Кіріспе

Лифф – Шотландиядағы Ангус аймағындағы ауыл. Ол Данди қаласының батыс-солтүстік бағытында, Тей өзенінен 3 км (2 миль) солтүстікке қарай, оңтүстікке қарай бұрылысқан беткейде орналасқан. 2011 жылы халық саны 568 адамды құрады. Ауыл шаруашылық жерлерімен қоршалған, оны «ағаш көгершіндері мен жабайы сарымсақ иісімен тоңылған» және «Тей фиртіне [Тей шығанағына] әдемі көрініс ашылатын» жер деп сипаттайды. Шығыс жағында бұрынғы Royal Dundee Liff ауруханасы орналасқан, қазір ол жеке тұрғын үйлерге айналдырылған. Одан шығысқа қарай Кампердаун үйі мен паркі жатыр. Оңтүстісте Грей үйі орналасқан – неоклассикалық стильдегі XVIII ғасырға жататын ірі сарай, қазіргі уақытта бос тұр. Ауылда он екі ескерткіш ғимарат бар, ал тағы басқалары жақын жерде орналасқан. Бірнеше ғасыр бойы Лифф атауы ауылды емес, үлкен аумақты білдірген. Ол Лифф приходын, сондай-ақ Бенви, Инверговри, Логи және Лочи приходтарымен біріктіріп, Дунди қаласының маңызды бөлігін қамтыды. Шіркеудің маңындағы ауыл Лиф Киркторы немесе жай ғана Киркторы деп аталды. Ауылдағы Хёрли Хокин деп аталатын ежелгі орын бірнеше ғасыр бойы Александр I патшаның сарайы деп есептелді. Осы жердің аты Дуглас Адамс пен Джон Ллойдтың «Лифтің мағынасы» атты бестселлер кітабының тақырыбында кездеседі. Кітапта ол «мұқабасы мазмұнымен мүлдем қайшы келетін кітап» деп түсіндіріледі.

Атауы

Лифтің атының шығу тегі белгісіз. Көптеген ескі жазушылар бұл атауның гель тіліндегі "лиге" сөзінен туындаған болуы мүмкін деген ұсынысты қайталап келді. Бұл сөз "құйылыс", "тасқын" немесе "көпірген су" деген мағына береді. Олар сондай-ақ, бұл солтүстікке қарай ағатын "Исла" өзені атының өзгеруі болуы мүмкін деп санайды, ол Yleff немесе Yleife деп те жазылған. Осы теория бойынша, Лиффи, Лиффар немесе Ливер сияқты өзен атауларының да осыдан шыққан болуы мүмкін. Дегенмен, Лифтің жанында өзен де, тасқын да болмағандықтан, бұл теорияға сену қиын. Қазіргі заманғы жер-атаулар жөніндегі сарапшы "Лифтің" гель тіліндегі "cliathach" сөзінен шыққан болуы мүмкін деп болжайды, ол "төбенің беткейі" немесе "жасау" деген мағына береді. Себебі аймақтың ең басты ерекшелігі – Тай өзенінен басталып 3 мильге (5 км) қарай көтерілетін беткей. Бұл пікірді екі ескі шаруашылықтың атауы да қолдайды: ауылдың үстіндегі Охтерлиф ("Жоғарғы Лиф") және одан төмендегі Нетерлиф, олар тиісінше "жоғарғы беткей" және "төменгі беткей" деген мағынаны білдіруі мүмкін, бұл жердің бедеріне сай келеді. Бұл түсінік тартымды болғанымен, әлі дәлелденбеген.

