Езекиіл дю Ма: Францияның соғыс министрі және Палатинатты өртеушісі

Кіріспе

Француз соғыс министрі (шамамен 1630–1704)

Эзехиэль дю Ма, Конт де Мелак (шамамен 1630, Сент-Радегонд, Жиронд – 10 мамыр 1704) – король Людовик XIV және соғыс министрі Лувуаның басшылығымен Тоғыз жылдық соғыс кезінде француз армиясында карьералық әскери қызметкер. Ол жау елдерін қирату арқылы француз саясатын аяусыз және қатыгездікпен іске асырумен, ірі әскери қақтығыстарды іздемеумен белгілі болды. Германияның оңтүстік-батыс бөлігі – Пфальц, Баден маркграфтығы және Вюртемберг герцогтығы – әсіресе Мелақтың Лувуаның «Пфальцты өрте!» бұйрығын орындауынан зардап шекті. Оның басшылығымен көптеген неміс қалалары мен ауылдары өртенді, халықтың көріктісі жойылды. Қазіргі Германияның оңтүстік-батысында Мелақтың есімі «қатыгез бен өртқосушы» деген сөздердің синониміне айналды. Осының салдарынан Германияның осы бөлігінде «Мелак» иттің де кең таралған аты болды. «Lack[e]l» (яғни, «қалыңдық», дос тілімен аударғанда) – Германияның оңтүстігіндегі дерлік барлық жерде қолданылатын дөрекі сөз, және ол «Мелак» сөзінің кішітелімінен шыққан деп есептеледі. Немістер Мелакты екі дүниежүзілік соғысқа себеп болған француз-неміс антагонизмінің бастаушысы деп санайды. Неміс халқының пікіріне қарамастан, Сент-Симон өзінің танымал «Естеліктерінде» Мелакты өте жақсы әскери сарбаз және достарына, сондай-ақ жоғары шенді офицерлеріне өте жағымды адам ретінде сипаттайды, бірақ генералдың кейде тым қызғыш мінезді болғанын, бұл оның әскери жетістіктеріне зиян келтіргенін, ал оған құрметсіздік көрсеткендерді оңай ашуландыратынын, тіпті оның «жауға қорқыныш тудыруға құштарлығы» болғанын мойындайды.

