Кіріспе
1886 жылы Фридрих Ницше жазған кітап – «Жақсылық пен жамандықтан тыс: Болашақ философиясының прелюдиясы» (Jenseits von Gut und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft) – философ Фридрих Ницшенің еңбегі, онда оның бұрынғы «Заратуштра былай сөйледі» атты туындысындағы ойлар жақсырақ және polemikaлық тұрғыдан қарастырылған. Алғаш рет 1886 жылы Лейпцигтегі C. G. Naumann баспасында, автордың өзінің қаржысына басылып шықты және алғаш рет Хелен Циммерн ағылшыз тіліне аударды, ол Ницшеден екі жас кіші және оны жақсы білген. Аудармашы Уолтер Кауфманның сөзіне сәйкес, атау моральдық философияның «X жақсы» немесе «X жаман» сияқты қарапайым, ақ-қара жіктеулерден асып түсу қажеттігін көрсетеді (§ 257). Ницше оңтүстік (католик) және солтүстік (протестант) христиандығын салыстырады; солтүстік еуропалықтардың «дінге қабілеті» (§ 48) төмен, ал «оңтүстік нәзіктігінен» (§ 50) мүлдем құрғақ. Басқа жерлердегідей, Ницше Ескі Ғидатты жоғары бағалап, Жаңа Ғидатты сынап бағалайды (§ 52). Дін әрқашан «үш қауіпті диеталық талаппен байланысты: жалғыздық, ораза және жыныстық тыйым» (§ 47) және әртүрлі деңгейдегі қатыгездік «баспалдағы» арқылы зорлық-зомбылық көрсеткен, нәтижесінде тіпті Құдайдың өзі құрбандыққа шалынды (§ 55). Христиандық, «ең қауіпті өзімшілдік түрі», адамнан қуаныш, сенімділік және билікке құштарлықты жойып, оны «ұлы кемістікке» айналдырды (§ 62). Егер біз, мысалы Шопенгауэр сияқты бұрынғы философтардан өзгеше, мораль мәселелерін шынымен шешкіміз келсе, онда «көптеген моральдарды салыстыруымыз» және «моральдардың типологиясын жасауымыз» керек (§ 186). «Моральдың генеалогиясы» тақырыбын алдын ала қарастыра отырып, Ницше «Еуропадағы мораль бүгінде малдың моралі» (§ 202) дейді, яғни ол құлдың қожайынға деген өкпесінен туындайды (сонымен қатар § 260 қараңыз, ол «Генеалогия» I бөліміндегі талқылауға әкеледі). Ницше асыл және төмен адамды «жақсылық» деп санайтын нәрседен айырады. Жақсылық туралы келісім болған жағдайда да, адамдардың жақсылыққа ие екенін көрсететін белгілері әртүрлі (§ 194). Ницше махаббатты әйелге ие болуға деген құштарлық деп сипаттайды. Бұл құштарлықтың ең қарапайым түрі – басқа біреуді иеленуге деген тікелей ниет, әйелдің денесін бақылау. Одан да нәзік құштарлық оның жанына ие болуды қалайды, сондықтан ол сүйіктісі үшін өзін құрбан етуге дайын болуын қалайды. Ницше мұны толық иелену деп атайды. Одан да нәзік құштарлық оның сүйіктісінің бейнесіне қатысты жаңылысқандықтан, өзі қалаған нәрсесінен айырылуға дайын болуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырады. Сондықтан кейбір сүйіктілері әйелдерінің өзін жақсы білуін қалайды, осылайша олардың құрбандығы олар үшін нағыз құрбандыққа айналады. Дәл осындай реттілік мемлекет қайраткерлеріне де қатысты: олардың қарапайымдары алдау арқылы билікке жеткеніне мән бермейді, ал одан да жоғарылары халықтың сүйіспеншілігін тек оларды шын мәнінде кім екенін білгенде ғана бағалайды. Екі жағдайда да, иеленуге деген құштарлықтың руханиланған түрі жақсылыққа толық ие болуды талап етеді. § 259-да Ницше қоғамның жалпы қағидасы ретінде басқаларға зиян келтірмеу, оларды пайдаланбау және зорлық-зомбылық жасамаудың «өмірді жоққа шығаруға деген ерік, ыдырау мен күйреу қағидасы» екенін айтады. Ол өмірдің «негізінен, бейтаныс пен әлсізді иелену, зақымдау, жеңу» екенін дәлелдейді.