Хёрли Хоукин

Лиф шіркеуінің батысында, екі өзеннің қосылған жерінде пайда болған 90 фут (27 метр) биіктіктегі үстіртте, қазір жеке меншікте орналасқан Хёрли Хоукин қалдықтары жатыр. Бұл, көптеген жазушылар мен ескі Ordnance Survey карталарында сипатталғандай, «Александр патшаның болжамды сарайы». Осы әңгіме бастауын Джон Фордун мен Уолтер Бауэрдің «Скотихроникон» (1440–47) еңбегінен алады, онда Александр I-ге крещениеден өткен кезде «Лиф және Инвергоури» жерлері сыйға берілгені, ал патша болғаннан кейін «Лифте» сарай салуды бастағаны айтылады. Бір күні ол сол жерде болғанда, бүлікшілер оның өміріне қол сұғуға тырысты. Сенімді сарай күзетшісінің көмегімен Александр құпия жолмен қашып, Инвергоуриге жетіп, қауіпсіздікке қол жеткізді. «Скотихроникон» мәлімдегендей, патша аман қалғаны үшін алғыс айтып, Скон монастырын құрып, Лиф және Инвергоури жерлерін оған бұйырды. Бұл оқиғада қандай да бір шындық болуы мүмкін. Дегенмен, 1958 жылы басталған он жылдық археологиялық зерттеулер Хёрли Хоукиндегі құрылыстар Александрдың заманынан әлдеқайда ертерек екенін нақты көрсетті. Сақталған ең ерте құрылыс – тарихи кезеңге дейінгі қамал. Оның орналасқан жері Гоуридің шығыс жазығына кең көрініс ұсынды. Кейіннен қамалдың бір бөлігіне брок салынды, одан кейін жер асты қоршауы орнатылды. Қабырғаларының қалыңдығы көбінесе 6 метр, ал ішкі ауласының диаметрі 12 метр болатын брок б.з. II ғасырының бірінші жартысына датирленді және сол кездегі рим армиясының шығарылуы кезінде құрылған Тей-Форт-Твид тобына жатады деп саналады. Қазба жұмыстары кезінде көптеген артефакттар табылды.

"Арбалық көтеріліс"

Ертедегі жылнамашылар мен тарихшылар, оның ішінде Боец, Холиншед және Джордж Бьюкенен, шотландтардың патшасы Альпин мен пиктілердің басшысы Брудустың арасындағы шайқас туралы айтады. Бұл оқиға Брудустың қолданған бір хитролығымен есте қалады: ол лагерьдегі ізбасарлар мен әйелдерді сарбаздар кейпінде жасырып, оларды жүк көтергіш аттарға мінгізіп, шайқастың шешуші сәтінде қарсыластарын жаңылыстырып, олар күшті әскермен бетпе-бет келгенін ойлатты. Мұның нәтижесінде Альпин жеке араласып, тұтқындалып, басы кесілді. Оның қаза болған және жерленген орны Питальпин немесе Пас-альпин деп аталды. Бұл орынның мүмкін орналасқан жері – қазіргі Кампердаунның шығысында, Дандиде болған. Он тоғызыншы ғасырда танымал тарих жазушылары бұл шайқасты «Лиф шайқасы» деп атауды қабылдады, Лифті кеңейтілген ауылдық округ атауы ретінде пайдаланды. Чалмерс өзінің «Каледония» еңбегінде көптеген жазушылардың Альпин патша туралы берген мәліметтерінің бұрыс екенін, олардың 730 жылы қайтыс болған пикт Эльпиннің тарихын, бір ғасырдан кейін Айрширдегі Лайч Альпинде қайтыс болған шотланд Альпинмен шатастырғанын айтады. Бұл шайқасқа қатысты шындық қандай болса да, оның қазіргі Лифке жақын жерде өткеніне ешқандай дәлел жоқ.

