1568 жылғы Жодонь шайқасы: Нидерланд революциясының бетбұрысы

Кіріспе

1568 жылғы голланд көтерілісінің шайқасы

Йодойн шайқасы, сондай-ақ Гете өзенінің шайқасы деп те аталады, 1568 жылдың 20 қазанында Альба герцогы бастаған Габсбург әскері мен Оранж Вильгельм бастаған протестант көтерілісшілері арасында өтті. Бұл шайқас Оранж Вильгельмнің жеңілісімен аяқталды, ол Габсбург Нидерландына шабуыл жасау жоспарынан бас тартуға мәжбүр болды.

Өмірбаян

1568 жылы Голландия көтерілісі соғысқа ұласты. Жаз айларында Луи мен Адольф Оранж әулетінен испандармен шайқасып, Хелигерли шайқасында жеңіске жетті, бірақ Джемминген шайқасында жеңіліске ұшырады. Оранж әулетінің Вильгельм ханзадасы күзде жағдайды жақсартуға тырысты, үлкен армия жинап, испандық Нидерландыға жорық жасады. Шілдеде Джеммингендегі жеңісінен кейін испандық қолбасшы Фернандо Альварес де Толедо, Альба (немесе Альва) герцогы Нидерланды қалаларында қатаң әскери тәртіп орнатты, сондықтан протестанттық көзқарасы бар болса да, Оранж әскеріне ыстық қарсылық көрсетілді.

