Кіріспе

1949 жылғы Лозанна конференциясы БҰҰ-ның Палестина жөніндегі бітімгершілік комиссиясы (БҰҰТКК) тарапынан 1949 жылдың 27 сәуірінен 12 қыркүйегіне дейін Швейцарияның Лозанна қаласында өткізілді. Израиль, Мысыр, Иордания, Ливан және Сирия араб мемлекеттерінің, Араб Жоғары Комитетінің және көптеген босқындар делегацияларының өкілдері 1948 жылғы Араб-Израиль соғысының нәтижесінде туындаған дауларды, атап айтқанда 194 және 181 қаулылармен байланысты босқындар мен аумақтар мәселелерін шешу үшін қатысты.

Өмірбаян

БҰҰ-ның Бөлу жоспары қабылдалып, Британ мандаты аяқталғаннан кейін, Ишув (Палестинадағы сионистік қоныстану) Израиль мемлекетін жариялады. 1947-1948 жылдардағы мандаттық Палестинадағы Азамат соғысы және одан кейінгі 1948 жылғы Араб-Израиль соғысы барысында шамамен 700 000 палестиналық араб қашып кетті немесе Израиль айналған аумақтан қуылды. 1948 жылғы соғыс кезінде 500-ден астам араб ауылы, сондай-ақ шамамен он еврей ауылы мен елді мекендері құлдырады. Палестина үшін келісім комиссиясы 1948 жылдың 11 желтоқсанында БҰҰ-ның 194 қаулысымен құрылды. Лозанна конференциясына бір ай қалғанда, 1949 жылдың 29 наурызында Сирияда әскери төңкеріс болды. 1949 жылдың 6 қаңтары мен 3 сәуірі аралығында Израиль, Египет, Ливан және Иордания қару тоқтату туралы келісімдерге қол қойды. 1949 жылдың 20 шілдесінде Сириямен қару тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Конференция кезінде, 11 мамырда Израиль Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болып қабылданды.

Келіссөздердің тақырыбы

Талқыланған мәселелердің ішінде аумақтық мәселелер мен мойындалған шекараларды орнату, Иерусалим мәселесі, босқындарды қайтару (және бұл мәселені жалпы араб-израиль қақтығысынан бөлек талқылауға бола ма), Израильдің соғыс салдарынан келген зиянды өтеу туралы қарсы талаптары, араб босқындарына тиесілі апельсин бақшаларының және Израильде тоқтатылған олардың банк шоттарының тағдыры қарастырылды.

Лозанна хаттамасы

1949 жылғы 12 мамырда тараптар Лозанна хаттамасына қол қойды. Хаттамаға 181-ші қаулының бөлісу картасының көшірмесі қоса берілді. БҰҰКК-нің үшінші есебінде карта талқылау негізі болуы керек екені, бірақ оның шекараларын өзгерту ұсынылуы мүмкін екені айтылды. Израильдің хаттамаға қол қоюы көп ұзамай дау тудырды. Израиль бұл хаттаманың тек "процедуралық шара" екенін және оған қол қою 1947 жылғы бөліс шекараларын қабылдауды білдірмейтінін мәлімдеді. Араб көшбасшылары керісінше, олай екенін айтты. Хаттамаға ізраилдық қол қоюшы Уолтер Эйан кейіннен ол құжатқа қысыммен қол қойғанын жеткізді.