Кейінгі тарих

Лифтің айналасындағы жер Александр I сыйлағаннан бастап Реформацияға дейін Скон аббаттығының меншігіне кірді. Реформацияның нәтижесінде Скон аббаттығы жерін жалға берді. Бұл Лифте kirktown, яғни шіркеумен байланысты clachan қалыптасуына әкелді, clachan – «адамдарының бірлескен шаруашылық қызметі әлеуметтік және экономикалық бірлік құраған кішкентай ауылдық тобы». Бұл жүйе шамамен 200 жылға созылды. Фаулис шетіндегі приходтың тарихы көрсеткендей, аймақтағы кейбір жерлердің көлемі өте шағын болды. 18 ғасырдың аясында олар ірі меншіктердің пайда болуымен жойылды. Фаулис туралы айтқанда, біріктіру процесі жүргенде қолөнершілердің үйлері бұзылды. Тіпті қазір тірілердің естелігінде де алпыс үйдің қиратылғаны және олардың тұрғындары қалаларда пана іздеуге мәжбүр болғаны айтылады, бұл процестің қазір аяқталғанына қуаныштымыз. 1791 жылғы Шотландияның бірінші статистикалық есебінде көрсетілгендей, бұл жерлер 12 шаруашылыққа бөлінді. Егіс ауыстыру жеті жылдық циклмен жүзеге асырылды: сұлы; тыңайту; бидай; қызанақ және картоп; арпа; және екі жылдық шөп. Бірақ шаруашылықтан басқа, сол кезде «негізгі кәсіп» – қалың зығыр мата тоқу болды. 1789 және 1790 жылдары «Пертширден осы округ арқылы өтетін жаңа жолдар» бойынша кең ауқымды келісімшарт жұмыстары жүргізілді, бұл күндізгі жұмысшылардың жалақысын арттырды. 1842 жылы екінші статистикалық есепте Лифтің Кирктаунында 26 отбасы тіркелді. Сонымен қатар, көптеген адамдар көктем мен орақ кезінде ауыл шаруашылығымен айналысса, қыста тоқыма станогында жұмыс істеді. Ол кезде картоп маңызды дақылға айналды, сүт шаруашылығы да дамыды, ал егіс ауыстыру әдетте бес жылдық циклмен жүргізілді: сұлы; картоп пен қызанақ; бидай немесе арпа; содан кейін екі жылдық шөп. 1880 жылдары «Лиф» қазіргі Данди қаласының маңызды бөлігін қамтыды. Осының салдарынан Лиф және Бенвидің Кирк сессиясы сол тығыз қоныстанған өнеркәсіптік аймақтың кедей халқына жауапты болды.

ХХ ғасыр

ХХ ғасырдың басында Лифф өркенді, экономикалық жағынан әртүрлі дамыған қауымдастық болды. Осы кезеңде темірші, ағаш шеберханасының жұмысшысы, дөңгелек жасаушы және жерлеуші, аяқкиімші, тас қалаушы, дүкендер (кем дегенде екі), дәрігер, аурухананың медициналық персоналы және әкімшілік қызметкерлері, дін қызметкері, мектеп мұғалімдері және барлық шаруалар жұмыс істеді. Ауылда көшпенді саудагерлер де жиі кездесетін. Аптасына екі рет нан пісіруші келіп тұратын, Арброттан балық арбасы, балық сатушы әйел (шомышпен), Абернайттан азық-түлік фургоны және Ньютайлдан қасапшы келетін. Алиттен келген тігінші өлшемдерді алып, келесі сапарында дайын киімді жеткізіп беретін. 1932 жылы Мюрхед, Лифф және Данди қалалары арасында автобус қатынасы ашылды. Оған дейін, Лочидегі ең жақын дүкенге дейін 6 шақырым (4 миль) қашықтықты жаяу өтуге тура келді. 1940 жылдар – ауыр, қиын жылдар еді. Электр қуаты Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана келді, ал жақын жердегі құдықтар мен бұлақтардан су тасымалдау 1961 жылға дейін жалғасты. Тек содан кейін көптеген үй иелері таза су құбырымен және жер астындағы кәріз жүйесімен қамтамасыз етілді. ХХ ғасырдың екінші жартысында жергілікті кәсіптер мен шеберліктер жоғалып кетті, паб жабылды, ағаш шеберханасы жұмысын тоқтатты, аяқкиімші аяқкиім жасауды және жөндеуді доғарды, темірші соңғы жылқыны пышақтады, ал темірші шеберханасы жабылды. Spinkie Den (төменде қараңыз) өсіп кетті және 1980 жылы соңғы дүкен де жабылды. Фермаларда және басқа салаларда адамдардың орнына машиналар келді; 1947 жылдың наурыз айында ғасырдың ең қатты қарлы боранынан кейін ауылдық жолдарды тазалауға қажет болған жұмыс күші қар тазалағыш техникамен алмастырылды. Жұмыс орындары азайды, көптеген адамдар қауымнан тыс жерде жұмыс іздеді, себебі көліктер арбалар мен пойыздың орнын басты. 2001 жылы, 1970 және 80 жылдардағы бірқатар үйлердің салынуына қарамастан, ауылда 410 адам тұрды, ал мектеп пен шіркеу – жалғыз қоғамдық ғимараттар еді. ХХІ ғасырдың басында Лифф халық санының азаюын тоқтатты, жаңа тұрғын үйлер салынды және шаруашылық ғимараттары қайта жаңартылды. 2011 жылы ауыл 568 тұрғыны бар қала маңындағы елді мекенге айналды.