Үгіт-насихат

Орандық Вильгельм әскерін Экс қаласында (қазіргі Вальсерберг, француз Mont de Vaals) жинады, ал ханзада мен оның сарай қызметкерлері Chateau Withem (қазіргі Виттем, голландша: Kasteel van Wittem) кездесті. 5 қазанда әскер түнде Мез өзенінен өтіп, 6 қазанда бекітілген Стокем қаласын (немесе Стокхайм, қазір Дилсен Стоккемнің бөлігі) басып алды. Келесі күні бекітілген Тонгрес қаласы (қазіргі Тонгерен, валлонша: Тонг, голландша: Тонгерен, немісше: Тонгерн) де Оранжға қақпаларын ашты. Оранж әскерінің құрамында 16000 жаяу және 8000 атты әскерлері, ал француздар мен төменгі голландтар 2000 жаяу және 2000 атты әскерлері болды. Командирлер арасында Оранж және оның ағасы Людовик, Палсграм ұлы Казимир, граф Сюрзенбург, Саксонияның екі герцогы: граф Хохстрат және Вильгельм Люм, сондай-ақ граф де Марканың бірі болды. Оның құрамына Люммен бароны Вильгельм II де ла Марктің інісі канон Филипп де ла Марек, Жан д'Аультепенн, Бранденбург бароны Лорд Барвеа, Ханьеяның жас лорды, Сеньор де Лаво Сент-Аннн Эверар де Мероде, Сеньор дю Вал, Бетхоның лорды, оның артиллерия шебері Гийом де През (де Баршон деп те белгілі), квартер шебері Андре Бурлет, Филипп де Неульорж, Эрард Спирнк, Эдмонд де Марн, оның інісі Губерт, Бернард де Хакурт және Гийом де Крахен кірді. Оранж үшін басты мәселе – жабдықтау. Кішкентай қалалар үлкен әскерді қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. Ол өз әскерін протестанттық Германиядан Льеж арқылы келетін жабдықтармен қамтамасыз етуді үміттенген. Бірақ Лиеждің епископы Жерард ван Гросбек Оранжға кез келген көмек көрсетуге қарсы болды. Лиеж қаласының бургомистрлері де аймақта пионерлерді даярлауға рұқсат бермеді. Оранж Лиеж епископына 100 000 экю талап етіп хат жазды, бірақ ол да қабылданбады. 7 қазанда Альва Маастрихттен әскерімен жолға шықты. Оның қолбасшылары арасында: Дон Фадрике де Толедо (Альваның ұлы), Дон Фернан де Толедо (Альваның тағы бір ұлы), Майтр де Камп Маркиз де Цетенона Чиаппин Вителли, Берлемонт, Ноиркармес, Конте де Мегем, Сре Франциско д’Иварра (Испания королінің кеңесшісі ретінде жіберілген) және Де Ла Крессаниер болды. Альва Thilmont (қазіргі Tienen, французша: Tirlemont) қаласын нығайту үшін 10 мақұлдама жіберді. Оның негізгі әскері Конте де Мегемнің басқаруындағы жаяу әскер эскадрильясынан, Берлемонттың басқаруындағы жаяу әскер эскадрильясынан және бастапқыда Альваның жеке басқаруындағы, кейін Конте де Лалайнға берілген жаяу әскер эскадрильясынан тұрды. Кавалерия бөлімдері өз полковниктерінің басқаруында болды. 9 қазанда екі армия Тонгреге жақын жерде атысқа түсті. 10 қазанда Оранж бекітілген Сент-Трон қаласына (қазіргі: Sint Truiden, французша: St Trond, Limburgs: Sintruin) көшті, ол Лиежден жіберілген әскерлердің қалада болуына қарамастан, есігін ашты. Оранж Сент-Трон аббаттығын тонады және аббатты төлем үшін жиырма мың крона төлеуге мәжбүр етті. Альва жақын маңдағы Лиу (қазіргі Зоутлиу немесе французша Léau) қаласына Тильмонтты нығайту үшін гарнизон жіберуге бұйрық берді. Бұл Лиу бекіністерін қорғанышсыз қалдырды, сондықтан Оранждың інісі Людовик бастаған азық іздеу тобы келгенде, олар берілуге мәжбүр болды. 12 қазанда, шағын шайқаста Альва Оранж әскерінен қалған сарбаздарға шабуыл жасап, Оранж әскерінің 600-ін өлтіріп, 100-ге жуық арба жүгін басып алды. 14 қазанда Оранж әскерлері Конихсем (немесе Конинксхайм, қазіргі Конинксем, Тонгрестің бөлігі) кішкентай ауылын тонады. Альва Тирлемонтты Сэр де Бовуармен, тәжірибелі валлондық 6 ротамен, 700 аркебуспен, сондай-ақ капитан Монтероспен испандық атты аркебус ротасымен күшейтті, Брюссельге баратын жолды жабу үшін. Герцог д’Аршот Брюссельдегі қорғанысқа қолбасшылық етті. Альва сондай-ақ Жан де Крой, дю Роулькс графының басқаруындағы валлондық 10 рота шақырды. 15, 16 және 17 қазанда Тонгрес маңында тағы да шайқастар болды. Оранж әскерлерге жалақы төлеуге жеткіліксіз қаражаты қалды. Нәтижесінде капитан Малбург қаза тауып, Оранж өзінің семсер қабығына тапанша оғы тиюіне шама келді, аман қалды. Лагерьді 29 рет жылжытып, Оранж Альвамен шешуші шайқаста кездесуге тырысты, бірақ жауды қолайсыз жағдайға түсіруге үлгермеді. Альва, өз тарапынан, Оранжтың жабдықталуына кедергі келтіруге және майдан соғысынан аулақ болуға тырысты. Осы уақытта Франсуа де Хангст Сиер де Генлис және д’Аббекур бастаған гугеноттар әскері Гиве маңындағы Шарлемонт бекінісі (французша: Fort de Charlemont) маңындағы Мез өзенінен өтті. Оранж пен Генлис Вавр маңында кездесуге келісті.

