Кіріспе

1872 жылы Фридрих Ницше жазған "Музыка рухынан трагедияның тууы" (Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik) – неміс философы Фридрих Ницшенің 1872 жылғы драмалық теория жөніндегі еңбегі. 1886 жылы "Трагедияның тууы, немесе: Эллинизм және пессимизм" (Die Geburt der Tragödie, Oder: Griechentum und Pessimismus) деген атпен қайта басылды. Кейінгі басылымға "Өзін-өзі сынға алуға талпыныс" атты кіріспе мақаласы қосылды, онда Ницше осы алдыңғы кітабына түсініктеме берді.

Кітап

Ницше классикалық афиналық трагедияда түбегейлі мағынасыз әлемдегі пессимизм мен нигилизмнен асып түсетін өнер түрін тапты. Грек көрермендері адамзаттың қайғы-қасіретінің түпсіз тұңғиығына қарап, оны растап, өз өмірінің мәнін құлшыныспен және қуанышпен растады. Олар өздерін қарапайым адамдардан әлдеқайда артық деп білетін, өздерін басқа өмірде емес, болашақ әлемде емес, трагедияларды орындау кезінде атап өтілген қорқыныш пен экстазда табатын. Бастапқыда филолог ретінде білім алған Ницше трагикалық форманың тарихын талқылайды және Дионис пен Аполлонның арасындағы интеллектуалды дихотомияны енгізеді (өте еркін: формалар арқылы ретсіз және айырмаланбаған шындық формалар арқылы реттелген және айырмаланған шындыққа қарсы). Ницше өмірде әрқашан осы екі элемент арасындағы күрес болады деп мәлімдейді, әрқайсысы адамзат өмірін басқару үшін күреседі. Ницшенің сөздері бойынша, "Дионисияның басымдыққа ие болған жерінде, Аполлондықтар тоқтатылды және жойылды, бірінші Дионисиялық шабуыл сәтті қарсы тұрды, Дельфий құдайы Аполлонның билігі мен ұлылығы өзін бұрынғыдан да қатал және қауіпті етіп көрсетті". Бірақ бір-біріне қарсы екі жақ та жеңіске жетпейді, себебі бір-біріне қарсы екі жақ та мәңгілік, табиғи теңгерімге ие. Ницше ежелгі Грекия трагедиясы Аполлондық және Дионисийлік элементтердің біріктірілуімен өнердің ең жоғары түрі болды деп айтады, бұл көрерменге адам жағдайының толық спектрін сезінуге мүмкіндік береді. Дионис элементі хор музыкасында, ал Аполлон элементі диалогта кездесті, бұл Дионис шатастығын теңестіретін нақты символика берді. Атап айтқанда, Аполлонның абстрактілік формалары Дионистің құмарлық тәжірибесінің қалыптасуына мүмкіндік берді. Апаттық оқиғадан бұрын, Аполлонның дүниетанымын бейнелейтін мүсін түріндегі статикалық, идеалданған пластикалық өнер дәуірі болды. Дионис элементі фестивальдердің және маскүнемдіктің аңшыл шатастығында, бірақ ең бастысы музыкада кездесті. Осы элементтердің бірігуі бір өнер түрінде трагедияны тудырды. Оның теориясы бойынша, хордың құрамында бастапқыда ешкілер, сатириктер болған. (Бұл болжам, бірақ "трагедия" сөзі "трагедия" сөзінен алынған) aoidiā = "ечки ән" tragos = "ечки" және aeidein = "жырлау"). Осылайша, ол "мәдениеттің иллюзиясы адамның бастапқы бейнесінен жойылды" деп дәлелдейді; олар хормен және хор ретінде қатысып, өздерін қалпына келтірілген табиғи дарындылар ретінде, сатириктер ретінде елестетті. Бірақ бұл жағдайда, олар өздерінің Аполлондық армандағы көрінісін, өздерінің энергиясын бейнелейді. Бұл - Дионис құдайдың аян көрінісі, ол сахнадағы хор алдында пайда болады. Актерлер мен сюжет сол арманның дамуы, оның мәні - құдайдың экстаздық бөлшектелуі, Бакантестің ырымдары, адам өмірінің ажырамас экстазы мен азаптары. Аискил мен Софокл дәуірінен кейін трагедияның өлген дәуірі болды. Ницше мұны Еврипид сияқты жазушылардың ықпалымен және Сократпен бейнеленген рационалдылықтың келуіне байланыстырады. Еврипид хорды аз қолданды және адам драмасын бейнелеуде табиғи болды, оны күнделікті өмірдің шынайы көрінісіне айналдырды. Сократ миф пен азаптың құндылығын адам білімінің ортасына таратқан. Ницше үшін бұл екі интеллигент адамның өнер түрлеріне қатысу қабілетін құртуға көмектесті, өйткені олар жағдайды тым ақылға қонымды және рационалды түрде көрді. Өнер мен аңыздың мистикалық қатысуы жоғалып кетті, сонымен бірге адамның өмірдің азаптарымен оптимистік үйлесімде шығармашылықпен өмір сүру қабілетінің көп бөлігі жоғалды. Ницше қазіргі заманғы өнерде Дионис пен Аполлонның теңгерімін Рихард Вагнердің опералары арқылы қайта қалпына келтіру мүмкін деп қорытындылайды. Ницше ежелгі грек мәдениетінің асыл, қарапайым, сәнді және ұлы деп қарастырған Ағартушылық көзқарасына қарама-қайшы, гректер пессимизммен күресіп жатыр деп сенді. Біз өмір сүріп жатқан ғалам - өзара әсерлесетін ұлы күштердің туындысы, бірақ біз оларды байқамаймыз да, білмейміз де. Ницше әлем туралы түсінігіміз ретінде жинақтаған нәрселер, шын мәнінде, шындықтың түпкі мәнін ешқашан қарастырмайды. Адамның тағдыры - қараңғы ғаламдық шындықтардың бақылауында болу, сонымен бірге адам баласының армандаған, арман-өрісімен өмір сүру. Сонымен, мәселе, не болмаса Ницше ойлағандай, өмірдің Дионистік жағын қалай сезінуге және түсінуге болады, Аполлондық жақтың анық құндылықтарын жоймастан. Жеке адамның немесе бүкіл қоғамның бір немесе басқа бір топтың билігіне толығымен берілуі дұрыс емес. Ең сенімді (сау) тұрақ - екеуінде де. Ницшенің афиналық трагикалық драма туралы теориясы дәл осыны көрсетеді, бұрын Еврипид пен Сократтан бұрын Дионистік және Аполлондық өмір элементтері өнерлік тұрғыдан қалай тоқылғанын. Грек көрермені Аполлондық сахнадағы трагедияның қорғаушылық рухында Дионистікке тікелей қатысу арқылы денсаулыққа ие болды.

