Кіріспе

1886 жылы Фридрих Ницше жазған кітап – «Жақсылық пен жамандықтан тыс: Болашақ философиясының прелюдиясы» (Jenseits von Gut und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft) – философ Фридрих Ницшенің еңбегі, онда оның бұрынғы «Заратуштра былай сөйледі» атты туындысындағы ойлар жақсырақ және polemikaлық тұрғыдан қарастырылған. Алғаш рет 1886 жылы Лейпцигтегі C. G. Naumann баспасында, автордың өзінің қаржысына басылып шықты және алғаш рет Хелен Циммерн ағылшыз тіліне аударды, ол Ницшеден екі жас кіші және оны жақсы білген. Аудармашы Уолтер Кауфманның сөзіне сәйкес, атау моральдық философияның «X жақсы» немесе «X жаман» сияқты қарапайым, ақ-қара жіктеулерден асып түсу қажеттігін көрсетеді (§ 257). Ницше оңтүстік (католик) және солтүстік (протестант) христиандығын салыстырады; солтүстік еуропалықтардың «дінге қабілеті» (§ 48) төмен, ал «оңтүстік нәзіктігінен» (§ 50) мүлдем құрғақ. Басқа жерлердегідей, Ницше Ескі Ғидатты жоғары бағалап, Жаңа Ғидатты сынап бағалайды (§ 52). Дін әрқашан «үш қауіпті диеталық талаппен байланысты: жалғыздық, ораза және жыныстық тыйым» (§ 47) және әртүрлі деңгейдегі қатыгездік «баспалдағы» арқылы зорлық-зомбылық көрсеткен, нәтижесінде тіпті Құдайдың өзі құрбандыққа шалынды (§ 55). Христиандық, «ең қауіпті өзімшілдік түрі», адамнан қуаныш, сенімділік және билікке құштарлықты жойып, оны «ұлы кемістікке» айналдырды (§ 62). Егер біз, мысалы Шопенгауэр сияқты бұрынғы философтардан өзгеше, мораль мәселелерін шынымен шешкіміз келсе, онда «көптеген моральдарды салыстыруымыз» және «моральдардың типологиясын жасауымыз» керек (§ 186). «Моральдың генеалогиясы» тақырыбын алдын ала қарастыра отырып, Ницше «Еуропадағы мораль бүгінде малдың моралі» (§ 202) дейді, яғни ол құлдың қожайынға деген өкпесінен туындайды (сонымен қатар § 260 қараңыз, ол «Генеалогия» I бөліміндегі талқылауға әкеледі). Ницше асыл және төмен адамды «жақсылық» деп санайтын нәрседен айырады. Жақсылық туралы келісім болған жағдайда да, адамдардың жақсылыққа ие екенін көрсететін белгілері әртүрлі (§ 194). Ницше махаббатты әйелге ие болуға деген құштарлық деп сипаттайды. Бұл құштарлықтың ең қарапайым түрі – басқа біреуді иеленуге деген тікелей ниет, әйелдің денесін бақылау. Одан да нәзік құштарлық оның жанына ие болуды қалайды, сондықтан ол сүйіктісі үшін өзін құрбан етуге дайын болуын қалайды. Ницше мұны толық иелену деп атайды. Одан да нәзік құштарлық оның сүйіктісінің бейнесіне қатысты жаңылысқандықтан, өзі қалаған нәрсесінен айырылуға дайын болуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырады. Сондықтан кейбір сүйіктілері әйелдерінің өзін жақсы білуін қалайды, осылайша олардың құрбандығы олар үшін нағыз құрбандыққа айналады. Дәл осындай реттілік мемлекет қайраткерлеріне де қатысты: олардың қарапайымдары алдау арқылы билікке жеткеніне мән бермейді, ал одан да жоғарылары халықтың сүйіспеншілігін тек оларды шын мәнінде кім екенін білгенде ғана бағалайды. Екі жағдайда да, иеленуге деген құштарлықтың руханиланған түрі жақсылыққа толық ие болуды талап етеді. § 259-да Ницше қоғамның жалпы қағидасы ретінде басқаларға зиян келтірмеу, оларды пайдаланбау және зорлық-зомбылық жасамаудың «өмірді жоққа шығаруға деген ерік, ыдырау мен күйреу қағидасы» екенін айтады. Ол өмірдің «негізінен, бейтаныс пен әлсізді иелену, зақымдау, жеңу» екенін дәлелдейді.

Ұлттар, халықтар және мәдениеттер туралы

Ницше неміс жанының күрделілігін талқылайды (§ 244), еврейлерді жоғары бағалап, неміс антисемитизмінің күшеюіне қатысты сынап жазады (§ 251). Ол Францияны «Еуропаның ең рухани және мәдениетті мәдениетінің орталығы және талғамның жетекші мектебі» деп мақтайды (§ 254). Англиялықтарды олардың қабақтығымен, көңілсіздігімен, немістерден де қатыгездігімен сипаттайды және «олар философиялық халық емес» деп мәлімдейді, сонымен қатар Бэкон, Гоббс, Юм және Локкты «философ» ұғымын бір ғасырдан астам уақыт бойы «тоқыратып, құнсыздандырған» деп есептейді (§ 252). Ницше сондай-ақ аударма мәселелеріне және неміс тілінің ауырлығына тоқталады (§ 28). Алдын ала болжам жасаған Ницше: «Шағын саясаттың кезі өтті: алдағы ғасыр бүкіл жер шарын билеу үшін күресті әкеледі» деп жариялайды (§ 208).

Афоризмдер мен поэзия

62- және 186-параграфтар арасында Ницше француз афористері, мысалы Ла Рошфуко сияқтылардың үлгісімен жазылған, көбінесе бір ғана сөйлемнен тұратын афоризмдер жинағын қосады. Олардың он екісі (84, 85, 86, 114, 115, 127, 131, 139, 144, 145, 147, 148) әйелдерге немесе ерлер мен әйелдер арасындағы ерекшеліктерге арналған. Басқа тақырыптардың ішінде мәңгілік қайталану туралы оның ілімі (§ 70), музыка (§ 106) және утилитаризм (§ 174) сияқты адам табиғаты туралы өткір байқаулар жасауға жасалған жалпы әрекеттер де бар. Еңбек достыққа арналған өлең түріндегі қысқа ғибратпен аяқталады (Ницше "Қуанышты ғылым" және "Заратустра осылай сөйледі" еңбектерінде поэзияны қолдануын жалғастырады).

Комментарийлер

Андреас Урс Соммер: Ницшенің «Жақсылық пен жамандықтың арғы жағы» туралы түсіндірмесі (= Heidelberger Akademie der Wissenschaften (Hg.): Фридрих Ницше еңбектеріне тарихи және сындық түсіндірмелер, 5/1-том). XVII + 939 бет. Берлин / Бостон: Уолтер де Грюйтер, 2016 жыл, («Жақсылық пен жамандықтан тыс» ең толық стандартты түсіндірмесі – тек неміс тілінде қолжетімді).