География және геология

Лиф оңтүстікке қарай бұрылған беткейде, теңіз деңгейінен белгілі бір биіктікте орналасқан. Ауылдың солтүстігіндегі жер Сидлау тауларының төменгі бөліктеріне қарай көтеріледі. Лиф шіркеуі Тай өзенінен солтүстікке қарай 3,2 километр (5 шақырым) жерде орналасқан; ауылдың үстіндегі беткейдің ең жоғарғы нүктесі Тай өзенінен солтүстікке қарай 5 километр (8 шақырым) қашықтықта жатыр. 1785-тен 1817-ге дейін Лифтің пасторы болған Томас Констебл былай деп жазды: «Ландшафттың сыртқы түрі көбінесе өте ұнамды». Жер Тай өзенінен 5 километрге (8 шақырымға) дейін бірте-бірте көтеріледі. Бұл жағымды жерде үйлер, ағаштар және егістік алқаптары шашырап жатыр. Бұл сипаттама бүгінде де толыққанды сақталады. Лиф аумағындағы негізгі тау жыныстары – девон немесе Ескі қызыл құмтас дәуіріне (417 миллион жыл бұрыннан 354 миллион жыл бұрынға дейін) жататын құмтастар, сазтастар және тақтатастар. Жергілікті 19 ғасырдың кен орындарында ғимарат және қабырға тасы ретінде қолданылған сұр құмтас өндірілді. Лифтің батысында, Балрудериде, қазба жәндіктерінің фрагменттері және алып «омардың» (ерте девон евриптериді, шамамен 410 миллион жыл бұрын) қалдықтары табылды. Осы қалдықтардың бір бөлігін Шотландияның Ұлттық мұражайында көруге болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Лиф ауылы мен приході Ангусқа қарасты, ол 18 ғасырдан бастап Форфаршир деп аталды, ал 1928 жылы Ангус атауына қайта оралды. Алайда, Лиф ауылы Ангустан шығарылып, 1973 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңымен Данди қаласына қосылды. 1994 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңымен ол Ангусқа қайтарылды, ол 1996 жылдың 1 сәуірінен бастап күшіне енді.

Көлік

Автобус операторы Моффэт & Уильямсонмен күн сайын 30, 31 және 51 нөмірлі автобустар Лиффті Нинуэллс ауруханасына, Дундиге және Фоллис, Пайпердам, Биркхилл және Мюрхед сияқты көрші ауылдарға байланыстырады. Қызметтер біріктірілгенде сағат сайын дерлік жүзеге асырылады. A90 магистральдық жолы Лиффтен оңтүстікке қарай 3 шақырым қашықтықта орналасқан. Данди әуежайы оңтүстік-шығысқа қарай 6 шақырым қашықтықта орналасқан, ондан Лондон Сити, Белфаст Сити және Сумбурғ қалаларына рейстер бар. Данди теміржол вокзалы әуежайдан шығысқа қарай екі мильдей қашықтықта, қала орталығында орналасқан. Лифке жақын жерде Глазго Квин-стрит – Данди бағытындағы Инвергоури атты қараусыз теміржол аялдамасы бар.

Білім

Лиф бастауыш мектебі 5-тен 11-ге немесе 12 жасқа дейінгі балаларға білім береді. Орта білім беруді Ангус кеңесі 18 шақырым қашықтықтағы Монифит орта мектебінде ұсынады. Кейбір балалар Дундидің жекеменшік орта мектебіне қатысады.

