Кіріспе
Фридрих Ницшенің философиялық романы "Осылай сөйлеген Заратустра: Барлығы үшін және ешкім үшін кітап" (Also sprach Zarathustra: Ein Buch für Alle und Keinen), сонымен қатар "Осылай сөйлеген Заратустра" деп аударылады, – неміс философы Фридрих Ницше жазған философиялық көркем шығарма; ол 1883 және 1885 жылдар аралығында төрт томдық сериямен жарық көрді. Кітаптағы басты кейіпкер шартты түрде тарихи Зороастр болып табылады. Кітаптың көп бөлігі Заратустраның түрлі тақырыптар бойынша сөздерінен тұрады, олардың көпшілігі "Заратустра былай деді" деген қайтымды фразамен аяқталады. Заратустра кейіпкері алғаш рет Ницшенің бұрынғы кітабы "Қуанышты ғылымда" пайда болды (§342, бұл "Заратустраның прологының" §1-іне өте ұқсас). Ницшенің "Заратустра" стилі Ницшенің "Заратустрасы" нені айтқаны туралы әртүрлі және көбінесе қарама-қайшы пікірлерге мүмкіндік берді. Осы еңбекте Заратустра кейіпкерінің берген "түсіндірмелері мен талаптары" "көбінесе теңеу және метафоралық" сипатта болады. Заратустраның сөйлегенінің мағынасы туралы бірлік болмаса да, оның нені айтқаны туралы біршама келісім бар. "Осылай сөйлеген Заратустра" кітабында Суберменш (Үстем адам), Құдайдың өлімі, билікке құштарлық және мәңгілік оралу туралы идеялар талқыланады.
Thus Spoke Zarathustra: A Book for All and None (Also sprach Zarathustra: Ein Buch für Alle und Keinen), also translated as Thus Spake Zarathustra, is a work of philosophical fiction written by German philosopher Friedrich Nietzsche; it was published in four volumes between 1883 and 1885. The protagonist is nominally the historical Zoroaster. Much of the book consists of discourses by Zarathustra on a wide variety of subjects, most of which end with the refrain, "Thus spoke Zarathustra". The character of Zarathustra first appeared in Nietzsche's earlier book The Gay Science (at §342, which closely resembles §1 of "Zarathustra's Prologue" in Thus Spoke Zarathustra). The style of Nietzsche's Zarathustra has facilitated varied and often incompatible ideas about what Nietzsche's Zarathustra says. The "[e]xplanations and claims" given by the character of Zarathustra in this work "are almost always analogical and figurative". Though there is no consensus about what Zarathustra means when he speaks, there is some consensus about that which he speaks. Thus Spoke Zarathustra deals with ideas about the Übermensch, the death of God, the will to power, and eternal recurrence.
Шығу тегі
Ницше жоғары мәдениетті орта таптың бір түрі – Bildungsbürgertum-да дүниеге келді және көбінесе оның ішінде қалып қойды. Ол жасөспірім шағында музыка мен поэзия жаза бастады. Оның тәтесі Розалия оған 15 жасқа толған күні Александр фон Гумбольдттың өмірбаянын сыйлады, оны оқығаннан кейін білімді "өзінің қалауымен" алуға деген құштарлық пайда болды. Ол оқыған мектептер, кітаптар мен жалпы ортасы оның Bildung, яки өзін-өзі дамытуға деген қызығушылығын қалыптастырды және осы концепция Заратустрада көптеген адамдарға белгілі болды. Ол өте көп еңбек етті. Кездейсоқ жағдайда ол көрнекті филологқа айналды және суретші болу арманынан бас тартты. Филолог ретінде ол идеялардың берілуі мен өзгеруіне ерекше сезімтал болды, бұл да Заратустраға қатысты. Алайда Ницше филологияға деген наразылығымен қатар философияға деген құштарлығы да артты. Студент кезінде ол Диоген Лаэрциймен жұмыс істеу арқылы осы екі құштарлықты теңгерді. Тіпті сол жұмыста да ол қалыптасқан пікірге қарсы шықты. Ал кейінгі философиялық еңбектерінде де қабылданған пікірлерге қарсы тұруды жалғастырды. Оның Заратустраға дейінгі кітаптары нигилистік бұзушылық деп сипатталған. Осы идеямен танысқаннан кейін бірнеше апта өткен соң, ол Фридрих фон Хелвальдтың Заратустра туралы жазған сөзін дәптерге түсірді. Осы сөз тіркесі "Заратустра осылай сөйледі" кітабының бастауына айналды. Ол хатында кітаптың бірінші бөлігінің "керемет серуендеу кезінде ойға келгенін, әр сөйлемге сеніммен жауап бергендей болғанын" айтты. Осылайша, "Ницше өзі мойындайды, поэтикалық стильде Заратустраны философиясының пайғамбары ретінде таңдап, ол адам тарихындағы рухани-моральдық кезеңнің негізін қалаған арий пайғамбарына құрмет көрсеткісі келді, сонымен бірге оның ілімдерін қайта қарауды мақсат етті. Түпнұсқа зороастриялық дүниетанымы барлық нәрсені моральдық құндылықтардың жалпылығы негізінде қарастырды және әлемді екі қарсылықты құдайлық тұлғада (Ахура Мазда мен Ахриман) бейнеленген жақсылық пен жамандық арасындағы күрестің аренасы ретінде көреді. Ницшенің "Заратустра" шығармасы, керісінше, оның онтологиялық аморализмін ұсынады және барлық моральдық интерпретациялар мен бағалауларды философиялық тұрғыдан жойып, жаратылыстардың бастапқы тазалығын дәлелдеуге тырысады". Дегенмен "Заратустра" "Ницше туралы философ ретінде, билікке құштарлық, үстем адам және мәңгілік оралу доктриналарының ұстазы ретінде жұртшылықтың түсінігіне ең көп үлес қосты".
