Кіріспе

Турандот (1762) – граф Карло Гоццидің француз жазушысы Франсуа Петис де ла Круаның "Мың бір түн" жинағындағы (1710–1712) болжамды парсы әңгімесі негізінде жазылған комедия дель’арте пьесасы. Гоццидің "Турандот" пьесасы алғаш рет 1762 жылғы 22 қаңтарда Венециядағы Сан-Самуэль театрында қойылды. Гоццидің пьесасы көптеген келесі көркем туындыларға бастау болды, олардың ішінде: Фридрих Шиллер, Карл Фоллмёлер және Бертольт Брехттің нұсқалары/аудармалары; Иоганн Вольфганг фон Гёте, Макс Рейнхардт және Евгений Вахтанговтың театрлық қойылымдары; Карл Мария фон Вебер, Ферруччо Бусони және Вильгельм Стенхаммардың қосымша музыкасы; сондай-ақ Бусони, Джакомо Пуччини және Хавергал Брайанның опералары.

Оригиналдық пьеса және орындау

Турандот Гоццидің Commedia dell'arte стилінде, Пьетро Киари мен Карло Голдонидің буржуазиялық, реалистік туындыларына қарсы әдеби күресінің бір бөлігі ретінде жазылды. Гоцци Антонио Саккидің жұмыссыз актерлер труппасымен жақын байланыста болды, ол Truffaldino комедиясының белсенді өкілі еді. Оны алғаш рет Сакки труппасы 1762 жылғы 22 қаңтарда Венециядағы Сан-Самуэле театрында сахналады, содан кейін тағы жеті рет қойылды. Театрдың таңдалуы Голдониға бағытталған тікелей шабуыл болды, себебі ол 1737–1741 жылдар аралығында осы театрдың директоры қызметін атқарған. Нәтижесінде, Гоцци әдеби күресінде жеңіске жетті: оның естеліктерінде айтылғандай, "Чиари драмаларына қызығушылық жойылғанын көрген соң жазуын тоқтатты. Голдони Парижге барып, онда өзінің бағын іздеді, осы туралы біз оның естеліктерінен толыққанды ақпарат аламыз."

Фридрих Верт

Ақын және драматург Фридрих Вертс (Буттенхаузен, 12 қазан 1748 – Штутгарт, 5 желтоқсан 1817) Гоццидің барлық пьесаларын аударды, кейіпкерлердің сөздерін өлеңмен емес, прозамен жазды. Шиллердің "Туранот" (төменде қараңыз) пьесасының бір бөлігі Вертстің аудармасына негізделген.

Карл Мария фон Вебер

Карл Мария фон Вебер өзінің 1805 жылғы қытайлық увертюрасын Жан Жак Руссоның «Музыка сөздігінде» табылған қытай мотивіне негіздеді. Вебердің досы, композитор Франц Данци, Вюртемберг королі Фредерик I-нің Штутгарт сарайында капельмейстер болып қызмет етті. Вебер патшаның інісі Людвиг герцогтың жеке хатшысы лауазымына музыкалық емес қызметке орналасқанда, Данци оны сарай театрында Шиллердің пьесасы қойылымына музыка жазуға ынталандырды. Соның нәтижесінде 1809 жылы «Turandot, J.37» атты қосымша музыкасы жазылды, оған қытайлық увертюра енгізілді.

Франц Данци

Франц Данци кейіннен 1816 жылы Шиллердің шығармасы негізінде «Турандот» атты әнұранын жазды, ол 1817 жылы Карлсруэде қойылды.

"J. Hoven"

Юрист және композитор Иоганн Веске фон Пюттлинген Франц Шуберт пен Феликс Мендельсонның досы болды. Ол Батыс Галициядағы Люблин қаласының жанындағы Любомирский сарайында дүниеге келіп, Венада өсіп, заңгерлік білім алды. Ол Меттерних басшылығымен Австрия Сыртқы істер министрлігінде бөлім директорына дейін көтерілді. «J. Ховен» (Людвиг ван Бетховеннің құрметіне) псевдонімімен 300-ден астам ән мен 8 опера жазды, олардың ішінде Шилердің либреттосы бойынша жазылған «Шираз ханшайымы Турандот» операсы бар, ол алғаш рет 1838 жылдың 3 қазанында қойылды.

Андреа Маффеи

Шиллердің пьесасы 1863 жылы оның досы Андреа Маффеидің итальян тіліне қайта аударылды.

Антонио Баццини

Антонио Баццинидің "Туранда" операсы, либретто авторы Антонио Гаццолетти, алғаш рет 1867 жылдың 13 қаңтарында Миланның Ла Скала театрында қойылды. Баццини кейін Милан консерваториясында Джакомо Пуччини мен Пьетро Масканиге композиция сабақтары берді.

Сабилла Новелло

1872 жылы Сабилла Новелло Шиллерден жасаған ағылшын тіліндегі еркін аудармасы жарық көрді.

Бусони Турандот пәтері

Гоццидің пьесасын оқығаннан кейін Ферруччо Бусони оны қоса жүретін музыка жазуды бастады (1904-1905). Ол эскиздерді жылдам "Тюрандот" сюитасына дамытып, алғаш рет 1905 жылғы 21 қазанда орындады, ал 1906 жылы жариялады. Бусони 1911 жылы пьесаның алғашқы берлиндық қойылымы үшін (төменде қараңыз) сюитаға қосымша бөлім қосты, содан кейін 1917 жылы осы тақырыптағы операсын аяқтағаннан кейін оны басқа бір бөліммен алмастырды.