Тарих

1613 жылы Бенвиден жақын мектеп болмаған, бірақ 1705 жылы сабаны жөндеуді қажет ететін мектеп үйі болған. Бұл 1805 жылы Грейдің Денмилл ауылында болған мектеппен бір болуы мүмкін. Оған Лиффтен ғана емес, Инвергоури мен Бенвиден де балалар қатысқан. Бұл орын, әсіресе қыс мезгілінде, алыс әрі қолайсыз саналған. Осының салдарынан 1790 жылдары мектепте бар болғаны 35 оқушы болды, сондай-ақ «көбінесе нашар оқытылған» бес жеке мектеп ашылды. Мектеп 1828 жылы Лиффке көшірілді, ал сол кездегі ғимарат, Дэвид Нейв жобалаған, мектеп мұғалімінің үйінің қасындағы жол торабында орналасқан. Қазір бұл ғимараттар мәжліс залы мен бастауыш сыныптарға арналған бөлмелер болып табылады. Ағымдағы негізгі мектеп ғимараты Джеймс Хендри Лэнглендс салған, ол 1899 жылы салынған; 1999 жылы мектеп құрылғанының 100 жылдығын тойлады. 1882 жылы мектепте 93 оқушы, ал 1913 жылы шамамен 100 оқушы болған. 1986 жылы оқушы саны 21-ге дейін азайды, бірақ 1994 жылы 39-ға дейін өсті. 2000 жылы Лифф Ангус облысына қайта қосылғаннан кейін, ауылдағы тұрғын үйлерді кеңейтуге дайындықпен байланысты үлкен кеңейтім жасалды. 2014 жылы оқушы саны 110-ға жетті.

Ғибадат орындары

Лиф шіркеуі мен приходы жақын орналасқан Фоллис, Мьюрхед және Ланди ауылдарымен байланысты. Олардың бәрі Ангус аймағында орналасқан және Шотландия шіркеуінің Перт және Ангус синодындағы Данди пресвитериесіне қарасты. Қазіргі Лиф шіркеуі 1839 жылы салынды, оның жобасын Перт қаласының сәулетшісі Уильям Макдональд Маккензи (1797–1856) жасады. Оның некрологында оның қырық пен елу шіркеудің арасында жобалағаны айтылған. Шіркеу төртбұрышты пішіндес, шығыс жағында 33 метр биіктіктегі мұнарасы мен шпилі бар. Мұнараның үстіндегі әшекейлік шыңдар мен төрт тіреуші арка мұнараның шпиліне сүйеніп тұр. Реформациядан бұрынғы шомылу тасы алдыңғы есіктің жанында орналасқан. Шіркеу ішінде 1933 жылы табылған пиктік тас – «Буллион тасының» гипстен жасалған көшірмесі бар. Бұл мүсінде атқа отырған адам иілген мүйізден су ішіп, шаршаған атын көлбеу жолмен көтеріп бара жатқан бейнеленген. Бұл, Инвергоуриге жақын, Лифтің оңтүстік-шығысында орналасқан Болат шаруашылығының ескі аты – Катер Милли деп аталған римдік лагерь орнында жерленген белгілі бір норвегтің қабірін көрсететін болса керек. Лиф шіркеуінің қоңырауындағы жазу: IAN BVRGER HVIS HEEFT MY GEGOTEN ’96, яғни «Ян Бургерхус мені 1596 жылы құйды». Голландияның Зеланд провинциясындағы Мидделбургтегі Бургерхус қорыту шеберханасы 17 ғасырда шотланд шіркеулері мен қалалық залдарына көптеген қоңыраулар мен сағаттарды, соның ішінде жақын орналасқан Бенви мен Лундидегі қоңырауларды жеткізген. Шіркеуде екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Лифтен шыққан тоғыз ер адам мен бір әйелдің есімдері жазылған латунь тақтасы бар еменнен жасалған шомылу тасы бар. Қасиетті орынды қоршаған қоршауды 1932 жылы Лиф шіркеуі мен приход тарихын жазған Артур Б. Далгеттидің ұлы Ян Роджер Далгетти жобалаған. Бұрынғы мәйітхана (1876), қазір жеке меншікте, зираттың солтүстік жағында орналасқан. Сондай-ақ, шіркеу ауласында Уатт Вебстер ескерткіші (1809) орналасқан, ол жергілікті екі отбасы – Логидегі Уатттар (қазіргі Дандидің бөлігі) және Балрудерйдегі Вебстерлерді (Лифтен батысқа қарай) еске алады. Дэвид Нивтің 1828 жылғы мектеп үйімен ұқсас жобаланған, сәулет тарихшылары Чарльз МакКин мен Дэвид Уокер оны классикалық бағаналарымен және әдемі кесілген өрнектерімен таң қалдырады деп сипаттайды. Зиратта 760-тан астам қабір тастары мен жазулары бар, сондай-ақ 1914–1918 жылдардағы Ұлы соғыста қаза тапқан 35 адамның есімдері жазылған соғыс ескерткіші де бар. Шіркеу ауласындағы ескерткіш Лифтің 1817–1852 жылдардағы пасторы және Екінші статистикалық есептегі Лиф тарауының авторы доктор Джордж Аддисонға арналған. Ол, қазіргі шіркеуге дейін оның мінбері тұрған жерді көрсетеді деп есептеледі. Шіркеудің сыртында, мұнараның тасына, жерден шамамен 1 метр биіктікте, теңіз деңгейінен биіктікті өлшеу үшін бұрын қолданылған белгі салынған. Шіркеу ауласының оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, шамамен төрт метр қалыңдығы бар емен ағашы қазіргі шіркеуден бұрын өскен.

