Кіріспе

Грек халқының тобы

Атауы

"Сарақазан" атауының шығу тегі туралы ең көп қабылданған теория – бұл түрік тіліндегі karakaçan (кара = 'қара' және kaçan = 'қашқын') сөзінен шыққандығы. Османдықтар осы сөзді өз билігі кезінде қара киім киіп, тауға қашқан адамдарды атау үшін қолданған. Тағы бір теория бойынша, бұл атау сарақасандықтардың отаны саналған Сакареци ауылынан келген.

Тарих және шығу тегі

Классикалық және ортағасырлық авторлардың үндемеуіне қарамастан, ғалымдар саракасандықтарды грек халқы деп санайды, бәлкім, классикалық дәуірге дейінгі жергілікті мал өсірушілерден тараған, тілдік деректерге және олардың дәстүрлі мәдениеті мен әлеуметтік-экономикалық құрылымының белгілі бір ерекшеліктеріне сүйене отырып. Лингвистика мен материалдық мәдениетке негізделген танымал теория бойынша, саракасандықтар ғасырлар бойы тауларда оқшауланған дориандықтардың ұрпақтары болып табылады. Олардың тегіне қатысты кең және тұрақты қызығушылық бар, нәтижесінде антропологтар саракасандықтар арасында бірнеше далалық зерттеулер жүргізді.

Есептер

XIX ғасырдағы саракасандықтардың көптеген сипаттамалары оларды Балқанның басқа үлкен қойшы халықтарынан, роман тілінде сөйлейтін аромандардан ("Влахтар") ажыратпайды. Көп жағдайда саракасандар влаштар ретінде танылды. Аравантинос басқа бір топтың, арванитовлаштардың (Фаршарот аромандары деп те аталады) қате аталуын талқылайды, бірақ соңғылары грек тегінен болған, екі топ арасындағы айырмашылықты күшейте түсіп, арванитовлаштардың шын мәнінде тағы бір топ – гарагунидтер немесе коракунидтер екенін айтады. Саракасандықтар сондай-ақ румелиоттар немесе мораиттар деп те аталады, бұл атаулар олардың тұрған жеріне байланысты берілген. Қазіргі Грекияның алғашқы патшасы Оттон саракасандықтарды қатты құрметтеген және өзінің билігінің басында Тангас есімді саракасандық әйелден заңсыз бала сүйгендігі айтылады. ХХ ғасырдан бері көптеген ғалымдар саракасандықтардың тілдік, мәдени және нәсілдік тарихын зерттеді. Олардың ішінде 1920-1925 жылдар аралығында Грекияға екі рет сапар шегіп, саракасандықтардың диалектісі мен әңгімелерін зерттеген даниялық ғалым Карстен Хоге ең ықпалдысы саналады. Ол саракасандық диалектісінде шеттен келген элементтердің іздерін де, олардың материалдық мәдениетінде отырықшылықтың белгілерін де таппады. Сонымен қатар, ол саракасандықтарға ұқсас классикалық Грекиядағы көшпелі өмір салтын іздеді. Ол Эпирдің саракасандықтарын аралап, Грекияның басқа да аймақтарындағы тұрақты ауылдары жоқ басқа топтарды да атады. Саракасандықтар туралы 18 ғасырға дейінгі жазба деректер жоққа сияқты, бірақ бұл олардың бұрын болмағандығын білдірмейді. "Саракасандықтар" термині – қазіргі Грекияның басқа тұрғындарынан оқшауланып, ғасырлар бойы өмір сүрген ежелгі халыққа берілген салыстырмалы түрде жаңа, жалпы атау. Георгакас (1949) және Кавадиас (1965) саракасандықтардың ежелгі Грекияның таулы аймақтарында классикалық дәуірге дейін өмір сүрген көшпелілердің ұрпақтары немесе 14 ғасыр шамасында өздерінің қоныстарынан кетуге мәжбүр болған көшпелі грек шаруаларының ұрпақтары екенін санайды. Саракасандықтардың арасында өмірін өткізген грек фольклорисі Анжелика Хатзимихали олардың көшпелі өмір салтындағы, әлеуметтік ұйымдағы және өнер формаларындағы грек мәдениетінің бастапқы элементтерін атап өтті. Ол сондай-ақ олардың сәндік өнері мен классикалық Грекияның геометриялық өнері арасындағы ұқсастықты көрсетті. Еврипид Макрис (1997) саракасандықтарды "көшпелі қойшылардың ең көне грек тайпасы, олардың тамыры заманға дейін барып жетеді" деп сипаттайды. Ағылшын тарихшысы және антропологы Джон К. Кэмпбелл саракасандықтардың 1950 жылдардың ортасындағы зерттеу кезінде кездескендей, көбінесе бір жағдай мен аймақта өмір сүрген болуы керек деген қорытындыға келді. Ол сондай-ақ оларды аромандардан ажырата отырып, саракасандықтарды грек ұлтының ішіндегі ерекше әлеуметтік топ ретінде қарастырды. Эпирдің саракасандықтарын зерттеу нәтижесінде британдық тарихшы Николас Хаммонд оларды Византияның ерте кезеңінен бастап Грамос пен Пинд аймағында тұратын грек малшыларының ұрпақтары деп санайды, олардың жайылымдары аромандармен кемінде 12 ғасырға дейін тартылып алынған.

