуден қалыс қалдырады. Реніш тек қана қазіргі бар ерекшеліктерге ғана емес, болашақта пайда болатын ерекшеліктерге де қарсы тұрады. Өзін-өзі орнықтыратын реніш – тегістеу процесі, ал құмарлық дәуірі жаңа нәрселерді құрып, ескілерді құлатып, көтереді және құлатады, ал ойланатын және құмарлықсыз дәуір дәл керісінше істейді; ол барлық әрекетті тежейді және тұншықтырады; ол тегістеуге ұмтылады. Тегістеу – үнсіз, математикалық және абстрактілі кәсіп, ол төңкерістерден аулақ. Бір сәтте құлшынысқа беріліп, күйзеліске ұшыраған адам тіпті өмірдің күшін сезіну үшін бақытсыздыққа аңсауға болады, бірақ содан кейінгі бей-жайлыққа инженердің жер телімін тегістеуінен гөрі бұзылудан көмек болмайды. Ең күшті жағдайда бүлік – вулканның атылуы сияқты, барлық дыбыстарды басып тастайды. Ең жоғарғы деңгейге жету процесі – өлімге әкелетін үнсіздік, онда адам өзінің жүрегінің соғуын ести алады, ештеңе бұза алмайтын үнсіздік, онда бәрі құлап, қарсы тұра алмайды. Бір адам көтерілістің басында болуы мүмкін, бірақ ешкім тегістеу процесінің басында жалғыз бола алмайды, өйткені бұл жағдайда ол көшбасшы болады және осылайша тегістеуден құтылар еді. Әр адам өзінің кішкентай шеңберінде тегістеуге қатыса алады, бірақ бұл абстрактілі күш, ал тегістеу процесі – абстракцияның жеке тұлғаға қарсы жеңісі. Қазіргі заманғы тегістеу процесі, ой елегінен өткенде, ежелгі тағдырмен сәйкес келеді. Әркімге «жекелік» категориясының «ұрпақ» категориясына қарағанда басымдығын білдіретіндігімен теңдеу процесінің терең мәні бар екені анық болуы керек.

"It is a fundamental truth of human nature that man is incapable of remaining permanently on the heights, of continuing to admire anything. Human nature needs variety. Even in the most enthusiastic ages people have always liked to joke enviously about their superiors. That is perfectly in order and is entirely justifiable so long as after having laughed at the great they can once more look upon them with admiration; otherwise the game is not worth the candle. In that way ressentiment finds an outlet even in an enthusiastic age. And as long as an age, even though less enthusiastic, has the strength to give ressentiment its proper character and has made up its mind what its expression signifies, ressentiment has its own, though dangerous importance. the more reflection gets the upper hand and thus makes people indolent, the more dangerous ressentiment becomes, because it no longer has sufficient character to make it conscious of its significance. Bereft of that character reflection is a cowardly and vacillating, and according to circumstances interprets the same thing in a variety of way. It tries to treat it as a joke, and if that fails, to regard it as an insult, and when that fails, to dismiss it as nothing at all; or else it will treat the thing as a witticism, and if that fails then say that it was meant as a moral satire deserving attention, and if that does not succeed, add that it was not worth bothering about. ressentiment becomes the constituent principle of want of character, which from utter wretchedness tries to sneak itself a position, all the time safeguarding itself by conceding that it is less than nothing. The ressentiment which results from want of character can never understand that eminent distinction really is distinction. Neither does it understand itself by recognizing distinction negatively (as in the case of ostracism) but wants to drag it down, wants to belittle it so that it really ceases to be distinguished. And ressentiment not only defends itself against all existing forms of distinction but against that which is still to come. The ressentiment which is establishing itself is the process of leveling, and while a passionate age storms ahead setting up new things and tearing down old, raising and demolishing as it goes, a reflective and