Тарих

Қазіргі орналасқан жерге жақын кем дегенде екі бұрынғы шіркеу болған. Олардың ескісі 1674 жылғы Кирк сессиясының мінезтамаларында көрсетілгендей, үнемі жөндеуді қажет еткен. Бұл, Мәриямға арналған және Скон аббаттығына тиесілі болған ортағасырлық шіркеу болуы мүмкін. 1774 жылы ескі шіркеудің негізінде жаңа шіркеу салынды. Ол «сәулеттік кемшілік» деп сипатталды. 1830 жылдарға қарай қабырғалар бүгіліп, жарылып, шатыр төменге түсіп кеткен. Осы ескі шіркеулердің бірінде «Тәңір Сион қақпаларын Яқуптың барлық тұрғындарынан артық жақсы көреді» деген жазуы бар еді. 1830 жылдардың аяғында 1774 жылғы шіркеудің қауіпті екені анықталғанда, Лорд Грей оның оңтүстік-шығысына жерді және Грейдің ордасындағы карьерден құрылыс тасын ұсынды, соның арқасында 1839 жылғы шіркеу 2200 фунт стерлингке салынды.

Грей үйі

Лиффтен оңтүстікке қарай жарты миль жерде Грей үйі орналасқан, ол 1714 және 1716 жылдар аралығында он бірінші лорд Грей салған үлкен неоклассикалық сарай. Бұл аймақта ғасырлар бойы Грей отбасы салған немесе иеленген көптеген үйлердің бірі болды, соның ішінде Фоллис қамалы, Броути қамалы, Хантли қамалы және Кинфаунс қамалы. МакКин мен Уокер оны «Шотландия сәулетінің өзгеру кезеңіндегі тамаша мысал» деп атайды, оның негізгі фронтонды тікбұрышты бөлігі мен огива тәрізді баспалдақ мұнаралары бар екенін көрсетеді. 1722 жылы Джон Макки, тыңшы, саяхат жазушысы және эмигрант шотландиялық оны көрген кезде ол толыққан жоқ еді. Ол былай жазды: «Грей үйі енді салынып жатыр, алдынан және екі қанатынан тұрады, жақсы өскен ағаштардың үш аллеясының ортасында орналасқан. Аяқталғанда, ол Шотландиядағы ең әдемі орындардың бірі болады: бірақ пәтерлердің симметриясы толық болғанымен, үй мүлік үшін тым үлкен болып қалуынан қорқамын». Үй Уильям Адамның 1720 жылдары бастап, 1812 жылы жарияланған Шотландияның ұлы үйлерінің сәулеттік суреттерінен тұратын «Vитрувий Скотикусы» кітабында көрсетілген. Кітапқа енгендігіне байланысты көптеген адамдар дұрыс емес түсінікпен үйдің дизайнын Адамның өзіне жатқызады. Қазіргі сәулет тарихшылары бұл жобаны әдетте Александр МакГиллге немесе оның Джон Страханмен бірлескен жұмысына жатқызады, бірақ «Vитрувий Скотикусы» кітабының қазіргі редакторы МакГиллге жатқызуға ешқандай нақты дәлел ұсынылмағанын атап өтеді. 