Кіріспе

Баспа мәтіндерінің мәдениеті

Баспа мәдениеті – баспа мәтінінің барлық түрлерін және визуалды коммуникацияның басқа да баспа нысандарын қамтиды. Еуропадағы баспа мәдениетінің көрнекті зерттеушісі – Элизабет Эйзенштейн, ол Батыс баспасының пайда болуынан кейінгі ғасырлардағы Еуропаның баспа мәдениетін Еуропаның қолмен жазу мәдениетімен салыстырды. Қытайда бұдан мың жыл бұрын ағаштан жасалған баспа өнертабысы, содан кейін 1040 жылы жылжымалы типті қытайлық өнертабыс Азияда баспа мәдениетінің қалыптасуына өте әртүрлі әсер етті. Баспа өнерінің дамуы, жазудың дамуы сияқты, адам қоғамы мен білімге терең әсер етті. "Баспа мәдениеті" – баспа түрлендіруінің мәдени өнімдері. Кескінге негізделген коммуникация тұрғысынан алғанда, Еуропада XV ғасырдан бастап ескі шеберлердің гравюрасы мен сәл кейінірек, халыққа таралған баспалардың пайда болуымен ұқсас өзгерістер болды, олар басылған мәтінге қарағанда халыққа тезірек жетті. Баспа мәдениеті – басу арқылы жасалған коммуникацияның адам қоғамына тигізетін әсерлердің жиынтығы. Баспа мәдениеті технологиялық жетістіктерге жауап ретінде дамығандықтан, көптеген кезеңдерді қамтиды. Баспа мәдениетін алдымен сөйлеуден жазуға дейінгі кезеңнен бастап зерттеуге болады, өйткені ол баспа мәдениетінің негізі болып табылады. Баспа кең таралғанда, жазу жеткіліксіз болды және басылған құжаттар жаппай өндірілді. Физикалық баспа дәуірі адам мәдениетіне ұзақ мерзімді әсер етті, бірақ цифрлық мәтіннің пайда болуымен кейбір ғалымдар баспа сөзінің қолданыстан шығуы мүмкін деп санайды. Электрондық бұқаралық ақпарат құралдары, соның ішінде Әлемдік желі, баспа мәдениетінің дамуы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Басып шығару алдында

Баспаға дейін білім ауызша дәстүрлер арқылы берілді, оның ішінде жадты жатқа алу тәсілдерімен қолдау көрсетілген формулалық әңгімелер, сондай-ақ архитектуралық және материалдық артефакттар. Жазудың пайда болуымен бірге жазушы мәдениеті мен қолжазба мәдениеті де пайда болды. Ғалымдар жазушы мәдениетінің қашан дамығаны туралы келіспейді. Уолтер Онг жазушы мәдениетінің алфавит жасалғанға дейін және жазудың стандарты қалыптасқанға дейін тумауы мүмкін екенін айтады. Ал Д. Ф. Маккензи тіпті таяққа салынған немесе құрылымдық белгілер де «мәтін» болып саналады, демек, жазушы мәдениетінің бір бөлігі деп санайды. Онг жазушы мәдениетінің алфавитпен анықталатынын алға тартады. Маккензи болса, жазушы мәдениетінің кілті – сөзсіз коммуникация екенін, оны алфавитті пайдалану арқылы ғана емес, басқа да тәсілдермен жүзеге асыруға болады дейді. Осы екі көзқарас баспа мәдениетінің маңыздылығын көрсетеді. Жазушы мәдениетінде құжаттарды алу қиын болды, ал құжаттама тек байлардың ғана қолы жеткізе алатын нәрсе еді. Үлкен топтар арасында, үлкен қашықтықта идеяларды тарату қиын болды, бұл білімді тиімді таратуға кедерілді. Жазушы мәдениетінің де тұрақсыздығы жоғары болды. Құжаттарды көшіру кезінде мағынасы да, сөздері де өзгеретін, әртүрлі болып кетуі мүмкін еді. Сол кездегі жазба мәтінге сенім әлдеқандай күшті болған емес. Уақыт өте келе, сенімді, жылдам көшірілетін және салыстырмалы түрде арзан жазба мәтінді тарату қажеттігі туды. Жазушы мәдениеті баспа мәдениетіне айналып, тек жазба мәтін арқылы көбейтілді. Алайда, Джек Гуди жазба тілінің қаржы, дін, заң және басқару салаларында маңызды өзгерістерге әкелгенін жазды. Жазба тілі ұйымдастырудың жоғары деңгейін, хабарламалардың дәйектілігі мен үйлесімділігін, бақылау, меншік және сенімді кеңейтуді, құқықтық мемлекетті құруды, мәлімдемелерді салыстыруды және тағы да басқаларын жеңілдетті. Көлемі зор жазушы мәдениеттері мен олардың әлеуметтік салдары ежелгі Таяу Шығыста, Ежелгі еврей әлемінде, Классикалық Грекия мен Римде, Үндістанда, Қытайда, Мезоамерикада және Ислам әлемінде пайда болды. Ежелгі Таяу Шығыстағы мәдени өзгерістердің күрделілігі Оксфорд клинопись мәдениетінің анықтамалығында сипатталған.