passionless age does exactly the contrary; it hinders and stifles all action; it levels. Leveling is a silent, mathematical, and abstract occupation which shuns upheavals. In a burst of momentary enthusiasm people might, in their despondency, even long for a misfortune in order to feel the powers of life, but the apathy which follows is no more helped by a disturbance than an engineer leveling a piece of land. At its most violent a rebellion is like a volcanic eruption and drowns every other sound. At its maximum the leveling process is a deathly silence in which one can hear one’s own heart beat, a silence which nothing can pierce, in which everything is engulfed, powerless to resist. One man can be at the head a rebellion, but no one can be at the head of the leveling process alone, for in that case he would be leader and would thus escape being leveled. Each individual within his own little circle can co operate in the leveling, but it is an abstract power, and the leveling process is the victory of abstraction over the individual. The leveling process in modern times, corresponds, in reflection, to fate in antiquity. It must be obvious to everyone that the profound significance of the leveling process lies in the fact that it means the predominance of the category ‘generation’ over the category ‘individuality’." —Søren Kierkegaard, The Present Age (Alexander Dru tr. ), 1962, pp. 49–52

(T)he problem with the other origin of the “good,” of the good man, as the person of ressentiment has thought it out for himself, demands some conclusion. It is not surprising that the lambs should bear a grudge against the great birds of prey, but that is no reason for blaming the great birds of prey for taking the little lambs. And when the lambs say among themselves, "These birds of prey are evil, and he who least resembles a bird of prey, who is rather its opposite, a lamb,—should he not be good?" then there is nothing to carp with in this ideal's establishment, though the birds of prey may regard it a little mockingly, and maybe say to themselves, "We bear no grudge against them, these good lambs, we even love them: nothing is tastier than a tender lamb. "—Friedrich Nietzsche, On the Genealogy of Morality

Ressentiment is a reassignment of the pain that accompanies a sense of one's own inferiority/failure on to an external scapegoat. The ego creates the illusion of an enemy, a cause that can be "blamed" for one's own inferiority/failure. Thus, one was thwarted not by a failure in oneself, but rather by an external "evil." According to Kierkegaard, ressentiment occurs in a "reflective, passionless age", in which the populace stifles creativity and passion in passionate individuals. Kierkegaard argues that individuals who do not conform to the masses are made scapegoats and objects of ridicule by the masses, in order to maintain status quo and to instill into the masses their own sense of superiority. Ressentiment comes from reactiveness: the weaker someone is, the less their capability to suppress reaction. According to Nietzsche, the more a person is active, strong willed, and dynamic, the less place and time is left for contemplating all that is done to them, and their reactions (like imagining they are actually better) become less compulsive. The reaction of a strong willed person (a "wild beast"), when it happens, is ideally a short action: it is not a prolonged filling of their intellect. Another aspect according to a discussion by Stephen Mulhall, Keith Ansell Pearson and Fiona Hughes is that after the weaker (slave) side has won out over the stronger, there is in ressentiment a general sense of disappointment that the rewards of victory are much less than was expected by the slaves. The former long time past resentment at being a slave is perhaps increased by an inadequate outcome, leading to ressentiment.

