Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литваның бұрынғы валютасы
Former currency of Lithuania
Талон (литва тілінде "купон" деген сөзден алынған) – Литвада 1991 және 1993 жылдар аралығында шығарылған уақытша валюта. Ол совет рублінің орнын тең құнмен алмастырды және 100 талон = 1 лит есебімен литқа ауыстырылды. Талон тек қағаз ақша түрінде ғана шығарылды.
The talonas (from a Lithuanian word for "coupon") was a temporary currency issued in Lithuania between 1991 and 1993. It replaced the Soviet ruble at par and was replaced by the litas at a rate of 100 talonai = 1 litas. The talonas was only issued as paper money.
Бірінші талондар реформасы
Жыл Инфляция деңгейі (%) Литвада Ресейде1991 225 N/A1992 1,100 2,508.81993 409 849.91994 45.1 215.11995 35.7 175.01996 13.1 21.81997 8.4 11.01998 2.4 84.41999 1.5 36.5 Дереккөздер , , 1991 жылдың 5 тамызында инфляцияға байланысты халықтың наразылығына жауап ретінде Литва үкіметі рубльмен жалақыға қосымша төленетін талондарды енгізді. Бұл Литва премьер-министрі Гедиминас Вагнориус ұсынған жедел және күтпеген реформа болды. Бастапқыда талондар тағам рационына берілетін купондарға ұқсас болды: әр адам өзінің жалақысының 20 пайызын, бірақ ең көп дегенде 200 талонға дейін талонмен алатын. Тағам емес, басқа тауарларды сатып алу үшін бағаны рубльмен де, талонмен де төлеу қажет болды (мысалы, егер тауардың құны 50 рубль болса, оны сатып алу үшін 50 рубль және 50 талон төлеу керек еді). Бұл жүйе кеңінен сынға ұшырады. Біріншіден, ол тауар тапшылығының себептерін жойған жоқ, яғни, ұсынысты арттырмады, тек сұранысты шектеді. Сонымен қатар, қымбат тұтыну тауарларына (мысалы, үй шаруашылығына арналған техникаға) деген сұраныс күрт төмендеді, себебі адамдар қажетті талон мөлшерін жинауға көп уақыт жұмсады. Бұл тауар жеткізілім тізбегінде қиындықтар тудырып, бұрыннан қиын жағдайдағы өндіріске қосымша зиян келтірді. Бұған қоса, бұл схема рубльдің гиперінфляциясын тоқтатуға көмектеспеді, өйткені талон тәуелсіз валюта емес, рубльмен бекітілген айырбас бағамы бар қосымша валюта болды. Жүйе литвалықтарды жалақысының 80 пайызын үнемдеуге итермеледі. Бірақ адамдар рубльдерін жинап, оларды жұмсайтын жер таппады. Бұл талондарды қажет етпейтін тауарлардың (мысалы, азық-түлік немесе қара нарықтағы тауарлардың) инфляциясына әкеп соқты.
Year Inflation rate (%) In Lithuania In Russia1991 225 N/A1992 1,100 2,508.81993 409 849.91994 45.1 215.11995 35.7 175.01996 13.1 21.81997 8.4 11.01998 2.4 84.41999 1.5 36.5Sources , , On 5 August 1991, as a response to public complaints about inflation, the Lithuanian government introduced the talonas, paid out as a supplement to the salaries in rubles. It was a quick and unforeseen reform pushed by the Prime Minister of Lithuania Gediminas Vagnorius. At first, it was very similar to ration coupons: every person received 20% of his/her salary in talonas up to a maximum of 200 talonai. In order to buy goods other than food, the price had to be paid in rubles and again in talonas (for example, if a product cost 50 rubles, a person had to pay 50 rubles and 50 talonai to buy it). This system was widely criticized. First of all, in no way did it address the reasons why there were shortages of goods, i. e., it did not promote supply; it just limited demand. Also, the demand for expensive goods (like home appliances) dropped sharply because people needed a lot of time to accumulate the necessary amount of talonas to buy them. It caused bottlenecks in the supply chain and further damaged already troubled production. In addition, the scheme could not prevent hyperinflation of the ruble because the talonas was not an independent currency; it was a supplementary currency with a fixed exchange rate to the ruble. The system tried to encourage Lithuanians to save 80% of their salaries. But people accumulated their rubles and had nowhere to spend them. It led to the inflation of goods that did not require the talonas (like food or goods on the black market).
Екінші реформа
1992 жылдың жазында талондардың орнын жақын арада литтер алмастыратыны күтілді. Литва ақша тапшылығына тап болды (кейбір жұмысшылар ақшаның орнына тауармен төленді), себебі Ресей ақша-кредит саясатын қатаңдатты. Сонымен қатар, лит монеталары мен банкноттары шығарылып, Литваға шетелден жеткізілді. Бірақ 1992 жылдың 1 мамырында талондарды тәуелсіз, уақытша валюта ретінде рубльмен қатар айналымға енгізу туралы шешім қабылданды, бұл инфляциямен күресуге бағытталған шара болды. Осылайша, екі валюталық жүйе құрылды. 1992 жылдың 1 қазанында рубль толығымен қолданудан шығарылып, оның орнына талон қолданыла бастады. Литва – Балтық елдерінің арасында рубльден соңғы болып бас тартқан мемлекет болды. Литтерді енгізуге белгіленген мерзімдер нақты түсіндірмелерсіз үнемі кейінге жылдырылып отырды. Гедиминас Вагниориус атынан немесе "зообақ билеттері" деп аталатын талондар халықтың сенімі мен құрметін жеңіп ала алмады. Банкноттар кішкентай және төмен сапалы қағазға басылған. Адамдар оларды пайдалануға құлшынбады. Дегенмен, талондар өз міндетін орындады: сол кездегі инфляция Литвадан гөрі Ресейде жоғары болды. 1992 жылы инфляция тұрақты түрде өсті, себебі Ресей мұнай мен бензин бағасын әлемдік деңгейге дейін көтерді және төлемді қатты валютада талап етті. 1993 жылдың 25 маусымында 1 лит = 100 талон есебімен лит енгізілді. Құнсызданған талондар Григишкес қағаз фабрикасында дәретхана қағазына айналдырылды.
In the summer of 1992, everybody anticipated that the talonas would shortly be replaced by a permanent currency, the litas. Lithuania was desperately lacking cash (some workers were paid in goods rather than in cash) as Russia tightened its monetary policy. In addition, litas coins and banknotes had already been produced and shipped to Lithuania from abroad. However, on 1 May 1992, it was decided to reintroduce the talonas as an independent, temporary currency to circulate alongside the ruble in hopes to deal with inflation. A dual currency system was created. On 1 October 1992, the ruble was completely abandoned and replaced by the talonas. Lithuania was the last of the Baltic states to abandon the ruble. The self imposed deadlines to introduce the litas were continuously postponed without clear explanations. Nicknamed "Vagnorkės" or "Vagnoriukai" after Gediminas Vagnorius or "zoo tickets" after various animals native to Lithuania featured on the notes, the talonas did not gain public trust or respect. The banknotes were small and printed on low quality paper. People were reluctant to use them. Nevertheless, the talonas served its purpose: inflation at the time was greater in Russia than in Lithuania. Inflation in 1992 rose steadily due to an energy price spike after Russia increased oil and gasoline prices to world levels and demanded to be paid in hard currency. On 25 June 1993, the litas was introduced at the rate of 1 litas = 100 talonas. Worthless talonas were recycled into toilet paper in the Grigiškės paper factory.