Саракасалықтар мен аромандар

Румын және ароман ғалымдары саракацаниялықтар мен аромандардың ортақ тегін дәлелдеуге тырысты. Аромандар, сондай-ақ влахтар деп те аталады, Грекиядағы тағы бір ірі көшпенді малшыл этностық тобын құрайды және шығыс роман тобына жататын ароман тілінде сөйлейді, ал саракацаниялықтар грек тілінің солтүстік диалектісінде сөйлейді. Саракацаниялықтар Грекияда аромандармен ортақ географиялық аймақта орналасқан, бірақ олардың таралуы оңтүстікке қарай кеңейген. Екі топтың арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, олар көшпенді малшыл өмір салтының ортақтығынан жиі шатастырылады. Бұған қоса, "Влах" термині Грецияда Византия дәуірінен бері барлық көшпенді малшылдарды атау үшін қолданылып келген. Карстен Хёг саракацаниялық диалектінде шетелдік сөздердің айқын іздері жоқ екенін, ал фонетикалық немесе грамматикалық құрылымдарында шетелдік элементтер табылмайтынын мәлімдейді. Саракацаника тілінде мал шаруашылығымен байланысты бірнеше ароман сөздері бар, бірақ аромандардың саракацаниялық диалектіге тигізген әсері екі топ арасындағы соңғы байланыстар мен экономикалық тәуелділіктің нәтижесі. Болгарияда саракацаниялықтар отбасыларында және қоғамдастықтарында болгар және грек тілдерін тең дәрежеде қолданады. Олардың саракацаниялықтар, гректер және болгарлар ретіндегі күрделі немесе әртүрлі ұлттық өзіндігі бар. Болгарияда олар көбінесе өздерін болгар деп жариялайды және көп жағдайда болгар тілінде сөйлейді.

туыстық қатынас және туыстық құрмет

Сараказандықтардың туыстық жүйесі күшті аталық шежірелік жүйеге негізделген. Шежірені анықтауда, ұрпақтар тек әкелік желі бойынша іздестіріледі; ал отбасылық қатынастарды анықтауда, адамның аналық және әкелік әже-шешелерінің ұрпақтары оның танылған туысқандарының негізін құрайды. Туыстық байланыс екінші туысқаннан артық есептелмейді. Туыстық жүйеде отбасы маңызды бірлік болып табылады және бірлескен топ құрайды. Некедегі жұбайлар – бұл кеңейтілген отбасының ядросы, оған олардың әлі үйленбеген балалары және көбінесе жас үйленген ұлдары мен олардың әйелдері кіреді. Сараказандықтардың туысқандық байланысы – мүшелерінің ар-намысына қатысты мәселелерде ортақ міндеттер мен ынтымақтастықтың желісін құрайды. Олардың некелері келісіммен жасалады және бір туыстың екі мүшесінің арасында неке болуы мүмкін емес. Келін үйге жиһаз, киім-кешек және соңғы кезде қой немесе олардың ақшалай құнымен келуі керек. Ердің үлесі – оның әкесінің малдары, олар некеден кейін бірнеше жылға дейін әкесінің отбасында ортақ меншікте болады. Жаңа үйленген жұбай күйеуінің отбасының жанында тұрады, ал ажырасу және жесірлікке қалғаннан кейін қайта үйлену белгісіз. Ар-намыс ұғымы Сараказандықтар үшін өте маңызды және отбасының кез келген мүшесінің мінез-құлқы барлық мүшелеріне әсер етеді. Сондықтан, жағымсыз пікірге жол бермеу үшін қоғамның құндылықтары мен әдеп нормаларына сай өмір сүруге күшті себеп болады. Ерлер отбасының абыройын қорғауға міндетті және үйдің басқа мүшелерінің мінез-құлқына бақылайды.