Билікке деген құмарлық
Ницше ойлауына Артур Шопенгауэрдің ойлауы едәуір әсер етті. Шопенгауэр ерік-жігерге, әсіресе тіршілікке құштарлыққа баса назар аударды. Ницше Wille zur Macht, яғни билікке ұмтылысты атап өтті. Ницше жүйелі философ емес еді және жазғандарының көп бөлігін түрліше түсіндіруге мүмкіндік берді. Фашистердің кейбір өкілдері билікке ұмтылысты дұрыс түсінбеген, Ницшенің Kraft ("күш" немесе "ер") мен Macht ("билік" немесе "қуат") арасындағы айырмашылығын назарға алмады. Ғалымдар көбінесе Ницшенің күнделіктеріне жүгінеді, онда билікке ұмтылыс "күштірек болуға ұмтылу [Stärker werden wollen], өсуге ұмтылу" ретінде сипатталған.
Өте адам
Бұл "Ницшенің Übermensch термині Самсосатты Лукианның гиперантропосынан туындайды деп жақсы білінеді". Бұл гиперантроп немесе "адамнан асқан" Лукианның Менипп сатирасында, Κατάπλους ἢ Τύραννος, көбінесе "Төменге Саяхат" немесе "Тиран" деп аударылады, пайда болады. Бұл гиперантроп "дүниелік өмірдегі 'төмен' дәрежелі басқалардан жоғары тұрған және (күлкілі түрде еріксіз) жер астына көшкеннен кейін де сол тиран" деп есептеледі. Мәңгілік қайталану туралы түсіндірулер көбінесе космологиялық, көзқарастық және нормативтік принциптерге байланысты болды. Космологиялық принцип ретінде, уақыт айналмалы, барлық нәрсе мәңгі қайталанады деп есептелді. Ницше "1865-1868 жылдары Лейпцигте санскрит тілін үйренген болуы мүмкін" және "өз заманында еуропалықтардың арасында буддизмді ең жақсы білген және ең берік негіздемесі бар адамдардың бірі болды", бірақ Ницше Шығыс ой-пікірлері Батыс елдерінде таныла бастаған кезде жазды, ал Шығыс ой-пікірлерін оңай қате түсіндіруге болатын. Ницше буддизмді түсіндіруде Шопенгауэрді зерттегендіктен, "Ницше де, Шопенгауэр де буддизмге қатысты дұрыс емес көзқарастарға ие болғандары анық". Оның айқын мысалы – "бос" емес, "бос кеңістік" ретіндегі śūnyatā идеясы. "Мүмкін, Ницшенің буддизм туралы баяндамасындағы ең ірі қателік – буддизмнің бос кеңістік туралы ілімі қайта оянуға бастайтын бастапқы кезең екенін мойындауға келмеуі болды". Ницше Шопенгауэрді, христиандықты және буддизмді пессимистік және нигилистік деп санады, бірақ Бенджамин А. Элманның сөзіне сүйенсек, "[өз мәнінде түсінілгенде, буддизмді пессимистік немесе нигилистік деп қарауға болмайды]". Сонымен қатар, Ницше өзі қойған сұрақтарға берген жауаптар, жалпы түрде де, "Заратустрада" да оны "буддизмдегі кейбір негізгі ілімдерге жақын" қылды. Мысалы, Заратустра "жан – дене туралы бір нәрсені білдіретін сөз ғана" дейді. Осылайша Заратустра сөйледі, Фридрих Ницшенің толық шығармалары, VI том, 1899, C. G. Науман, Лейпциг.]] Мәтіннің сипаты музыкалық және опералық. Ницше өзін және өзінің ойлары мен идеяларын дамыту үшін, сондай-ақ сөйлеу үшін дауыстар мен есімдерді табу үшін көбінесе маскалар мен үлгілерді пайдаланды. Ницше "Лютердің тілі мен Киелі кітаптың поэзиялық формасы" арқылы "Заратустраны" жазғанда айқын ықпал көрді. Сынаушы Харольд Блум "Батыстың каноны" (1994) кітабында "Заратустраның сөйлегені" туралы сын айтып, оны "керемет апат" және "оқылмайтын" деп атады. Басқа түсіндірушілер Ницше стилі кітаптың көп бөлігінде қасақана ирониялық екенін ұсынады.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Заратустраның" алғашқы ағылшын тіліне аудармасы 1896 жылы Александр Тиль тарапынан жарияланды.