Негізгі позициялар

Келіссөздер жүргізу шарттары күрделі болды, себебі босқындар және аумақтар мәселелері тығыз байланысты еді. Араб тарапы тек біртұтас күш ретінде әрекет етуге ниеттенді. Израиль жеке мемлекеттермен келіссөздер жүргізуді қалады. Араб делегациялары Израильмен тікелей әңгімелесуден бас тартқандықтан, Татуластыру комиссиясы тараптар арасында мәміле жасау үшін алға-артқа жүгіріп тұрды. Израиль да кез келген мәселе бойынша бөлек келіссөздерге бармады; ол барлық мәселелерді бірден, жалпы келісім аясында шешуді қалаған. Израильдің позициясы былай сипатталды: «Негізгі екі даулы мәселе – босқындар мен аумақтар. Босқындар мәселесінде Израильдің ұстанымы анық және қатаң болды: араб мемлекеттері босқындар мәселесіне жауапты, демек, оны шешу міндеті де солардың үстіне жүктеледі. Израиль осы мәселені шешуге шамалы қаржылық үлес қосуға дайын еді, бірақ тек қанағаттанарлық келісімнің бір бөлігі ретінде және босқындар араб елдеріне қоныстанған жағдайда ғана. Екінші мәселеде Израильдің ұстанымы – өзі мен көршілері арасындағы тұрақты шекаралар атысты тоқтату желілеріне негізделуі керек, тек шағын түзетулермен». Арабтар БҰҰ-ның 194 және 181 қаулылары негізінде келіссөздер жүргізуді талап етті. Олар Израильдің «қайта оралу құқығын» алдымен қабылдауын қалады. Израиль 194-ші қаулыда баяндалған «босқындарды елге қайтару және жоғалған немесе зақымдалған мүліктері үшін, сондай-ақ қайтуға ниеті жоқтардың мүлігі үшін тиісті өтемақы төлеу» принципін қабылдамады және шектеулі сандағы босқындарды қайтару үшін үлкен аумақтарды талап етті. Арабтар Бөлісу жоспары бойынша оларға бөлінген аумақтарды мойындауды және Израиль басып алған аймақтардан келген босқындарды дереу қайтаруды қалады. Президент 1949 жылдың 28 мамырында Израиль премьер-министрі Давид Бен-Гурионға нота жіберіп, «Палестинадағы аумақтарға қатысты Израильдің шамадан тыс талаптары» және оның «1948 жылдың 11 желтоқсанында Бас Ассамблея қабылдаған қаулының негізгі принциптерін қабылдамауы» туралы «қатты алаңдаушылық» білдірді. АҚШ-тың позициясы бойынша, Израиль БҰҰ-ның 1947 жылғы 29 қарашадағы қаулысында белгіленген шекарадан тысқары әрбір аумақ үшін аумақтық өтемақы ұсынуы керек еді. АҚШ Израильдің Лозаннадағы осы уақытқа дейінгі позициясы «өз келіссөздерін бұзуға әкелуіне сөзсіз» екенін ескертті және «Израиль үкіметінің қатал позициясынан туындаған бұзуылына сол үкімет пен халық жауапкершілік тартады» деді. АҚШ Израильмен қарым-қатынасын қайта қарау туралы ескертті. АҚШ елшісі келесі күні телеграмманы Бен-Гурионға тапсырғанда, ол АҚШ пен БҰҰ 29 қарашадағы қаулыны орындауға және араб агрессиясын тоқтатуға күш жеткізбегенін мәлімдеді. Ол Израильдің қаулы негізінде емес, сәтті қорғаныс соғысының нәтижесінде құрылғанын айтты. Араб мемлекеттері бейбітшілікке келіспегендіктен, ол босқындарды Израильдің болашақ жауы деп қарады.

Израиль АҚШ-қа жауап береді

8 маусымда Израиль 28 мамырдағы нотаға жауап берді. Ол Израильдің келіссөздерге дайындығы және Татуластыру комиссиясымен толық ынтымақтастығы 194-қаулының негізгі принциптерін қабылдамағанын көрсетпейді, керісінше дәлелдейді деп мәлімдеді. Қақтығысқа түсудің толық себебі араб мемлекеттерінің көзқарасынан туындады. Израиль БҰҰ-ға қабылдануы, комитет алдында Қаулыға қатысты Израильдің пікірлерін баяндағаннан кейін, БҰҰ оларды қанағаттанарлық деп есептейтінін білдірді; АҚШ үкіметі бұл мәлімдемені күшті түрде жоққа шығарды.