1897 жылы үй жақын маңдағы Вестгрин ауруханасына жылдық 151 фунт стерлингтік жалдамамен «жоғары санаттағы жеке пациенттерді» орналастыру үшін жалға берілді. 1918 жылы Грей мүлкі сатылып, үй Дундидің диірмен иесі Джеймс Огилвиге өткізілді, ол 1936 жылы қайтыс болғанға дейін оны пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джеймс Огилвидің ұлы оны Дунди жетімханасынан эвакуацияланған ұлдар мен қыздарды орналастыру үшін қолдануға рұқсат берді. Кейіннен оны консервіленген тағамдар өндіретін Smedley компаниясы сатып алды, оның бір бөлігін жұмсақ жемістерді сақтау үшін қойма ретінде, ал қызметшілердің бөлмелерін жұмысшыларға жатақхана ретінде пайдаланды. 1970 жылдардың ортасына қарай үй жайкүйіне келді. 1978 мен 1995 жылдар аралығында оны қайта жаңғыртуға екі әрекет жасалды, бірақ екеуі де аяқталмады. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, үйдің көп бөлігі жел мен су өткізбейді, бірақ ол Шотландиядағы қауіп төнген ғимараттар тізіліміне енгізілген. Ол жердегі Ливан балқарағайлары XIX ғасырдың ортасынан бері танымал және бүгінгі күнге дейін сақталған.

Royal Dundee Liff ауруханасы

Вестгрин психиатриялық ауруханасы 1882 жылы Лиффте архитекторлар Эдвард пен Робертсон жобалаған жаңа ғимаратқа көшірілген ірі психикалық денсаулық сақтау мекемесі болды. Кейіннен Корольдік Данди-Лифф ауруханасы деп аталған бұл мекеме құлдырап, 2001 жылы жабылды. 1750 жылдардың соңында ғимарат жарамсыз күйде болғандықтан, келген пасторға оның үйінің орнына Доуэр үйі ұсынылды. 2012 жылы қираған ғимараттар қалпына келтірілді.

Қалыңдық үйі

Шотландияның XVIII ғасырдағы классикалық стилінде салынған, үшбұрышты фронтон және окулусы бар Доуэр үйі 1750 жылдары жесір Леди Грейге арналған резиденция ретінде жоспарланған, бірақ ол құрылысы аяқталмай тұрып қайтыс болды. 1758 жыл шамасында көшіп келген Бенвидің Джеймс Плейфэрі үшін (төмендегі "Айтулы тұрғындар" бөлімін қараңыз) ол мансап үйі ретінде аяқталды. Оған шамамен 10 акр жер берілді. Үй 1979 жылға дейін Лиф шіркеуінің мансап үйі болып қызмет етті, қазір жеке тұрғын үй.

"Спинки Ден"

Спинки Ден – Лиффтің шығысында орналасқан Фоулис Денінің бейресми атауы. Атау көктемде онда көптеп өсетін жұмбақ гүлдерінен (примуладан) шыққан. Бұл ден Лочи халқының сүйікті пикник орны болған. Ақын Уильям МакГонагалл да сол жерге келгендердің қатарында. Ол "Фоулис Дені" (1882) атты өлеңінде осы көріністі суреттеген.