Мелачтың өмірбаяны

1630: Шамамен сол жылы қазіргі Жирон департаментінің Либурн қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 шақырым жердегі Сент-Радегонде дүниеге келген. Әскерге ерте қатысқан болуы мүмкін. Оның Винсендегі француз әскери мұрағатындағы ісі, сондай-ақ Мелак отбасы мұрағаты "күңкіреп жоғалған". 1664: Португалиядағы атты әскер полкіне лейтенант шеніне көтерілді. 1666: Компания басшылығына тағайындалды. 1672: Франко-голландия соғысының басында Фландрияда қызмет етті. 1675: Кавалерия лагерінің шебері шеніне көтерілді. 1677: Басқа француз әскерлері солай жасағаннан кейін бір жарым аптадан соң (қазіргі голландиялық) Ситтард қаласын (Аахеннен батысқа қарай 40 км) өртеп, тонады. Тек 68 ғимарат пен екі монастырь сақталып қалды. 1679: Бригадир шеніне көтерілді; Шлейденнің губернаторы болды (Аахеннен оңтүстік-шығысқа қарай 40 км). 1686: Савойдағы маршал Катинат армиясында қызметке кірісті. 1688 жылы сәуірде Мелак Рейн армиясына қосылды. 1688: Маршал де Дурастың қызына үйленді. 1688 жылы қыркүйекте Рейн армиясы соғыс жарияламастан Пфальц аймағына кірді, осымен Тоғыз жылдық соғыс басталды, Франция Еуропа мемлекеттерінің кең коалициясына қарсы тұрды, оның ішінде Ұлыбритания (ондағы протестант Вильгельм, Оранж князі, өзінің қайын атасы мен ағасы, католик Джеймс II-ні құлатып, король Вильгельм III болды), Испания және Киелі Рим империясы. Француздар Рейннің шығысындағы аумаққа да еніп, Хайльбронн, Хайдельберг және Мангейм (10 қараша) қалаларын, сондай-ақ Филиппсбург бекінісін бағындырды; Пфорцхайм 10 қазаннан бері басылып алынған. Мелак Жозеф де Монклардың басшылығымен Хайльбронн империялық қаласына орналасты. Гельброннды өзінің базасы ретінде пайдаланып, Мелак Оңтүстік Германияны, оның ішінде Императорлық Донауверт, Марбах және Шорндорф қалаларын қиратты. Жыл соңында ол Палац провинциясының астанасы Гейдельбергке және Ладенбургты қоса алғанда, Некар бойындағы көптеген ауылдарға шабуыл жасады. 1689 жылы 16 ақпанда соғыс министрі Лувуаның бұйрығын орындаған француз армиясы де Мелак пен граф де Тессе басшылығымен Хайдельберг қаласын жарылқады; 2 наурызда олар қаланы өртеп жіберуге тырысты, бірақ тұрғындар жалынды сөндіре алды. 8 наурызда Мангейм өртенді. Кейіннен Франкенталь, Вормс, Шпейер және Рейннің батысындағы көптеген ауылдар қирады. Рейннің шығысында Бреттен, Маулбронн, Пфорцхайм, Баден-Баден және көптеген басқа қалалар мен ауылдар да осындай тағдырға ұшырады, бірақ Мелақтың осы жағдайларға қаншалықты тікелей қатысы болғаны нақты белгісіз. Пфорцхаймда Мелак командир болған және осылайша 10 тамызда қалаға жасалған бомбалау мен бірнеше күннен кейін болған апатты өртке тікелей жауапты болған. Сондай-ақ, ол Эсслингендегі пастордың кішкентай қызын зорлаған деген хабарлар бар. 1690: Маршал де лагерь шеніне көтерілді. 1691: Мелақтың әйелі қайтыс болды. 1692 жылы 20 қыркүйекте бұрынғы бенедиктиндік Санкт-Петер және Санкт-Пол монастырын Хирзауға (бұрынғы Хиршау) отқа жағуды бұйырды; монастырь өзінің гүлдену кезеңінде протестанттық реформацияға дейін Германиядағы католицизмнің ең үлкен және ең күшті күштерінің бірі болды және монастырь реформасында "Хирзау қозғалысының" бастапқы нүктесі болды, бірақ 1556 жылдан бастап протестанттар оны пайдаланды. 1693: Генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Көктемде Мелак Ландаудың стратегиялық маңызды бекінісінің қолбасшысы болды. Осыдан бастап ол Рейнге дейінгі Гессен және Вюртемберг аймақтарына дейін үрей әкелді. Мамыр айында ол Гейдельбергтің екінші және соңғы жойылуына қатысты. Ландауда ол қатыгездікпен күресті. Бірде ол Ландау базар алаңында екі күн бойы алты жалаңаш жезөкшені көрсетіп, патша сарайында сөгіс алды. Француз сарбаздары Мелақтың зұлымдықтарына наразылық білдірсе, оларды атып өлтіргені туралы қорқынышты әңгімелер айтылды. 1697: Тоғыз жылдық соғыс Рисвик шартымен аяқталды. Мелак Ландаудың бекініс командирі болып қалды. 1702: Францияның келесі ірі қақтығысының бөлігі ретінде Испания мұрагерлік соғысы, Ландау қоршауы Баденнің маркграфы Людовик Вильгельмнің басшылығындағы армиямен басталды. Мелак пен оның әскері төрт ай бойы қарсылық көрсетті. Әскерлерінің рухын көтеріп, күш-қуатын сақтап қалу үшін ол жеке меншігіндегі алтын-күміс бұйымдарын балқытып, өз адамдарына жалақы ретінде монеталар жасады. Алайда қыркүйекте ол берілуге мәжбүр болды. Ол гарнизон мен артиллериясының бір бөлігімен шығып кетті. Рейн армиясын тастап, Фонтенблодағы патша сарайына сапар шекті, онда ол 30 000 ливр зейнетақы алды, бірақ жоғары әскери шенге көтерілген жоқ. 1703: Париждің 4-шы округіндегі Турнель көшесіндегі үйінде қызметшілерімен бірге усақ-түйек өмір сүрді, тамыздың соңында өсиетнамасын жазды. 1704: Мелак 10 мамырда қайтыс болды. (Ескерту: Мелақтың бұрынғы резиденциясы Ландауда қонақ үйге айналдырылды, ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Бастапқыда "Zum Mélac" деп аталған, 1851 жылы оның аты "Zur Krone" (Тәжге) өзгертілді.)