Шекаралары

Израильдің шекаралар жөніндегі ұстанымы 1949 жылғы қару тоқтату желісіне (жасыл желіге) негізделуі керек еді, шағын түзетулермен, және "1947 жылғы бөлу жоспарының желісіне қайта оралудан түбегейлі бас тартты". Израиль Келісім комиссиясына өзінің даму схемасына қажетті, бірақ жедел бейбітшілік үшін әзірге талап етілмейтін Оңтүстік-Шығыс Ливанның бір бөлігін де қалағанын жеткізді. Израильге қарсы тұрған, аннексияланған Газаның (қазіргі Газа секторынан бірнеше есе үлкен) тұрғындары мен босқындары депортациялануы керек. Израильдің пікірінше, ешбір араб мемлекетінің Палестина аумағына құқығы жоқ. Израильдің даму схемасына негізделген аумақтарға қатысты тағы да көп талаптары болды. Израиль оккупацияланған Негевтен бас тартпайтын, өйткені оны дамытуға болады, ал арабтарға мұндай мүмкіндік жоқ еді. Сонымен қатар, одан бас тарту "психологиялық себептерге" байланысты мүмкін емес еді, себебі бұл "көзсіз арабтарға емес, британдықтарға жасалған жеңілдік болар еді". Яффа, Лидда және Рамле жай ғана сақталып қалу керек еді. Соңғысы иммигранттармен толып кеткен, арабтарға орын қалмады. Израиль мен "орталық аймақ" (яғни Батыс жағалау) арасындағы шекара 1949 жылғы қару тоқтату желісі болар еді, екі тараптың мүдделерін ескере отырып, белгілі бір түзетулермен, осылайша Батыс жағалаудың, соның ішінде Батыс Иерусалимнің үлкен аудандарын Израильге аннексиялау. Израиль Палестинаның орталық аймағына қатысты ешқандай ниеті жоқ екенін мәлімдеді.) Бөлу жоспарында бұрын бөлінген аумаққа қоса, Израильдің құрамына кіретін еді. Арабтар болса, кез келген келісімнің Лозанна хаттамасына сәйкес, қажетті аумақтық түзетулермен, Бөлу жоспарының негізінде шешілуін қатысты. Израиль сондай-ақ Өлі теңіздің бүкіл батыс жағалауын қалаған. Израиль бұл ұсынысты қабылдамады, оның орнына Иерусалимді еврей және араб аймақтарына бөлуді, ал қасиетті орындар мен нысандарды тек халықаралық бақылауға және қорғауға ұсынды. Конференция кезінде Израиль үкіметі өзінің кеңселерін Батыс Иерусалимге көшіре бастады, бұл араб мемлекеттерін ашуландырды, олар комиссияға "1948 жылғы 11 желтоқсандағы қаулыны ескермейтін осы қалада орнатылған әкімшілік және қызметтер" туралы ресми шағым түсірді.

Босқындар

700 мыңға жуық босқындардың кем дегенде жартысы. Біріншіден, араб мемлекеттері осы босқындардың оралуын талап етті. 1949 жылдың мамыр және маусым айларында Израиль делегациясы араб босқындарын басқа мемлекеттерге орналастыру қажеттігін, ал Израильдің олардың шектеулі санынан басқа Израильге оралуына рұқсат етпейтінін мәлімдеді. 31 тамызда бұл көзқарас Келісу комиссиясы алдында қайталанды. Алайда, Израиль босқындардың қандай шарттарда оралуы мүмкін екенін нақтыламады, ал Мысыр оларды Негев шөлінің аймағына тастап кетеді деп қорқып отырды. Газа ұсынысы келіссөздердегі маңызды мәселеге айналды.

"100 000 босқын ұсынысы"

Келіссөздер тұйыққа тірелген кезде Израильден жақсы ниет білдіріп, "мұзды қатар" етуі сұралды. Израиль қашқан мүліктері үшін босқындарға өтемақы төлейтінін жариялады. Алайда, АҚШ Израильді кем дегенде белгілі бір мөлшерде босқындарды қабылдауға көндірді. Кейде бұл жоспар "100 мыңдық ұсыныс" деп аталады. Осы шектеулі босқындарды қайта оралуына жауап ретінде Израиль 1949 жылғы келісімге дейін басып алған барлық аумақтарды аннексиялауды талап етті. Босқындар емес, барлық арабтардың саны "экономикалық және қауіпсіздік себептерімен" 250 мыңнан аспауы тиіс болды.

