Кіріспе

XV ғасырдағы раввин Иосиф Альбоның еңбегі Сефер ХаИккарим (סֵפֶר הָעִקָּרִים) - Хасдай Крескастың шәкірті раввин Иосиф Альбоның XV ғасырдағы еңбегі. Бұл эклектикалық, танымал еңбек, оның негізгі міндеті – иудаизм қағидаларын түсіндіру. Бұл еңбекте бірнеше ішкі қарама-қайшылықтар бар. Көптеген ғалымдар мұны Сефер ХаИккаримнің эклектикалық шығарма екендігін, түпнұсқалығы мен көрегендігі жоқ екенін көрсетеді, ал соңғы ғалымдар мұны Альбоның эзотерикалық хабарларды жеткізу әдістерінің бірі ретінде қарастырады. Осы үш қағидадан Альбо діннің сегіз туынды қағидасы болуы керек деп ұйғарған (шорашим [тамырлар] немесе икарим ператим [белгілі бір негіздер]), олар логикалық тұрғыдан үш негізден туындайды:

Құдайдың болуынан:
Құдайдың бірлігі
Құдайдың тәнсіздігі
Құдайдың уақытсыздығы
Құдайдың кемелділігі: Құдайда әлсіздік те, басқа да кемшілік те болуы мүмкін емес.

Құдайдың аянынан:
Құдайдың пайғамбарлығы
Құдайдың пайғамбарының адалдығын растауы

Құдайдың сыйы мен жазасынан:
Құдайдың барлығын білуі
Осы дүниеде немесе Келе жатқан әлемде болсын, Құдайдың сыйы мен жазасы

Альбоның айтуынша, 3 негізгі немесе 8 туынды қағидалардың біреуін қабылдамайтын адам еврей дереккөздерінде "еретик" деп аталады. Сол сияқты, осы 11 қағиданың бірін қабылдамайтын дін де жалған дін болып табылады. Альбо христиандық пен исламның теологиясы "негізгі қағидалардың" біреуін дұрыс түсінбейді және осылайша "туынды қағидалардың" біреуін қабылдамайды, оларды жалған діндер етеді деп айтады. Ал, оның айтуынша, иудаизм осы қағидаларды дұрыс түсінеді. Ол сондай-ақ еврейлер сенуі керек, бірақ негізгі немесе туынды қағидалардың бөлігі емес 6 "екіншілік қағидаларды" шығарады. Ол оларды анафим (бұтақтар) деп атайды, өйткені яһуди дінінің "ағашы" оларсыз тұра алады (ағаштың діңгегі мен тамырларынан айырмашылығы). Бұл қағидалар:

Жаратылыс жоқтан
Мұса пайғамбарлығының ерекше ұлылығы
Тораның мәңгілігі (яғни оны басқа заңмен алмастыруға болмайды)
Біреу тіпті бір мицва орындаса, Келе жатқан әлемге кіруге құқылы (себебі, әйтпесе, Тора берілгеннен кейін Келе жатқан әлемге кіру бұрынғыдан қарағанда қиын болар еді, бұл Нұхтың негізгі жеті заңы арқылы Тора еврейлерге пайдалы сыйлық деген ойға қайшы келеді).
Қайта тірілу
Мәсіх

Осы қағидаларды да мойындамау яһудиді еретик етеді және оны болашақ әлемнен алып тастайды, тіпті бұл қағидалар діннің болуы үшін қажет болмаса да. Алайда Альбо бұл еңбекте мессияны мойындамау Талмуд раввині Хиллельді еретик етпегенін айтады. Альбоның еңбегінде бірқатар ішкі қарама-қайшылықтар бар.

