Кіріспе
Фридрих Ницше философиясындағы ұғым. "Үстем адам" (; "Overman") – Фридрих Ницше философиясындағы ұғым. 1883 жылы жарық көрген "Заратустра сөйледі" (Also sprach Zarathustra) кітабында Ницше өзінің кейіпкері Заратустра арқылы адамзаттың өзіне қоятын мақсаты ретінде "Үстем адамды" ұсынады. "Үстем адам" – бұл осы дүниелік христиандық құндылықтардан сатылап өтуді және нақты, тоғысқан адамдық идеалды бейнелейді. "Үстем адам" – бұл ыңғайлы "көл жағасындағы үйден" (адамға үйреткен нәрселерді және басқалардың сенімдерін ойсыз қабылдау) мазасыздық пен жалғыздыққа толы тауларға "көшкен" адам.
The Übermensch (; "Overman") is a concept in the philosophy of Friedrich Nietzsche. In his 1883 book, Thus Spoke Zarathustra (Also sprach Zarathustra), Nietzsche has his character Zarathustra posit the Übermensch as a goal for humanity to set for itself. The Übermensch represents a shift from otherworldly Christian values and manifests the grounded human ideal. The Übermensch is someone who has "crossed over" the bridge, from the comfortable "house on the lake" (the comfortable, easy, mindless acceptance of what a person has been taught, and what everyone else believes) to the mountains of unrest and solitude.
Ағылшын тілінде
1896 жылы Александр Тиль «Осылай деді Заратустра» шығармасын алғаш рет ағылшын тіліне аударғанда, «Übermensch» сөзін «Beyond Man» деп берген. 1909 жылы Томас Комон оны Джордж Бернард Шоудың 1903 жылғы «Адам және Супермен» пьесасының терминологиясына сәйкес «Супермен» деп аударды. Уолтер Кауфман 1950 жылдары бұл аударманы екі себеппен сынады: біріншіден, ағылшын тіліндегі «super» префиксі неміс тіліндегі «über» сөзінің мән айырмасын толық жеткізе алмады (бірақ латын тілінде оның «жоғары» немесе «артында» деген мағынасы неміс тіліне жақын); екіншіден, бұл Ницшенің идеясын комикс кейіпкері Суперменмен жаңылыстыруға себеп болды. Кауфман және басқалар «Übermensch» сөзін «адамнан асқан» деп аударуды ұсынды. «Жоғары адамдар» деген аударма Ницшенің өзінің әңгімесін ашатын тұжырымдамасына дұрысрақ сай келуі мүмкін. Ғалымдар осы екі терминді де қолданады, ал кейбіреулері неміс сөзін өзгеріссіз қолдануды жөн көреді. Неміс тіліндегі «über» префиксі жоғарылықты, басып өтуді, шамадан тыс болуды немесе күштілікті білдіруі мүмкін, бұл оған қосылған сөздерге байланысты. «Mensch» сөзі – адамды білдіреді, еркек емес, кейде олай қате түсініледі. «Übermenschlich» деген сөздің мағынасы – адамнан асқан, адам күшіне жетпейтін немесе адамдық шектен шыққан.
Осы дүниелік
Ницше христиан дінінің өзге дүниелік екендігі туралы түсінігіне қарсы, "Үстеркі Адам" (Übermensch) тұжырымын енгізеді: Заратустра Үстеркі Адамның жердегі өмірге мағына беру қабілетін жариялайды және тыңдаушыларын оларды жерден алшақтату үшін, өзге дүниеде толықтыруды уәде ететіндерге құлақ аспауға шақырады. Заратустра бұл дүниеден қашу үшін христиандардың жердегі денеден бөлек, өлмейтін жанды ойлап табуға мәжбүр болғанын айтады. Бұл денеді жоққа шығаруға және қинауға немесе аскетизмге алып келді. Заратустра Үстеркі Адамды денемен байланыстырады және жанды дененің бір жағы ретінде қарастырады.