Карл Фоллмоеллер / Макс Райнхардт өндірісі - Берлин

Өзінің "Туранота" сюитасын аяқтағаннан кейін Бузони 1906 жылдың соңында Макс Рейнхардтқа Гоццидің пьесасын Бузонидің музыкасымен сахналау туралы ұсыныс жасады. Оның идеясы төрт жыл өткен соң, 1911 жылы Берлиндегі Deutsches театрында Рейнхардттың қойылымы арқылы іске асты. Карл Фоллмоллер Бузониге арналған Гоцци пьесасының неміс тіліндегі аудармасын жасады; декорациялар Эрнст Стерннің еңбегі болды. Инциденттік музыканы (вероятно, жарияланған "Туранота" сюитасы, қосымша номермен бірге) Оскар Фрид жетекшілік еткен толық симфониялық оркестр орындады.

Vollmoeller/J.C. Huffmann компаниясы

Фоллмоеллердің пьесасы АҚШ-та Шуберттердің қоюымен 1912 жылғы 31 желтоқсанда Нью-Хейвен қаласындағы Гиперион театрында сахналанды. Продюсері – Дж. К. Хаффман, өндіріс дизайны Рейнхардттың ықпалымен жасалған. Орындаушылар құрамында Эмили Стивенс, Жозефина Виктор, Элис Мартин, Маргарет Гревилл, Фрэнк Петерс, Педро де Кордова (Хосе Луис Медрано), Эдвард Эмери (Флоренс Фарр мен Джон Эмериге қараңыз), Леннокс Пауль, Дэниел Гилфезер, Энтони Андре және тағы 20 актер болды. Қосымша музыка авторы – Оскар Расин. New York Times газетінің мәліметінше, Фоллмоеллердің сценарийі актілер мен сахналар бөлінісіз келген, оны Хаффман ретке келтірген; алайда, пьеса сәтті болмады.

Перси МакКей / Дж.

Фоллмоеллердің Hyperion театрындағы пьесасының сәтсіз аяқталуынан кейін Ли Шуберт Перси МакКейден американдық көрермендерге арналған "Тюрандот" пьесасын қайта жөндеуді сұрады. Нәтижесінде МакКей жаңа туынды – "Мың жыл бұрын" шығармасын жазды, ол бір жыл өткен соң 1913 жылдың 1 желтоқсанында Шуберт театрында көрсетілді. Қойылымда Хаффманның бұрынғы декорациялары қайта пайдаланылып, Рейнхардт пен Эдвард Гордон Крейгтің идеялары енгізілді. 1914 жылдың қаңтарында қойылым Лирик театрына (Нью-Йорк) көшірілді.

Провинстаундағы ойын үйінің өндірісі

Айзек Дон Левин мен Генри Алсберг 1926 жылғы маусымды Нью-Йорктегі Провинштаун театрында ашу үшін "Турандот" операсын аударған және өңдеген.

Пуччинидің "Турано" операсы

Жакомо Пуччини бір хатында: «Турандот – Гоццидің барлық туындыларындағы ең қалыпты және адамгершілік пьеса» деп жазған. Оның (аяқталмаған) операсы «Турандот» (1920–1924) либреттосын Адами мен Симони жазған. Гоццидің түпнұсқасынан өзге, олар Шиллердің неміс тіліндегі нұсқасының итальян тіліне Андреа Маффеи жасаған аудармасын пайдаланды. Сонымен қатар, Антонио Баццинидің «Туранда» операсының либреттосын Гаццолетти жазған туындыға да сілтеме жасады. Пуччини Бусонидің операсы туралы естігенімен, оны өзі көре алмады.

Принцесса Турандо (1934 жылғы фильм)

Принцесса Турандот – 1934 жылы түсірілген неміс тіліндегі қара-ақ дыбысты фильм. Оны Герхард Лампрехт режиссерлік етті, сценарийін Тео фон Харбу жазды, ал басты рөлдерді Кете фон Наги Турандо рөлінде, ал Вилли Фрич – Калаф, құс сатушы рөлінде ойнады. Фильмге Франц Доелль мен Бруно Бальцтың "Turandot, bezaubernde Turandot" әні енгізілген (1935 жылы Герберт Эрнст Гро жазған).

Хавергал Брайн

Хавергал Брайан өзінің "Туранот" операсының либреттосын (1949–1951) Шиллердің пьесасына негіздеген. Бусони сияқты, Брайан да осыған байланысты оркестрлік "Туранот" сюитасын жазды. Брайан "Туранотын" 8-ші және 9-шы симфониялары арасында жазды. Бір хатында ол былай деп жазды: "Туранот. Мен Бусони мен Пуччинидің осы жұмысының музыкасын естімедім. "Туранотты" жазуымның себебі, мен неміс тіліндегі аудармасын оқып, қатты әсерлендім және оны опера ретінде жазуға кірістім."

Бертольд Брехт

Бертольд Брехт Гоццидің "Турано, немесе ақ жуушылар конгресі" пьесасын (1953–1954) өзі де бейімдеді. Брехттің кітапханасында 1925 жылғы Фоллмоеллердің аудармасы болған. Брехттің эпикалық комедиясы алғаш рет (авторы қайтыс болғаннан кейін) Цюрихте (Бусони операсының тұңғыш көрсетілімі өткен қалада) 1969 жылдың 5 ақпанында Schauspielhaus театрында қойылды.

Қазіргі қытай театры

Жақында "Турандот" әр түрлі қытайлық xìqǔ (сөзбе-сөз "әндер театры") түрінде қайта жазылып, жаңаша түсіндірілді, оны көбінесе қытай операсы деп атайды.