Дін

Саракасандар - грек православиелік христиандар және Грекия шіркеуімен байланысты. Саракасандар әулие Георгий мен әулие Деметрийдің мерекелерін құрметтейді, олар жаздың соңында және қыс басындағы маусымдық көші-қондарынан бірден бұрын келеді. Әсіресе әулие Георгий мерекесі күні отбасы киеліге құрмет көрсету үшін қошқар сойып той жасап, осымен Рождество мен Мәсіхтің тірілісін де атап өтеді, ал Пасха аптасы – саракасандардың діни өміріндегі ең маңызды кезең. Христиандық күнтізбенің шеңберінен тыс, тойлар мен жерлеу рәсімдері де маңызды шаралар болып табылады; жерлеу рәсіміне марқұмның жақын туыстары ғана емес, сонымен қатар туыстың ең үлкен бөлігі де қатысады, ал жерлеу салты шіркеудің қағидаларына сәйкес жүзеге асырылады. Көңіл көшіру, әсіресе әйелдерде, соның ішінде жесірлерде ең күшті сезіледі.

Мал шаруашылығы

Саракасандықтар дәстүрлі түрде жаз айларын тауларда өткізіп, қыста төменгі жазықтарға оралып отырған. Көші-қон сәуір айындағы Әзіз Георгий күнінің қарсаңында басталып, қайта оралу 26 қазан күні Әзіз Димитрий күнімен сәйкес келеді. Дегенмен, бір теория бойынша, саракасандықтар әрдайым көшпелі болған жоқ, тек Осман билігінен қашу үшін қатал таулы көшпелі өмір салтына көшкен. Саракасандықтар Грекияның бірнеше таулы аймақтарында кездесетін, ал Солтүстік Грекиядан кейбір топтар жаз айларында көрші елдерге көшіп отыратын, себебі Грекия, Албания, Болгария және бұрынғы Югославия арасындағы шекаралар 20 ғасырдың ортасына дейін салыстырмалы түрде еркін болды. 1947 жылдан бастап, Суық соғыс басталғаннан кейін, осы елдер арасындағы шекаралар жабылды, соның салдарынан кейбір саракасандықтар басқа елдерде қалып қойып, Грекияға қайта орала алмады. Саракасандықтардың дәстүрлі қоныстары жаз және қыс айларында жайылымдардың жанында немесе оларға жақын орналасқан. Тұрғын үйлердің ең ерекше түрі – бұтақтардан жасалған қаңқасы бар, сабанмен жабылған күмбезді үйлер. Екінші түрі – ағаш қабырғалы, сабанмен жабылған, тікбұрышты құрылыстар. Екі түрде де тұрғын үйдің орталық бөлігі тас ошақ болды. Едендер мен қабырғалар саз және ешкі тынысымен жабылды. 1930 жылдардың соңынан бастап, азаматтарды тіркеуге қойылған ұлттық талаптар саракасандықтардың көпшілігін жазғы жайылымдармен байланысты ауылдарды заңды тұрғылықты жері ретінде қабылдауға мәжбүр етті, және көптеген адамдар осы ауылдарда тұрақты үйлер салды. Олардың дәстүрлі қоныстары, әдетте, туыстық немесе некелік байланыстармен байланысты, бірлесіп жұмыс істейтін үйлер тобынан тұрады. Үйлерді жайылымға жақын, тегіс жерге орналастырады, ал жанында қосалқы құрылыстар болады. Бұл кешен стани (στάνη) деп аталады, бұл термин жалға алынған жерді бөлісетін кооперативтік топты да білдіреді. Әрбір отбасы басшысы әр маусым соңында жалға алу шарты бастапқыда жасалған stani басшысы, tselingas-қа өз үлесін төлейді. Жеке мүлік пен байлықтың мұрагерлігі көбінесе отбасының еркек мүшелеріне беріледі; ұлдар әкелері мен аналарына тиесілі мал мен мүліктің бөлігін мұраға алады, бірақ шаруашылық заттары қыздарға берілуі мүмкін. Олардың өмірі жыл бойы малдың қажеттіліктеріне бағышталған; ерлер мен ұлдар малдың қорғанысы мен күтіміне жауапты, мысалы, қырқу және сүт сауу, ал әйелдер тұрғын үйлерді, қой және ешкі қораларын салумен айналысады; бала күтімі және басқа да шаруашылық жұмыстары, соның ішінде қырқылған жүнді дайындау, иіру және бояу; сондай-ақ тауықтарды күту, олардың жұмыртқалары – олардың жеке табыс көзі. Әйелдер сонымен қатар үйдегі бақшаларды күтіп ұстайды, ал кейбір жабайы шөптер отбасылық тамақты толықтыру үшін қолданылады. Ұлдар малға көмектесе алатын жасқа келгенде, олар әкелерімен бірге болып, болашақта қажет болатын дағдыларды үйренеді. Сол сияқты, қыздар да аналарына қарап, оларға көмектесу арқылы білім алады.