(Т) жақсы адамның «жақсы» басқа шығу тегімен проблема, оны реніштің құрбаны болған адам өзі ойлағандай, қандай да бір қорытындыға жеткізеді. Қоңырлардың үлкен жыртқыштарға ренішті сақтауы таңқаларлық емес, бірақ үлкен жыртқыштардың кішкентай қоңырларды алып кетуіне кінәлаудың себебі жоқ. Егер қоңырлар өзара айтса: «Бұл жыртқыштар жаман, ал оларға ең аз ұқсаған, одан да керісінше, қоңыр – ол жақсы болмаса қалай?» онда бұл идеалды орнатуда ешқандай кінә табуға болмайды, бірақ жыртқыштар оны сәл мазақтап қарауы мүмкін, тіпті өздеріне айтуы мүмкін: «Біз осы жақсы қоңырларға реніш сақтамаймыз, тіпті оларды жақсы көреміз: нәзік қоңырдан дәмдірек ештеңе жоқ». Фридрих Ницше, Мораль генеалогиясы туралы. Реніш – адамның өзін төмен сезінуін / сәтсіздік сезімін сыртқы күнәнің құрбаны ретінде қайта бағалауы. Меншік жаудың иллюзиясын жасайды, ол адамның өзінен төмендігі / сәтсіздіктері үшін «айыпты» болуы мүмкін. Демек, адамның ісіне өзіндегі кемшілік емес, сырттағы «жамандық» кедергі болады. Кьеркегордың пікірінше, реніш «рефлексиялық, құмарлықсыз дәуірде» пайда болады, онда халық құмарлықты және жаңашылдықты басады. Кьеркегордың пікірінше, халыққа сай келмейтін адамдар халықтың өздерін жоғары сезінуі үшін құрбандыққа шалынып, мазаққа түседі. Реніш – реакциядан туындайды: әлсіз болған сайын, реакцияны басу мүмкіндігі төмендейді. Ницшеге сәйкес, адам қаншалықты белсенді, ерік-жігерлі және динамикалық болса, оған жасалған әрекеттерді ойлауға және оларға реакция жасауға (мысалы, өзі жақсырақ екенін ойлау) уақыт пен орын қалмайды. Ерік-жігерлі адамның («жабайы аңның») реакциясы, егер болса, идеалды түрде қысқа болады: ол интеллектын ұзақ уақытқа толықтырмайды. Стивен Малхалл, Кейт Анселл Пирсон және Фиона Хьюз талқылағандай, әлсіз (құл) тарап күшті тараптан жеңіске жеткеннен кейін, реніште жеңістің сыйақысы күтілгендей болмауына байланысты жалпы көңіл көшіру сезімі пайда болады. Құлдыққа ұзақ уақыт бойы реніштің өзі жеткіліксіз нәтижемен күшейеді, бұл реніштің тууына себеп болады. Реніш нәтижесіндегі мінездің жоқтығы ерекше айырмашылықтың шын мәнінде айырмашылық екенін ешқашан түсінбейді. Ол өзін-өзі түсінбейді, айырмашылықты теріс тану арқылы (острацизм жағдайындағыдай), оны төмендетуге тырысады, оны кемсітеді, сондықтан ол шынымен де ерекшеленуден қалыс қалдырады. Реніш тек қана қазіргі бар ерекшеліктерге ғана емес, болашақта пайда болатын ерекшеліктерге де қарсы тұрады. Өзін-өзі орнықтыратын реніш – тегістеу процесі, ал құмарлық дәуірі жаңа нәрселерді құрып, ескілерді құлатып, көтереді және құлатады, ал ойланатын және құмарлықсыз дәуір дәл керісінше істейді; ол барлық әрекетті тежейді және тұншықтырады; ол тегістеуге ұмтылады. Тегістеу – үнсіз, математикалық және абстрактілі кәсіп, ол төңкерістерден аулақ. Бір сәтте құлшынысқа беріліп, күйзеліске ұшыраған адам тіпті өмірдің күшін сезіну үшін бақытсыздыққа аңсауға болады, бірақ содан кейінгі бей-жайлыққа инженердің жер телімін тегістеуінен гөрі бұзылудан көмек болмайды. Ең күшті жағдайда бүлік – вулканның атылуы сияқты, барлық дыбыстарды басып тастайды. Ең жоғарғы деңгейге жету процесі – өлімге әкелетін үнсіздік, онда адам өзінің жүрегінің соғуын ести алады, ештеңе бұза алмайтын үнсіздік, онда бәрі құлап, қарсы тұра алмайды. Бір адам көтерілістің басында болуы мүмкін, бірақ ешкім тегістеу процесінің басында жалғыз бола алмайды, өйткені бұл жағдайда ол көшбасшы болады және осылайша тегістеуден құтылар еді. Әр адам өзінің кішкентай шеңберінде тегістеуге қатыса алады, бірақ бұл абстрактілі күш, ал тегістеу процесі – абстракцияның жеке тұлғаға қарсы жеңісі. Қазіргі заманғы тегістеу процесі, ой елегінен өткенде, ежелгі тағдырмен сәйкес келеді. Әркімге «жекелік» категориясының «ұрпақ» категориясына қарағанда басымдығын білдіретіндігімен теңдеу процесінің терең мәні бар екені анық болуы керек.