Beyond Good and Evil: Prelude to a Philosophy of the Future (Jenseits von Gut und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft) is a book by philosopher Friedrich Nietzsche that covers ideas in his previous work Thus Spoke Zarathustra but with a more polemical approach. It was first published in 1886 under the publishing house C. G. Naumann of Leipzig at the author's own expense and first translated into English by Helen Zimmern, who was two years younger than Nietzsche and knew the author. According to translator Walter Kaufman, the title refers to the need for moral philosophy to go beyond simplistic black and white moralizing, as contained in statements such as "X is good" or "X is evil". (§ 257). Nietzsche contrasts southern (Catholic) and northern (Protestant) Christianity; northern Europeans have much less "talent for religion" (§ 48) and lack "southern delicatezza" (§ 50). As elsewhere, Nietzsche praises the Old Testament while disparaging the New Testament (§ 52). Religion has always been connected to "three dangerous dietary prescriptions: solitude, fasting and sexual abstinence" (§ 47), and has exerted cruelty through demanding sacrifice according to a "ladder" with different rungs of cruelty, which has ultimately caused God himself to be sacrificed (§ 55). Christianity, "the most fatal kind of self presumption ever", has beaten everything joyful, assertive and autocratic out of man and turned him into a "sublime abortion" (§ 62). If, unlike past philosophers such as Schopenhauer, we really want to tackle the problems of morality, we must "compare many moralities" and "prepare a typology of morals" (§ 186). In a discussion that anticipates On the Genealogy of Morality, Nietzsche claims that "Morality is in Europe today herd animal morality" (§ 202)—i. e., it emanates from the ressentiment of the slave for the master (see also § 260, which leads into the discussion in Genealogy, I). Nietzsche argues that more than what they value as "good" distinguishes noble and base. Even where agreement exists over what is good, what men consider a sufficient sign of possessing what is good differs (§ 194). Nietzsche describes love as the desire to possess a woman. The most unrefined form of the desire is also the most readily identifiable as a desire to possess another: control over the woman's body. A subtler desire to possess her also wants her soul, and thus wants her to be willing to sacrifice herself for her lover. Nietzsche describes this as a more complete possession. A still more refined desire to possess her prompts a concern that she might be willing to sacrifice what she desires for a mistaken image of her lover. This leads some lovers to want their women to know them deep down so that their sacrifice really is a sacrifice for them. A similar rank ordering applies to statesmen, the less refined not caring whether they attain power by fraud, the more refined not taking pleasure in the people's love unless they love the statesman for who he really is. In both cases, the more spiritualized form of the desire to possess also demands one possess what is good more completely. In § 259, Nietzsche states that to not injure, exploit or be violent to others as a general principle of society is "a Will to the denial of life, a principle of dissolution and decay." He goes on to argue that life is "essentially appropriation, injury, conquest of the strange and weak."
Ұлттар, халықтар және мәдениеттер туралы
Ницше неміс жанының күрделілігін талқылайды (§ 244), еврейлерді жоғары бағалап, неміс антисемитизмінің күшеюіне қатысты сынап жазады (§ 251). Ол Францияны «Еуропаның ең рухани және мәдениетті мәдениетінің орталығы және талғамның жетекші мектебі» деп мақтайды (§ 254). Англиялықтарды олардың қабақтығымен, көңілсіздігімен, немістерден де қатыгездігімен сипаттайды және «олар философиялық халық емес» деп мәлімдейді, сонымен қатар Бэкон, Гоббс, Юм және Локкты «философ» ұғымын бір ғасырдан астам уақыт бойы «тоқыратып, құнсыздандырған» деп есептейді (§ 252). Ницше сондай-ақ аударма мәселелеріне және неміс тілінің ауырлығына тоқталады (§ 28). Алдын ала болжам жасаған Ницше: «Шағын саясаттың кезі өтті: алдағы ғасыр бүкіл жер шарын билеу үшін күресті әкеледі» деп жариялайды (§ 208).
Афоризмдер мен поэзия
62- және 186-параграфтар арасында Ницше француз афористері, мысалы Ла Рошфуко сияқтылардың үлгісімен жазылған, көбінесе бір ғана сөйлемнен тұратын афоризмдер жинағын қосады. Олардың он екісі (84, 85, 86, 114, 115, 127, 131, 139, 144, 145, 147, 148) әйелдерге немесе ерлер мен әйелдер арасындағы ерекшеліктерге арналған. Басқа тақырыптардың ішінде мәңгілік қайталану туралы оның ілімі (§ 70), музыка (§ 106) және утилитаризм (§ 174) сияқты адам табиғаты туралы өткір байқаулар жасауға жасалған жалпы әрекеттер де бар. Еңбек достыққа арналған өлең түріндегі қысқа ғибратпен аяқталады (Ницше "Қуанышты ғылым" және "Заратустра осылай сөйледі" еңбектерінде поэзияны қолдануын жалғастырады).
Комментарийлер
Андреас Урс Соммер: Ницшенің «Жақсылық пен жамандықтың арғы жағы» туралы түсіндірмесі (= Heidelberger Akademie der Wissenschaften (Hg.): Фридрих Ницше еңбектеріне тарихи және сындық түсіндірмелер, 5/1-том). XVII + 939 бет. Берлин / Бостон: Уолтер де Грюйтер, 2016 жыл, («Жақсылық пен жамандықтан тыс» ең толық стандартты түсіндірмесі – тек неміс тілінде қолжетімді).