Құдайдың өлімі және жаңа құндылықтардың пайда болуы
Заратустра Үшінші адамды Құдайдың өлімімен байланыстырады. Құдай туралы түсінік басқа дүниелік құндылықтар мен олардың түпкі инстинкттерінің соңғы көрінісі болғанымен, Құдайға сену бір кезге дейін өмірге мағына берді. "Құдай өлді" дегеніміз – Құдай идеясы енді құндылықтарды ұсына алмайды дегенді білдіреді. Ницше бұл шешуші парадигмалық өзгерісті құндылықтарды қайта бағалау деп атайды. Платондық идеализмге немесе аскетизмге қайта оралуды болдырмау үшін, осы жаңа құндылықтарды құруға сол құндылықтарды тудырған инстинкттер жетелемеуі керек. Керісінше, олар осы дүние мен өмірге деген сүйіспеншілікпен туындауы тиіс. Ницше христиандық құндылықтар жүйесін өмірге қарсы реакция ретінде қарастырған, демек, белгілі бір жағынан бұзушылыққа ұшырататын, ал Үшінші адам жауапты болатын жаңа құндылықтар өмірді бекітетін және жаратылысқа бастайтын болады (Ницшелік бекітуді қараңыз). Осы жаңа құндылықтарды қабылдау арқылы Үшінші адам жетіледі, себебі ол барлық адамдық кедергілерді жеңіп шығады. Заратустра Үшінші адамды теңдікшілдікке ұмтылған заманауи қоғамның дегенеративті соңғы адамымен салыстырады, бұл адамзат өзіне қоя алатын балама мақсат. Соңғы адам тек "Заратустраның сөзінде" ғана кездеседі және ол Үшінші адамның рухына қайшы келетін ұмтылысты басу ретінде бейнеленеді. Рудигер Сафранскидің сөзіне сәйкес, кейбір зерттеушілер Үшінші адамды евгеника бағдарламасымен байланыстырады.
Аморальдық аристократиялық құндылықтардың қайтадан көрінісі
Рудигер Сафрански үшін Үшінші адам – жасанды таңдау арқылы қол жеткізілген жоғары биологиялық типті көрсетеді, сонымен бірге адамдық потенциалдың толық спектрін, жақсылықты және "жамандықты" меңгеруге, "суретші-тираны" болуға жеткілікті шығармашылық пен күшке ие кез келген адам үшін үлгі болып табылады. "Ecce Homo" еңбегінде Ницше Үшінші адамды идеалистік, демократиялық немесе гуманитарлық тұрғыдан түсінуге қатысты кез келген интерпретацияны батыл түрде жоққа шығарды: "Үшінші адам сөзі – 'қазіргі заманғы' адамдардан, 'жақсы' адамдардан, христиандардан және басқа нигилистерден өзгеше, жоғары жетістіктердің бір түрін білдіреді. Мен кейбір адамдарға Парсифаль емес, Цезарь Борджияны іздегендерінің артық екенін айтқанда, олар өздерінің естігендеріне сенбеді". Сафрански пікірінше, итальяндық Ренессанстың символы болған аяусыз жауынгерлік мақтаныш пен көркемдік дарынның үйлесімі Ницше үшін Үшінші адамның мәнін білдірді. Сафранскидің сөзіне сүйенсек, Ницше супер-аристократтық бейнені қазіргі батыс орта таптың Макиавеллилік қорқынышы ретінде және олардың жалған христиандық теңдік құндылықтары жүйесі ретінде қарастырған.
Мәңгілік қайталануға қатысты
Үш адамдық Ницшенің тағы бір маңызды түсінігі – мәңгілікке қайталанумен бірдей деңгейде тұрады. Лоренс Ламперт мәңгілікке қайталанудың адамнан жоғары адамды басты мұрат ретінде ығыстыратынын айтады.
Нацистер қолданған
Үберменш термині Гитлер мен нацистік режим биологиялық тұрғыдан басым арий немесе германдық ұлы нәсіл туралы идеяларын сипаттау үшін жиі қолданды; Ницшенің Үберменшінің нәсілдік түрі нацистік идеялардың философиялық негізіне айналды. Нацистердің ұлы нәсіл туралы ұғымы "төмен тұрған адамдар" (Untermenschen) деген идеяны да тудырды, оларды басып табу және құлдыққа салу керек болды; бұл термин Ницшеден шыққан жоқ, ол антисемитизмді де, неміс ұлтшылдығын да сынаған болатын. Өмірінің соңғы жылдарында Ницше өзінің неміс емес, поляк екеніне сене бастады және ол: "Мен таза қанды поляк ақсүйегімін, бір тамшы да нашар қан жоқ, әрине неміс қаны емес" деген сөздерін айтқан. Ұлтшылдық доктриналарға қарсы тұрып, ол және Германияның ұлылығы "көздеріндегі поляк қаны" болғандықтан ғана екенін, ал ол "барлық антисемиттерді атып тастауды" қалағанын мәлімдеді. Ницше Гитлер билікке келгенге дейін қайтыс болды, ал Ницшенің қарындасы Элизабет Фёрстер Ницше өзінің және күйеуі Бернхард Фёрстердің, көрнекті неміс ұлтшылы және антисемитінің көзқарасына сәйкес келетін бауырының сөздерін манипуляциялады. Фёрстер 1881 жылы Макс Либерман фон Сонненбергпен бірге Deutscher Volksverein (Германия халық лигасы) ұйымын құрды.