Кіріспе

Пенгалан Пасир сайлауы 2005 жылғы 6 желтоқсанда Малайзияның Келантан штатындағы Пенгалан Пасир штаттық сайлау округінде өтті. 2005 жылғы 27 қарашада үміткерлер тіркелді, сайлауға Панамалайзиялық Ислам партиясының (ПАС) Ханифа Ахмад, Барисан Насионал (БН) коалициясындағы Біріккен малайлар ұлттық ұйымының (УМНО) Ханафи Мамат және тәуелсіз кандидат Ибрагим Али қатысты. Бұл сайлау ПАС партиясынан Уан Абдул Азиз Уан Джафардың 31 қазанда рактан қайтыс болуына байланысты болды. Ван Абдул Азиз 2004 жылғы жалпы сайлауда Ханафиді 55 дауыспен жеңген болатын. 2005 жылы Пенгалан Пасирде 18 411 тіркелген сайлаушы және 195 пошта арқылы дауыс беруге тіркелген сайлаушы бар; олардың 94,8% малайлар, ал 5,2% – қытайлар. Жеңіске жеткен Ханафи, алғашқы нәтижелер бойынша 129 дауыспен жеңіп шықты. Бұл аз айырмашылық Ханифаға келесі күні дауыстарды қайта санауға мүмкіндік берді, бірақ нәтиже өзгермеді – Ханафи 7422 дауыс жинап, 7288 дауыс жинаған Ханифаны 134 дауыс айырмасымен жеңді. Ибрагим 415 дауыс алып, кепілдік ақшасын жоғалтты. Сайлау қорытындысы Келантан штатының үкіметін қиын жағдайға түсірді, себебі мемлекеттік жиналыстың бір ғана ПАС мүшесі Барисан Насионалдың штаттық үкімет құруына себеп болуы мүмкін. Осыдан келіп, сайлау кампаниясы екі тараптың да депутаттарына сыйлықтар немесе үкіметтік лауазымдар ұсынылып, олардың партиядан шығуына әрекет етілді. ПАС тарапынан «фантомдық сайлаушылар» туралы да айыптаулар болды, сайлау күні күдікті «фантомдық сайлаушыларды» тасымалдаған бірнеше автобустар ПАС жақтастарымен тоқтатылды.