Prince William of Orange assembled his army at Aix (now Vaalserberg, French mont de Vaals) while the prince and his dignitaries met in Chateau Withem (Now Wittem, Dutch: Kasteel van Wittem). Setting off on 5 October, the army crossed the river Meuse during the night and on 6 October they occupied the fortified town of Stockem (or Stockheim, now part of Dilsen Stokkem). The next day, the fortified town of Tongres (Now Tongeren, Walloon: Tongue, Dutch: Tongeren, German: Tongern) also opened the gates to Orange. Orange's army included German 16,000 foot, 8,000 horse, and French and Low Dutch 2,000 foot and 2,000 horse. The commanders included Orange and his brother Louis, Casimire son of Palsgrame, Count Suarzemburg, two dukes of Saxony: Count Hochstrat and William Lume, and one of the Counts de Marca. Troops in his force include those of Canon Philippe de la Marek, brother of William II de la Marck, Baron of Lummen, Jean d'Haultepenne, Lord Barvéa, Baron of Brandenburg, the young Lord of Haneiïe, Seigneur de Lavaux Sainte Anne Everard de Merode, Seigneur du Val, the Lord of Bétho, master of his artillery Guillaume de Prez (also known as de Barchon), quarter master André Bourlette, Philippe de Neuliorge, Érard Spirinck, Edmond de Marne, his brother Hubert, Bernard de Haccourt, and Guillaume de Crahain. The problem for Orange was supplies. The small cities that did yield were insufficient to sustain the large army. He had hoped to support his army with supplies from Protestant Germany, that would pass through Liège. However, the Prince Bishop of Liège, Gerard van Groesbeeck, opposed any help to Orange. The burgomasters of Liège also declined to allow raising of pioneers in the area. Orange had the audacity to write to the Prince Bishop of Liège extorting 100,000 ecus, which was also declined. On 7 October, Alva set out from Maastricht with his army. His commanders included: Don Fadrique de Toledo (Alva's son), Don Fenand de Toledo (another son of Alva), Maitre de Camp Marquis de Cetenona Chiappin Vitelli, Berlaymont, Noircarmes, Conte de Meghem, Sre Francisco d’Yvarra (sent as an advisor by the Spanish King), and De La Cressionaire. Alva sent 10 ensigns ahead to reinforce Thilmont (Now Tienen, French: Tirlemont). His main army consisted of one squadron infantry under Conte de Meghem, one under Berlaymont, and one initially under Alva’s own command, later delegated to Conte de Lalaine. The cavalry units were under their own colonels. On 9 October, the two armies exchanged fire near Tongres. On 10 October, Orange moved on to the fortified town of Saint Tron (Now: Sint Truiden, French: St Trond, Limburgs: Sintruin) which, despite the presence in the city of troops sent by Liege, opened its doors. Orange pillaged the abbey of St Tron and compelled the abbot to pay twenty thousand crowns for his ransom. Alva had ordered nearby Leeuw (now Zoutleeuw or French Léau) to send its garrison to reinforce Thilmont. That left the Leeuw fortifications defenseless, so when a foraging party led by Orange's brother Louis arrived, it had to yield. On 12 October, in a minor skirmish, Alva attacked some stragglers of Orange's force, killing 600 of Orange’s army and capturing about 100 wagons of baggage. On 14 October, Orange's troops plundered the small village of Konichsem (or Coninxheim, now Koninksem, part of Tongres). Alva further reinforced Tirlemont with Sr de Beauvoir, 6 companies of experienced Walloons, with 700 harquebuses, plus captain Monteros with his company of Spanish mounted harquebuses, to block the road to Brussels where the Conseil d’etat was located. Duc d’Arschot commanded the defense at Brussels. Alva also called up 10 companies of Walloons under Jean de Croy, le comte du Roeulx. 15, 16, and 17 October saw more skirmishing around Tongres. Orange was running short of funds to pay the soldiers. The result was a mutiny in which Captain Malburg was killed and Orange himself was lucky to survive as a pistol bullet lodged in the scabbard of this sword. Moving camp 29 times, Orange sought to confront Alva in a decisive battle, but failed to maneuver the enemy into battle in a particularly unfavorable position. Alva, on his side, focused on preventing Orange from getting supplies while avoiding a pitched battle. Meanwhile, an army of Huguenots, led by Francois de Hangest Sieur de Genlis & d'Abbecourt, had crossed the Meuse near the Fortress of Charlemont (French: Fort de Charlemont), near Givet. Orange and Genlis resolved to meet near Wavre.