Көтергіш темір жол станциясы

Данди мен Ньютайл темір жолы 1831 жылы ашылды. 1861 жылы жаңа айналыс жолы салынды, оның құрамында Лиф деп аталған станция болды. Аталған станция ауылдың есімімен емес, аймақтың атымен байланысты, қазіргі Лифтен 3 шақырым қашықтықта орналасқан. Дундидегі Харрис академиясы сияқты мектептерге баратын балалар қалаға пойызға отыру үшін Грейдің Денхед арқылы станцияға дейін жаяу жол тартқан. Станция бастығының үйі әлі де Myrekirk Road және South Road көшелерінің қиылысында сақталған; аталған станцияның өзі, сирек суретке түсірілген, South Road көшесінің қарсы бетінде, қазір Lynch Sports Centre ішінара орналасқан жерде болған. Данди және Ньютайл темір жолы 1846 жылы Данди және Перт темір жолына жалға берілді, кейін 1863 жылы Шотландияның Орталық Темір Жол Компаниясы сатып алды, ол Каледония Темір Жолының құрамына кірді, содан кейін 1923 жылғы топтастыру кезінде Лондондық Мидленд және Шотландия Темір Жолының бөлігіне айналды, ал 1948 жылы ұлттықтандыру кезінде Британдық Темір Жолдарының құрамына енді. 1955 жылы Лифтегі жолаушылар пойыздары тоқтатылды, ал желі 1967 жылғы маусымда толығымен жабылды.

Атақты тұрғындар

1743 жылдан бастап Бенвидегі пастор Джеймс Плейфэр 1758 жылы Лиффке, 1753 жылы біріктірілген Лифф және Бенви приходтарының пасторы болу үшін көшті. Осылайша оның отбасы Лиффтегі Доуэр үйінде немесе пасторлық үйінде өсті. 1748 жылы Бенвиде туған Джон, 1773 жылдан 1783 жылға дейін Лифте әкесінен кейін пастор болды, бірақ кейін математик және табиғи философия профессоры, сондай-ақ Джеймс Хаттонның досы атанды, ол "Қазіргі геологияның әкесі" деп танылды. Джон Плейфэр 1788 жылдың көктемінде Хаттонмен бірге Сикар Пойнтке кемемен саяхат жасады, онда олар Хаттонның геологиялық даму теориясын растайтын қабаттасуды ашты, осылайша геологиялық орындардың ең танымалсының біріне айналды. Екінші ұлы, Джеймс, әкесінің құрметіне аталған, 1755 жылы туған, "Шотландияның ең қатаң неоклассикалық сәулетшісі" атанды. Ол өз кезегінде Уильям Генри Плейфэрдің (1790 жылы туған) әкесі болды, ол Шотландияның "неоклассикалық архитектураның ең көрнекті өкілі" болып есептеледі және Эдинбургтің Жаңа қаласының бір бөлігін, сондай-ақ қаланың ең маңызды мемлекеттік ғимараттарын – Шотландияның Ұлттық галереясын, Шотландия Корольдік академиясын, Эдинбург университетінің Ескі колледжін, Калтон-Хилл обсерваториясын, Шотландияның Ұлттық монументін және Корольдік хирургтар колледжін жобалады. Ескі Джеймс Плейфэрдің тағы бір ұлы, Уильям, 1759 жылы Лиффте дүниеге келді. Ол диірменші, инженер, суретші, есепші, өнертапқыш, күмісші, саудагер, инвестициялық брокер, экономист, статистик, памфлет жазушы, аудармашы, публицист, жер алыпсатар, сотталған, банкир, жақтаушы роялист, редактор, шантажшы, журналист, Бастилияға шабуылға қатысушы және Джеймс Уатттың жеке көмекшісі болды. Ол алғашқы пішінді диаграммаларды, сызықтық графиктерді және бағандық графиктерді жасауға жауапты болды.

Көркем өнер

Суретші Джеймс Макинтош Патрик Лиф және оның төңірегінде көптеген картиналар салған, оның ішінде 'Лифтегі мұзды күн', 'Пертширдегі шаған ағашы', 'Қысқы күн сәулесі, Грейдің басты бөлігі', 'Грейдің басты бөлігінде жидек жинау', 'Грейдің басты бөлігіндегі аллея' және 'Уолкмилл'.