Өмірбаян

Ханафи Мамат Кг Паданг Токла Пасир Мас Келантан қаласында дүниеге келген. Ол 1966 жылға дейін Сұлтан Ибрахим бастауыш мектебінде оқыды. Шығыс Лондон университетін (бұрынғы Солтүстік Шығыс Лондон политехникалық институты) бітіргеннен кейін Малайзияның жерге түсіру және картография департаментіне Паханг, Теренггану және Келантан штаттарында аудандық жерге түсіруші және директортың көмекшісі болып кірісті. 1990 жылы ол Барисан Насионал (БН) партиясынан Пасир Мас парламенттік округіне үміткер болу үшін мемлекеттік қызметтен кетті, бірақ жеңіліске ұшырады. Ол сол кезде УМНО жастар бөлімінің басшысы болды. 2004 жылғы жалпы сайлауда Барисан Насионал (БН) Келантан штатының 45 орынның 21-ін жеңіп алды, бұл ПАС үшін үлкен соққы болды, өйткені Келантан олардың бекінісі болған. ПАС енді штатты үш орындық артықшылықпен басқарады. Ван Абдул Азиздің қазасы осы артықшылықты екіге дейін азайтты, ал егер БН орынды жеңіп алса, ПАС бір орындық артықшылықпен басқарады. Дегенмен, Келантандағы БН-нің қосымша сайлау тарихы жағымды болған жоқ. Пенгалан Пасир (бұрынғы Бандар Пасир Мас) округі үшін өткен 11 қосымша сайлаудың ішінде БН үш рет жеңіске жетті – 1978, 1982 және 1986 жылғы жалпы сайлауларда. 2004 жылғы жалпы сайлауда Ван Абдул Азиз Ханафиді 55 дауыс айырмасымен жеңіп, осы орынды елдегі ең қатысты округтердің біріне айналдырды. Номинациялар басталғанға дейін, UMNO-ға тиесілі New Straits Times газеті екі партияның да баннерлер мен плакаттармен науқанды белсенді бастағанын атап өтті. Бұл техникалық тұрғыдан заңсыз болғанымен, екі тараптың да осы практиканы айыптауға тырысқан жоқ. Науқан жүргізуге заңмен рұқсат етілген жалғыз кезең – номинация күні мен дауыс беру күні арасындағы бір аптадан сәл астам уақыт. Екі партия да кандидаттарды әдеттегідей, алдын ала сайлаусыз ішкі таңдау арқылы іріктеді, ал премьер-министр Абдулла Ахмад Бадави УМНО-дан БН кандидатты таңдады деген хабар тарады. Кандидаттардың есімдері номинация күнінің алдында жарияланды. Алайда, Ибрагим Али осы орынға үміткер бола ма, жоқ па, белгісіз болды, өйткені ол қызығушылық білдіргенімен, Малайзияның ірі газеттерінің ешқайсысы (көпшілігі БН партияларына тиесілі) оның қатысатыны туралы ақпаратты растаған жоқ. Ибрагим бұрын Келантандағы Пасир Мас округінің депутаты болған және 2004 жылғы жалпы сайлауда осы орынға үміткер болған. Ол партиядан кеткенге дейін УМНО бөлімшесінің басшысы болды. Ханифа бұрын Келантан мемлекеттік экономикалық даму корпорациясының бас атқарушы директоры болған және қазіргі уақытта PAS Pasir Mas бөлімшесінің мүшесі, ал Ханафи Малайзияның уәкілетті жер зерттеушілер қауымдастығының вице-президенті және UMNO Pasir Mas бөлімшесінің бас орынбасары. ПАС-тың штаттық жиналыстағы өте аз көпшілігіне байланысты, БН, әсіресе УМНО, штаттық жиналыста көпшілікті алуға бола ма, жоқ па, ПАС депутаттарын БН жағына бұруға немесе жиналысты таратуға және кезектен тыс сайлау өткізуге тырысуға күш салды. 13 қарашада БН Келантан төрағасы Аннуар Муса ПАС жеңілген жағдайда штаттық жиналысты таратуға патшалық келісім алу үшін Келантанның бас министрі Ник Азиз Ник Матты сұрату ниетін жариялады, осылайша сайлаушылардан нақты мандат алуға болады. ПАС президенті Абдул Хади Аванг партияның УМНО мен БН-ге өз шарттарын диктаттап беруіне жол бермейтінін айтты. Кейін Келантан штатының атқарушы кеңесшісі Хусам Муса БН-нің барлық 21 депутатын жаңа сайлау өткізу үшін отставкаға кетуге шақырды. Аннуар Хусамның ұсынысын қабылдап, олардың 1 желтоқсанда орнынан кететінін және кезектен тыс сайлауға жол ашатынын айтты. Вице-премьер Нажиб Разак БН-нің 21 ғана емес, барлық 44 депутатының да отставкаға кетуі керектігін айтты. Ник Азиз мұндай өтінішті "ешқашан қарастырмайтынын" айтты. Кейін сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары Уан Ахмад Уан Омар, отставкаға шыққан кез келген адам Келантан сұлтаны жиналысты таратуға шешім қабылдамаса, алдағы бес жыл бойы сайлауға қатысу құқығынан бас тартатынын мәлімдеді. Соңында, Премьер-Министр Абдулла екі тарапқа да бір-бірінің отставкасын талап етуді тоқтатуды бұйырды, өйткені сайлау комиссиясы бұл сайлауға қатысуға рұқсат бермейтінін анық көрсетті. Екі тарап та екінші партияның депутаттарын өздеріне тартуға тырысты, УМНО ПАС-тан өткен алғашқы депутаттарға мемлекеттік үкіметтегі жоғары лауазымдарды ұсынды. ПАС осыған ұқсас ұсыныс жасады. Сайлау екі партияның саясатына қатысты референдум ретінде қарастырылуда. ПАС-тың консервативті басшылары, Малайзияны исламдық теократия ретінде құруды мақсат еткен, жақында өткен партиялық сайлауларда либералды партиялардың пайдасына қабылданбады, ал саяси сарапшылар сайлауды Абдулла мен БН саясатына халықтың көзқарасын көрсететін белгі ретінде қарастырады. Бұл оқиғалар бұрынғы УМНО-ның, бірақ қазір Parti Keadilan Rakyat (ПКР) кеңесшісі болған Анвар Ибрагимнің де ықпалына толы.

Тағайындаулар

Күткендей, Ханафи, Ханифа және Ибрагим өз кандидатураларын 27 қараша күні таңғы сағат 9 мен 10 арасында тиісінше ұсынды. Номинациялар сағат 10-да жабылды. Алайда, жанындағылардың таңғалысына орай, екі адам кейіннен өз кандидатураларын тіркеп, тәуелсіз кандидаттар ретінде қатысуға ниет білдірді. Бұрынғы дін мұғалімі Мохамад Сужи @ Ахмад Аванг алғашқы болып құжаттарын тапсырды, бірақ сайлау комиссиясы оларды 5 000 RM номинация ақысын қолма-қол ақша немесе банк тікелей тапсырысы орнына қиылысқан чекпен төлегені үшін қабылдамады. Екінші тәуелсіз кандидатқа үміткер болған Фаузия Гани, кәсіпкер әйел, оның құжаттары да чекпен төлегені үшін қабылданбады. Номинациялар жабылғаннан кейін, PAS сайлау комиссиясына Ханафиге Университеттер және университет колледждері туралы 1975 жылғы заң бойынша қатысуға тыйым салынғаны туралы шағым түсірді; Ханафи Малайзия Технологиялық университетінде (UTM) докторант, ал заң барлық бакалавриат және магистратура студенттеріне кез келген саяси қызметке қатысуға тыйым салады. Алайда сайлау комиссиясы бұл шағымды қарастырмады. Сайлау комиссиясының төрағасы Абдул Рашид Абдул Рахман: "Бұл шағым тым ұсақ, демократия сақталуы керек, талапкерлердің барлығы қатыса алады", - деді. Номинациялар жабылғаннан кейін Ханафи, Ханифа және Ибрагим қол ұстасып, қолдаушыларын қарсы алды. Ибрагим "BN және PAS джентльмендер болып, өздері үшін үгіт-насихат жүргізу үшін Федералды және Мемлекеттік үкімет апараттарын пайдаланудан аулақ болсын" деп сұрады, ал Ханифа "Үштік бәсеке бізге тиімді болады" деді. Ханафи округтегі 18 411 сайлаушының BN-ді PAS-тан жоғары бағалайтынына сенім білдірді, ал PAS Ибрагим сияқты BN үшін үгіт-насихат жүргізу үшін Федералды үкіметтің пайдаланылуынан алаңдады.