1630: Born around that year in Sainte Radegonde, about 15 kilometers southeast of Libourne in today's Département of Gironde. He must have joined the military at an early age. Sources are scarce, as his file in the French military archives of Vincennes, as well as the Mélac family archive, are "strangely lost". 1664: Promoted to the rank of Lieutenant with a cavalry regiment in Portugal. 1666: Entrusted with the leadership of a company. 1672: Served in Flanders at the start of the Franco Dutch War. 1675: Promoted to the rank of Maître de Camp de Cavalerie. 1677: Burned and sacked the (now Dutch) town of Sittard (40 km west of Aachen), one and a half weeks after other French troops had done the same. Only 68 buildings and two monasteries survived. 1679: Promotion to the rank of Brigadier; he became Governor of Schleiden (40 km southeast of Aachen). 1686: Began service in the army of Maréchal Catinat in Savoy. 1688: In April, Mélac joined the Rhine army under the command of Maréchal Duras. 1688: Married Maréchal de Duras's daughter. 1688: In September, the Rhine army moved into the territory of the Palatinate without formal declaration of war, which began the Nine Years' War, pitting France against a wide coalition of European states, including Britain (where the Protestant William, Prince of Orange, had overthrown his father in law and uncle, the Catholic James II, to become King William III), Spain, and the Holy Roman Empire. The French also moved into the territory east of the Rhine and conquered the cities of Heilbronn, Heidelberg and Mannheim (10 November) and the stronghold Philippsburg; Pforzheim had been occupied since 10 October. Mélac was stationed at the Imperial Town of Heilbronn under the command of Joseph de Montclar. Using Heilbronn as his base, Mélac devastated Southern Germany, including the Imperial Town of Donauwörth, Marbach and Schorndorf. At the year's end he attacked Heidelberg, the capital of the Palatinate, and many villages along the Neckar, including Ladenburg. 1689: On 16 February, executing a command of war minister Louvois, the French army under the command of de Mélac and the Comte de Tessé blew up Heidelberg Castle; on 2 March they attempted to burn down the city, though the citizens managed to extinguish the flames. On 8 March Mannheim was burnt. Later on, Frankenthal, Worms, Speyer and numerous villages west of the Rhine were devastated. East of the Rhine, Bretten, Maulbronn, Pforzheim, Baden Baden, and numerous other towns and villages met the same fate, but it is not known in detail how heavily Mélac was directly involved in all these cases. In Pforzheim's case, Mélac was reportedly the commanding officer and thus directly responsible for the shelling of the town on 10 August and the devastating fire a few days later. There are also reports that he raped the young daughter of a pastor in Esslingen. 1690: Promoted to Maréchal de camp. 1691: Mélac's wife died. 1692: On 20 September, ordered the former Benedictine St. Peter and St. Paul Monastery put to the torch to Hirsau (formerly Hirschau); the monastery had, during its heyday, been one of the largest and most powerful forces for Catholicism in Germany until the Protestant Reformation, and had been the origin point for the "Hirsau Movement" in monastery reform, but had been used by Protestants since 1556. 1693: Promoted to Lieutenant General. In spring, Mélac became the commander of the strategically important stronghold of Landau. From this base, he again brought terror to the surrounding areas, as far as the Rhine Hesse and Württemberg areas. In May, he participated in the second and final destruction of Heidelberg. While in Landau, his brutality did not subside. On one occasion, he reportedly exposed six naked prostitutes on the market square of Landau for two days, for which he received a reprimand from the royal court. Grim stories were told of French soldiers being shot if they protested Mélac's atrocities; one popular tale recounted that the general took to riding out each morning with a pack of hounds, setting them on anyone whom he would encounter. 1697: The Nine Years War was concluded with the Treaty of Ryswick. Mélac stayed on as stronghold commander of Landau. 1702: As part of the next major conflict France was involved in, the War of the Spanish Succession, the stronghold underwent the Siege of Landau by an army under the command of Louis William, Margrave of Baden. For four months, Mélac and his soldiers were able to resist. In order to keep his soldiers' morale up, he had gold and silver items from his personal possessions melted down and struck into coins as salary for his men. However, in September he was forced to surrender. He was allowed to withdraw with his garrison and part of his artillery. He left the Rhine army and travelled to the royal court in Fontainebleau, where he received 30,000 Livres as a pension, but did not receive a final promotion to a higher military rank. 1703: Living a secluded life in a house in the Rue des Tournelles in today's 4th Arrondissement in Paris with a few servants, at the end of August he wrote his last will. 1704: Mélac died on 10 May. (Remark: Mélac's former residence in Landau has been turned into an inn, operating until this day. Initially named "Zum Mélac", the name was changed in 1851 to a neutral "Zur Krone" (At the Crown).)