Тарих

1870 жылдың қаңтар және ақпан айларында Ницше ежелгі грек драмалары туралы екі дәріс оқыды. Оның достары Ричард және Косима Вагнерлер дәрістердің көшірмелерін алғаннан кейін, оған осы тақырыпта кітап жазуды ұсынды. 1871 жылдың сәуір айында ол баспагер Вильгельм Энгльманға қолжазбасын тапсырды. Энгльман жауап бермегендіктен, Ницше маусым айында қолжазбаны қайтаруды сұрады. Ол кітаптың бір бөлігін «Сократ және грек трагедиясы» (Sokrates und griechische Tragödie) деген атпен жеке басып шығарып, достарына жіберді. Ричард Вагнер 18 маусымда алғашқы данасын алды. 1871 жылдың қазан айында Ницше Вагнердің еңбектерін жариялаған Э. В. Фрицшке қайта қараған қолжазбасын тапсырды. Фрицш кітапты қараша айында қабылдады. Баспа жұмыстары желтоқсан айының соңында аяқталып, «Музыка рухынан туған қайғылы оқиға» (Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik) атты кітап 1872 жылдың 2 қаңтарында кітап дүкендеріне жетті. 1874 жылы Фрицш екінші басылымын басып шығарды, бірақ баспагердің қаржылық проблемаларына байланысты ол 1875 жылға дейін мұқабаланбады және аз таралды. 1878 жылы алғашқы екі басылымның қалған даналары мен баспа құқықтарын Ницшенің жаңа баспашысы Эрнст Шмейцнер сатып алды. 1886 жылға қарай Ницше Шмейцнермен арасы суынып, Фрицш қаржылық қиындықтарынан арылды. Фрицш 1886 жылдың қазан айында «Трагедияның тууы» немесе «Геллинизм және пессимизм» (Die Geburt der Tragödie, Oder: Griechentum und Pessimismus) деген атаумен жаңа басылымын жариялады, оған Ницше «Өзін-өзі сынауға талпыныс» деп аталатын алғы сөз эссесін қосты, ол бұрынғы басылымдарға түсініктеме берді.

Әсерлер

"Трагедияның тууы" – жас шақтың еңбегі, және Ницше зерттеген көптеген философтардың ықпалын көрсетеді. Оның классикалық Грекияға деген қызығушылығы, белгілі бір жағынан рационалды қоғам ретінде, Иоганн Йоахим Винкельманның ықпалымен байланысты болуы мүмкін, бірақ Ницше көптеген тұрғыда Винкельманнан алшақтады. Сонымен қатар, Ницше "наив" терминін Фридрих Шиллер қолданған мағынада қолданады. Артур Шопенгауэрдің еңбектері, әсіресе "Ерiк ретiнде әлем және бейнелеу", аса маңызды. Аполлондық тәжірибе Шопенгауэрдің түсінігіндегі әлемді "бейнелеу" ретінде сезінумен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді, ал Дионисийлік тәжірибе әлемді "ерік" ретінде танумен байланысты. Ницше Шопенгауэрдің буддалық ерікке бас тартуына қарсы болды. Ол, өмір қаншама зұлмат пен азапқа толы болса да, оны өмір сүруге лайық деп сақты. "Трагедияның тууы" жарыққа шығар алдында, Ницше "Музыка мен сөз туралы" атты фрагмент жазды. Онда ол музыканың барлық нәрсенің мәнін білдіретін бастапқы көрінісі екендігі туралы Шопенгауэрлік пікірді растады. Лирикалық поэзия мен драма, заттардың құбылыстық көріністерін ғана көрсетеді, олар екінші деңгейде туынды. Осылайша, трагедия музыкадан туындайды.