Сайлау күні

Сайлау күні таңертең, дауыс беру пункттері ашылғанға дейін, PAS жақтастары көмескі дауыс берушілерді сайлау учаскелеріне жеткізіп әкеліп жатқан деп күдіктенген автобустарды тоқтатты. Автобустар полиция бөліміне жеткізіліп, жолаушылардың кімдігі анықталды. Кейіннен олардың заңды дауыс берушілер екені, бірақ басқа сайлау округтерінде тіркелгені және UMNO оларды соңғы сәттегі науқанға әкелгені хабарланды. UMNO және PAS дауыс берушілер үшін көлік ұйымдастырды, ал UMNO шетелде тұратындарды қоса алғанда, дауыс берушілерді үйлеріне қайтару шығындарын төлеуге дейін барды. Дауыс беру сағат 9:00-де басталды және 17:00-де аяқталды, ал кешке Ханафи жеңімпаз деп жарияланды. Алайда, оның жеңісі 129 дауыспен (7 419 дауысқа қарсы 7 290 дауыс) 2%-дан кем болғандықтан, сайлау ережелері PAS-қа келесі күні қайта санау талап етуге құқық берді. Қайта санау сағат 10:00-де өтті және нәтиже расталды; алайда, Ханафидің басымдығы 139 дауысқа дейін өсті, қайта санау оған 7 422 дауыс берді, ал Ханифаға 7 288 дауыс берілді. Сайлауға қатысу 83,04% құрады, бұл өткен жылғы жалпы сайлаудағы 77,6%-дан жоғары. Сайлау нәтижесі Ибрагимнің саяси мансабы үшін, сондай-ақ, мүмкін, Анвар үшін де ауыр соққы болды. Анвар PAS-ты күшті қолдады, оның Малайзияны ислам мемлекеті етіп құру мақсатына қатысты күмәндануына қарамастан. PAS бұл сайлаудың сайлаушылардың ішкі реформаларға қалай жауап беретінін көрсететін индикатор болады деп күткен, бірақ сарапшылар сайлаудың нәтижесінің нақты болмауына байланысты жаңа саясатын бағалауда қиындықтарға тап болады деп санайды. Анвар мен Ибрагим екеуі де көп көрермендер жиналған сөздерінде (ceramah) Абдулланың Ислам Хадари және тұтқынға алынғандарды зорлық көрсету оқиғасын сынға алды, бірақ сайлау күні дауыс берушілер PAS пен Ибрагимнен бас тартты. Кейбіреулер бұл сөздерге қатысқандардың көпшілігі сайлау округінің дауыс берушілері болмағандықтан болуы мүмкін деп болжады, ал басқалары дауыс берушілер BN-нің даму туралы уәделеріне ықпалданды деп мәлімдеді. PAS BN заңсыз әдістермен жеңіске жеткенін мәлімдеді және Сайлау комиссиясына (EC) шағымдануға ниеттенді. Тәуелсіз БАҚ өкілдерінің кейбіреулері пошта арқылы жіберілген бюллетеньдерді толтырғанын айтып, 195 тіркелген пошта дауыс берушісі болғанда, 212 пошта дауыс берушісі қалай болуы мүмкін деп сұрады, бұл BN заңсыз әдістермен жеңіске жеткенін көрсетеді. Малайзиялық қытай қауымдастығы (MCA), Barisan Nasional-дың маңызды мүшесі, олар сайлау округінде қытай дауысын жеңіп алғанын мәлімдеді, онда 800 қытай дауыс берушісінің 95% BN үшін дауыс берді. "Біз тіпті Қытайға демалысқа баруды жоспарлаған бірнеше қытай дауыс берушілерін сейсенбі күні дауыс беру үшін сапарын кейінге қалдыруға көндірдік", - деді MCA-ның бір өкілі. Ол сондай-ақ, сайлау округінен тыс жерде тұратын 130 қытай дауыс берушісінің 80-і дауыс беруге оралғанын айтты.