Демография

ХХ ғасырдың ортасына дейін саракацандар Грекияның көптеген аймақтарына шашырап, солтүстік Грекия аймақтарының тұрғындары жаз айларында Албания, оңтүстік Югославия, Болгария және Түркияның Шығыс Фракия сияқты көрші елдерге жиі көшіп-қонып жүрді. 1940 жылдары осы елдердің арасындағы шекаралар жабылып, аз сандағы саракацандар Грекиядан тыс жерлерде қоныстанды. Қалдық қауымдар әлі күнге дейін оңтүстік Албанияда (солтүстік Эпир), Солтүстік Македонияда және Болгарияда бар. Саракацандардың нақты санын анықтау қиын болды, өйткені олар жаз және қыста таралып, көшіп-қонып, бөлек топ болып саналмағандықтан, халық санағы деректері олар туралы жеке ақпаратты қамтыған жоқ. Сонымен қатар, олар жиі басқа халық топтарымен, әсіресе аромандармен шатастырылды. Алайда, 1950 жылдардың ортасында олардың саны Грецияда 80 000 деп бағаланды, бірақ бұл гректердің көп бөлігі үшін урбанизация процесі басталған кезең болды, ал бұрын-соңды көшпелі мал өсірушілер болудан бас тартқан саракацандардың саны белгісіз болды. Саракацандар негізінен Грекияның бірнеше аймақтарында кездеседі: Пинд тау жотасы мен оның оңтүстік кеңейтулері Гиона, Парнас және Панаитолико Орталық Грекияда; Орталық Эвбеяда, солтүстік Пелопоннес тауларында, Грекиядағы Родоп тауларында, Грекияның Тракиясында, Олимп пен Осса маңындағы тауларда және Грекияның Македонияның кейбір бөліктерінде. Саракацандардың басым көпшілігі көшпелі өмір салтын тастап, өз ауылдарында тұрақты тұрады, ал жас ұрпақтың көптеген мүшелері Грекияның негізгі қалаларына көшіп барды. Болгарияда 2011 жылғы санақ бойынша 2556 адам саракацани (каракачани) деп анықталды, бұл 2001 жылғы санақта анықталған 4107 саракацаннан едәуір төмендеді. 1992 жылы олардың саны 15000-ға жеткен. Олардың грек диалектісі мен өзін-өзі тануына қарамастан, болгар үкіметі саракацандарды Болгариядағы басқа гректерден бөлек этникалық топ ретінде қарастырады. Болгариялықтар оларды аромандар немесе славяндар деп санайды.

Тамырсыздық және ритуализация

Саяхатшы жазушы Сара Уилер өзінің "Аралы бөлек" атты кітабында Евбеядағы сараказандықтар ұрпақтарының іздерін анықтайды. Олар Порос аралында да табылады. Ол былай деп жазады: Мен осы құпиялы, жақын араласпайтын, мал өрісімен айналысатын тайпаның жұмбақ шығу тегіне қатты қызығушылық таныттым. Олар бүкіл Балқан аймағына таралып, солтүстік материктегі Пинд және Родоп тауларымен ең тығыз байланысты болды: елуінші жылдары олардың саны шамамен 80 мыңға жуық болды. Олар жылдың жартысын тау жайлауларында, ал қалған жартысын жазық далаларда өткізеді. Олардың қалыптасқан орны болмауы, киім-кешектерінен бастап, моральдық кодексіне дейін, өмірлерінің барлық аспектісінде күрделі рәсімдермен толықтырылды. [[Евбея