Соғыс

Ваврге жету үшін Оранж әскерін Жаульша өзенінен (голланд тілінде: Grote Gete) өткізуге мәжбүр болды, ол Лиеж князь-епископтығы мен Габсбургтер билеген Брабант герцогтығының шекарасы еді. Өзен шағын болғанымен, жағалаулары тік болғандықтан кесіп өту қиын болды. Өтуді қорғау үшін Оранж Луверваль графы Филип ван Марбайс басқаруымен Джудойнге (қазіргі француз тілінде: Jodoigne, не голланд тілінде: Geldenaken) жақын жерде 2000 адамнан тұратын артқы күзет орналастырды, олардың қатарында отты қаруы бар және 500 атты әскер болды. Көбінесе валлондықтар мен Гаскониядан келген олар испандықтарды ұстап тұру үшін таңдалды, ал негізгі әскер өзеннен өтті. Алва осы артқы күзетті шешуші түрде ұстады. Алваның 16 мыңнан астам әскері болғанымен, герцог тек Вителли басқарған алғы шепке шабуыл жасауға рұқсат берді. Онда Мондрагон полкі, Жан Батист де Монте, Сансекондо және Нугорала графтарының атқыштар тобы, Джордж Мачуканың атқыштар тобының бірі және де Монтероның атты мушкетерлер тобы болды. Алва сондай-ақ шабуылға көмектесу үшін алты зеңбірекпен ұлын, Фадрикені де жіберді. Оранж 2000-нан астам адамын және бірнеше маңызды қолбасшыларын жоғалтты: граф Хохстрате қанағаттандырарлық жарақат алды және көп ұзамай қайтыс болды, ал Луверваль графы Филип ван Марбайс тұтқындалып, Брюссельге апарылып, басы кесілді. Испандықтардың көпшілігі жараланғанымен, тек 80-і ғана қаза тапты.

Салдары

Оранж Генлиске кездескенде, гугенот әскерінің саны көңілін көншітпейтіндей аз екенін көрді – шамамен 2000 жаяу әскер және 500 атты әскер (жалпы саны 2000 мен, мүмкін, шамадан тыс үлкейтілген 5800 аралығында болды). Бұл Альвадан шешуші артықшылық алу үшін жеткіліксіз еді. Оранж қыс кірмес бұрын Германияға қайтудың жолын іздеді, бірақ Лиеж князь-епископтығы оған өтуге рұқсат бермеді. Оранж пен Альва Ле Кесной шайқасында тағы бір рет кездесті. Оранж әскері Франция арқылы Страсбургке өтті, онда Оранж әскерінің көп бөлігіне ақы төледі. Альва Оранжға қолдау көрсеткен қалалардан кек алды. Мысалы, Лиу қаласының бургомистрлері Луиге бас игені үшін өлім жазасына кесілді, тіпті олар бұйрық бойынша Тильмонды күшейту үшін өз гарнизонын жібергеніне қарамастан. Бірақ оның генералдары Альваға бұл әділетсіз екенін көндірді, сондықтан ол жазаны тек біреуін өлімге кесуге өзгертті. Бұл жорықтың солтүстігінде, Вильгельм Оранжқа тиесілі Дист қаласы Оранж әскерін қолдау үшін азық-түлік жіберді. Жаза ретінде, қала Фландрия армиясының бір терциясын қаржыландыруға міндеттелді, және бірнеше жылдан кейін, 1572 жылы испан корольі Филипп II Дистті тартып алып, оның бекіністерін қиратты.