Маймонидтің өзі кейбір христиандық және мұсылмандық талаптарды жоюға деген құштарлықтан әсер еткен. Оның Құдайдың мүлдем тәнсіз екендігі туралы айтқандары тек Мәсіхтің адам болып көктен келгені туралы ілімді еске алсақ қана түсінікті болады. Оның Мәсіхке деген үміті, оның болашақтағы орындалуының тұрақтылығына баса назар аударған, сонымен қатар христиандыққа қарсы әсерін тигізді. Бірақ бұл мәселенің өзі, Мәсіх туралы ілім, көп ұзамай яһудилердің уайым-қайғысының көзіне айналды, олар шіркеудің жақтаушыларымен жария даулы дау-дамайларға мәжбүр болды. Шіркеудің өкілдері арасында яһуди дінін қабылдағандар да болды. Олар яһуди дінін қорғаушыларды ұялту үшін Маймонидтің бұл мессиялық догмасын мүмкіндігінше алға жылжытуға асықты. Маймонидтің заманына дейін Мәсіхтің тәндік болуы мәселесі шіркеу мен яһуди қауымы арасындағы айтыстарда талқыланған проблемалардың бірі болмаған сияқты. Бірақ одан кейін жарты ғасыр өткен соң, оның Мәсіх туралы ілімі сенімнің маңызды баптарының бірі ретінде қабылданғанда, бұл мәселе талқылаудың алдыңғы планға шығарылды. Осы қоғамдық даулардың біріне қатысқан Олбо еврей дінін қорғаушыларға Маймонидтік ұстанымның әкелетін ұятқа ұшырағанын түсінген болуы керек. Сондықтан оның жоспары бойынша Мәсіх яһуди дінінің ажырамас бөлігі ретінде жойылады. Оның орнына ол Құдайдың әділдігі туралы ілімге баса назар аударады. Оның кітабының атауы оның әдісін басында көрсетеді. Оның зерттеуінің негізі "адамның бақыты білім мен мінез-құлықпен байланысты" деген түсінік. Бірақ "адамның ақыл-ойы кемелді білім мен этикалық мінез-құлыққа жете алмайды, өйткені оның күші шектеулі және ол шындықты табатын нәрселерді ойлағанда тез тозығып кетеді; сондықтан, қажеттілікпен, адам ақыл-ойынан жоғары бір нәрсе болуы керек, ол арқылы білім мен мінез-құлық еш күмәнді болмайтын дәрежеде жетілуі мүмкін". Адамның ақыл-ойының жеткіліксіздігі құдайлық басшылықтың қажеттілігін көрсетеді; сондықтан әр адам Құдай берген заңды білуге міндетті. Бірақ оны білу тек нағыз қағидаларды орнатқанда ғана мүмкін, оларсыз құдайлық заң болуы мүмкін емес. Осы маңызды тақырыпта көптеген келіспеушіліктер, шатасулар және беткейліктер болғандықтан, Альбо нағыз дін үшін құрылыс салуды көздеді.

Діни икемділік

Ол өзінің алдыңғыларының пікірлерін сынауға мүмкіндік табады, бірақ діни адалсыздық іздеуден сақтануға тырысады. Осыған сәйкес, ол еврей күмәнін діни қағидалардан айырылмастан қандай шекте қоюға болатынын анықтауға ұмтылады. Оның ерестіктен ортодоксияны ажырату өлшемі – Тораның рас екенін мойындау. Түсіндіруде кең мүмкіндіктер қарастырылады. Албо Құдайға сенудің маңызды шарты – жаратылысты жоқтан бар ету деген пікірді қабылдамайды. Албо Маймонидтің он үш қағидасын және Крескастың алты қағидасын ашық сынап бағалайды. Албо Маймонидтің де, Кресканың да өзінің негізгі өлшемін, яғни ағаш діңі тіршілікке ие болмайтын қағиданың міндеттілігін ескермейтінін айтады, және осы себепті олардың сенімдерінің бір бөлігін қабылдамайды.

Жариялану және қабылдау

Альбо 1425 жылы Сорияда «Икаримді» аяқтады. «Икарим» бірден толығымен жазылған жоқ. Алғашқы бөлігі жеке туынды ретінде жарық көрді. Ол Альбоның ой-пікірлерінің мәнін ашты, ал оның жариялануы оған көптеген сын-ескертпелер келтірген кезде ғана ол оған қосымша жазуға мәжбүр болды. Екінші бөлімнің кіріспесінде Альбо өзінің сыншыларына қатысты: «Кітапты сынға алатын адам, ең алдымен, оның авторы қолданған әдістемен танысып, бір тақырыптағы барлық бөлімдерді жиынтығында бағалауы керек». Ол авторды жамандаудың негізгі талабын естен шығарғандардың салғысыздағы әрекеттерін айыптайды. Альбоның қарсыластары оған қатысты сыпайылық танытпады. Оны басқалармен қатар плагиат жасады деп айыптады. Ол өзінің ұстазы Хасдай Крескастың ойларын лайықты бағаламастан, өздігінен қолданды деген күдік туды. Алайда, дәлелдерді зерттеу көрсеткендей, бұл айыптау негізсіз. Крескас Альбоның ұстазы болғандықтан, екеуінің жазбаларындағы ұқсастықтар оқушы мен ұстаздың еңбектерінде болуы мүмкін. «Икаримнің» алғашқы басылымы 1485 жылы Сончинода жарық көрді. Ол Яков бен Самуил Коппельман бен Бунемнің «Охель Яков» атты түсіндірмесімен (Бжеск (Куявия), Фрайбург, 1584) және Геделия бен Соломон Липшицтің кеңейтілген түсіндірмесімен (Венеция, 1618) бірге жарияланды. Христиандық сенімді сынаған (3:25-26) бөлімдер цензордың кейінгі басылымдардан алып тастауына себеп болды, ал Гилберт Женебранд осы бөлімдерге құнды жазбаларымен бірге жауап берді. Бұл жауап 1566 жылы дін өзгертуші Клаудиус Маймен бірге Париж қаласында жарияланды. Кітаптың қолжазбалары да қатаң цензураға түсті.