Кауфман (1954) және Холлингдейл (1961)
Common аудармасы 1954 жылы Уолтер Кауфман және 1961 жылы Р. Дж. Холлингдейл жариялаған «Заратустра осылай сөйледі» деген сын тұжырымдамаларына дейін кеңінен қабылданды. Клэнси Мартин Холлингдейл мен Кауфман жұмыс істеген неміс тіліндегі мәтін Ницшенің өзінің еңбегіне кейбір жағынан сай келмейтінін мәлімдейді. Мартин Кауфманды пунктуацияны өзгерткені, сөздік және философиялық мағыналарын өзгертіп бұрмалағаны және Ницшенің кейбір көңілді метафораларын жұмсартқаны үшін сынап бағалайды. Кауфманның ең көп таралған нұсқасында аудармашының түсіндірмесінде Ницшенің мәтіні редактордан пайда көретіні айтылған; Мартин Кауфманның «өзін [Ницшенің] редакторы деп санағанын» айтады.
Дель Каро (2006)
2006 жылы Кембридж университетінің баспасы Роберт Пиппин редакциялаған Адриан Дель Каро жасаған аударманы жариялады.
Ағылшынша
"Сол сияқты сөйледі Заратустра", Александр Тильдің аудармасы. Нью-Йорк: Макмиллан. 1896 жыл. "Сол сияқты сөйледі Заратустра", Томас Комон аудармасы. Эдинбург: Т. Н. Фулис. 1909 жыл. "Заратустраның сөзі", Уолтер Кауфман аудармасы. Нью-Йорк: "Рендом Хаус". 1954 жыл. Қайта басылған: "Портативті Ницше" кітабында, Нью-Йорк: Викинг Пресс. 1954; Хармондсворт: Пингвин кітаптары. 1976. "Заратустра осылай сөйледі", Р. Дж. Холлингдейл аудармасы. Хармондсворт: Пингвин кітаптары. 1961 жыл. "Заратустраның сөзі", Грэхам Паркс аудармасы. Оксфорд: "Оксфорд әлемінің классиктері". 2005 жыл. "Заратустраның сөзі", Клэнси Мартин аудармасы. Барнс пен Нобель кітаптары. 2005 жыл. "Заратустраның сөзі", Адриан дель Каро аудармасы, Роберт Пиппин редакциялаған. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. 2006 жыл. "Сол сияқты сөйледі Заратустра", Майкл Хулс аудармасы. "Нью-Йорк ревью" кітаптары. 2022 жыл.
Thus Spoke Zarathustra, trans. R. J. Hollingdale. Harmondsworth: Penguin Books. 1961. Thus Spoke Zarathustra, trans. Graham Parkes. Oxford: Oxford World's Classics. 2005. Thus Spoke Zarathustra, trans. Clancy Martin. Barnes & Noble Books. 2005. Thus Spoke Zarathustra, trans. Adrian del Caro and edited by Robert Pippin. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. Thus Spake Zarathustra, trans. Michael Hulse. New York Review Books. 2022.
Неміс тілі
Сондай-ақ, Джорджио Колли мен Маццино Монтинари редакциялаған «Заратустра осылай сөйледі». Мюнхен: Deutscher Taschenbuch Verlag (Ницшенің стандартты неміс басылымының оқу басылымы). «Заратустра осылай сөйледі» (екі тілді басылым) (неміс және орыс тілдерінде), Лена Хадестің 20 майлы суретімен. Мәскеу: Философия институты, Ресей Ғылым академиясы. 2004 жыл.
Ағылшынша
Ницшенің "Заратустра былай деді": Күн шығар алдында (мақалалар жинағы), Джеймс Лухте редакторында. Лондон: Блумсбери баспасы. 2008 жыл. Хиггинс, Кэтлин. [1987 ж.]. 2010 жыл. Ницшенің "Заратустрасы" (толықтырылған басылым). Филадельфия: Темпл университетінің баспасы. ОШО. 1987 жыл. "Заратустра: Билей алатын Құдай". Пуне, Үндістан: OSHO Commune International. ОШО. 1987 жыл. "Заратустра: Күліп тұратын Пайғамбар". Пуне, Үндістан: OSHO Commune International. Ламперт, Лоренс. 1989 жыл. Ницше ілімі: "Заратустра былай деді" еңбегіне түсіндірме. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. Розен, Стэнли. 1995 жыл. "Ағартушылықтың маскасы: Ницшенің "Заратустрасы"". Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. 2-ші басылым. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. 2004 жыл. Сын, Т. К. 2005 жыл. Ницшенің "Жанның эпосы: Заратустра былай деді". Ланхам, Мэриленд: Лексингтон кітаптары.