Басқа мәселелер

Израиль мен араб мемлекеттерінің делегацияларынан басқа, босқындарды өкілдік ететін үш делегация болды. Олардың ішінде 1949 жылғы наурыз айында Рамаллада құрылған Жалпы босқындар конгресінің мүшелері де бар еді. Басқа да белгілі өкілдер Яффа және аудан тұрғындары комитетінің мүшелері болды. Лозаннада талқыланған негізгі мәселе босқындардың тағдыры болды, сонымен қатар босқындардың мүлкіне қатысты бірқатар мәселелер де қарастырылды. Израильдік тарап "жоқ болған мүліктің сақтаушысының қызметін түсіндірді". Талқылау мүлік мәселесін жалпы араб-израиль қақтығысынан бөлек қарастыру мүмкіндігін, Израильдің соғыс салдарынан келген зиянды өтеу туралы қарсы талаптарын, босқындардың апельсин бақтарының тағдырын және Израильде тоқтатылған босқындардың банк шоттарының тағдырын қамтыды. Израиль босқындар мен мүлік мәселесін бүкіл қақтығысты шешудің бір бөлігі ретінде талқылауды қалады, ал арабтар босқындар мәселесін жеке қарастыруды және олардың өз елдеріне қайта оралуын талап етті.

Израиль БҰҰ-ға мүше болып қабылданды

Лозанна конференциясына бір ай қалғанда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Бас Ассамблеяға Израильді Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше ретінде қабылдауды ұсынды, Израильдің бейбітшілік сүйгіш мемлекет екенін және БҰҰ Хартасында қамтылған міндеттемелерді орындауға қабілетті және дайын екенін шешіп, тұрақты мүше Ұлыбритания дауыс беруден бас тартты. Израиль шекаралар мен босқындар мәселелері бойынша талқылаулар қабылдану процесін кешіктіруі мүмкін деп қорқып, Палестинаны татуластыру комиссиясын БҰҰ-да осы мәселелерді өтініш процедурасы аяқталғанша талқыламауға көндіруге тырысты. 11 мамырда, Израиль Лозанна хаттамасына қол қоюдың алдында, Бас Ассамблея 181 және 194 қарарларына сілтеме жасап, Израильдің мүшелігін бекітті. Қарар 37 дауысқа қарсы 12 дауыспен қабылданды. БҰҰ-ның Палестинаны бөлу жоспарында араб мемлекетіне бөлінген, Хайфа және Яффа порттары, Галилея және Батыс жағалаудағы, соның ішінде Батыс Иерусалимді қамтитын аумақтарды Израильдің үнсіз аннексиялауына қарамастан, мүшелік мақұлданды. БҰҰ Израильдің Харта мен 181 және 194 қарарларын сақтау арқылы Таяу Шығыста бейбітшілікті нығайтуға көмектесетініне үміттенді. 1949 жылдың 26 сәуірінде Израиль президенті Вейцман АҚШ президенті Трумэнға: «Менің ойымша, Израильдің Біріккен Ұлттар Ұйымына жылдам қабылдануы Таяу Шығысты бейбіттендіруге ең көп үлес қосады» деп хат жазды. Бұл қадам араб елдерінің Израильдің бар екенін жоққа шығару әрекеттеріне қарсы тұруға тиіс болды. Жарты жылдан сәл бұрын ұсынылған ұқсас өтініш қабылданбаған еді. Бұл өтініш Бас Ассамблеяның 194-қарары қабылдануымен, Татуластыру комиссиясын құрумен алмастырылды. Қауіпсіздік Кеңесі Палестина мәселесі бойынша келіссөздерге мүшелік берудің пайдалы болатыны және Израиль қабылдамаған, бірақ Бөлу жоспарында белгіленген шекаралар туралы мәселеде екіге бөлінді. Израиль БҰҰ-ға қабылдануы халықаралық қауымдастықтың 194-қарар бойынша Израильдің ұстанымын қабылдағанын білдіретінін мәлімдеді, бірақ АҚШ үкіметі бұл пікірмен келіспеді.