Баспаның дамуы

Қытайдың қағаз және ағаштан жасалған баспа өнертабысы 594 жылы алғашқы кітаптың (Алмас сутрасы) жарық көргеніне дейін әлемдегі алғашқы баспа мәдениетін қалыптастырды. Конфуций классикасынан бастап ғылым мен математикаға дейінгі тақырыптарды қамтитын жүздеген мың кітап ағаштан жасалған баспа арқылы басылды. Баспа мемлекет тарапынан реттелді және көбінесе білімді бюрократияның мүддесіне қызмет етті. Халық тіліндегі мәтіндерді басып шығару тек Мин және Цин династиялары тұсында ғана кеңінен таралды. Қағаз және ағаштан жасалған баспа 15 ғасырда Еуропаға енгізілді, содан кейін Еуропада алғашқы кітаптар пайда бола бастады. Қытайдың жылжымалы қаріптері Корё династиясы кезінде Кореяға тарады. 1230 жыл шамасында корейлер металлдан жасалған жылжымалы баспаны ойлап тапты, оны француз ғалымы Анри Жан Мартин "Гутенбергтікіне өте ұқсас" деп сипаттады. Шығыс металл жылжымалы қаріптері 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басында Еуропаға тарады. Иоганн Гутенбергтің баспа станогының (шамамен 1450 ж.) ойлап табылуы кітап шығаруға жұмсалатын еңбектің көлемін азайтып, кітаптардың санын арттырды. Алғашқы баспагерлер мәтіннің түпнұсқасына мүмкіндігінше адал болуға тырысты. Дегенмен, ең алғашқы басылымдар біршама уақыт бойы түпнұсқадан өзгеше болды, кейбір жағдайларда қолжазбалар басылған кітаптардан да дәлдік деңгейі жоғары болды. Қолмен көшірілген суреттер алдымен ағаштан жасалған кескіндермен, кейіннен дәл көшірілетін гравюралармен алмастырылды, бұл техникалық әдебиетте революция жасады.

Баспа мәдениет, Ренессанс, Реформация және ерте заманғы ғылым

Айзенштейн жазушылардың еңбектерін көшірудің жоғары құны олардың жиі тасталып, жойылуына себеп болғанын сипаттаған. Сонымен қатар, көшірудің құны мен уақыты идеялардың жай таралуына әкеп соқты. Ал баспа машинасы идеялардың жылдам таралуына мүмкіндік берді, нәтижесінде білім мен мәдени қозғалыстар пайда болды, оларды жою одан да қиын болды. Айзенштейн баспаханаға дейінгі классикалық білімнің бірнеше бұрынғы қайта жаңғыруларының (қайта тууының) сәтсіз аяқталғанын көрсетеді. Керісінше, Ренессанс – классикалық білімнің тұрақты жаңғыруы болды, себебі классикалық еңбектерді басып шығару оларды тұрақты және кеңінен оқылатын формаға енгізді. Айзенштейн сондай-ақ, Батыс Еуропадағы Католик шіркеуінің үстемдігіне қарсы бағытталған көптеген бұрынғы әрекеттерге назар салады. Керісінше, протестанттық реформация 95 тезис сияқты бағынбас еңбектердің басылуының арқасында жылдам және тұрақты түрде тарады. Айзенштейн басылымның ғылым дамуына тигізген әсерін де зерттеді, оның ішінде бақылаулар мен деректердің жылдам және кең таралуы, салыстыруға мүмкіндік беретін кестелер мен суреттердің нақты көшірмелері және агрегациялық таксономияға ұмтылыс. Баспаның трансформациялық салдарынан Антверпендегі Кристоф Моретус (қазіргі Плантин-Моретус мұражайы) сияқты баспаханалар бір кезде баспа мәдениетінің орталығына айналды, себебі авторлар өздерін "Әдебиет Республикасының" мүшелері деп санады. Баспаханалардан туындаған білімге сенімділікті арттыру үшін баспагерлер сенімді қауымдастықтар құруға тырысты.

Қайта өрлеу дәуірі

Иоганн Гутенбергтің жылжымалы қаріптермен басу машинасының ойлап табылуы кітаптарға деген сұранысты арзан (бірақ әлі де қымбат) және жылдам қанағаттандырудың жолын ашты. Осы артықшылықтарға қарамастан, баспаға көптеген сыншылар болды, олар кітаптар жалғандықты таратуы, дұрыс емес ойларды сіңіруі немесе сазды оқырмандарды бұзуы мүмкін деп қорқыды [дәйеккөз қажет]. Сонымен қатар, олар баспаға шығарылған мәтіндер ерескейлікке ұшыратып, діни келіспеушіліктер тудыруы мүмкін деп алаңдады. Гутенберг Киелі кітабы Еуропада жылжымалы қаріптермен басылған алғашқы кітап болды. 1522 жылы неміс тілінде жарық көрген Мартин Лютердің Киелі кітабы протестанттық реформацияны бастады. Латын тілінің маңыздылығы ұлттық тілдерде жазылған мәтіндердің көбеюімен бірге төмендеді. Латын тілінің ғалымдардың тілінен күнделікті тілге ауысуы баспа мәдениетіндегі маңызды өзгеріс болды. Халық тіліндегі Киелі кітаптар басқа ұлттар үшін де маңызды болды. Мысалы, 1611 жылы "Король Джеймс нұсқасы" жарық көрді. Діни жазбалармен қатар, ғылыми революцияның көп бөлігі баспа машинасы мен жаңа баспа мәдениетінің арқасында болды. Ғылыми кітаптарға қол жеткізу оңай болды, ал баспа машинасы дәл суреттер мен белгілерді ұсынды. Коперник, Галилей және Тихо Браге сияқты ғалымдардың еңбектерімен қатар, атлас және картография жаңа баспа мәдениетінде, әсіресе әлемнің әртүрлі елдерін зерттеудің нәтижесінде дами бастады.

Түсіндіру

Сауаттылықтың артуымен кітаптар мен басқа да мәтіндер Батыс мәдениетінде тереңірек орнықты. Сауаттылықтың және басылған сөздердің көбеюімен бірге, әсіресе үкіметтер тарапынан цензура да күшейді. Францияда Вольтер мен Руссо өздерінің еңбектері үшін түрмеге қамалды. Монтескье мен Дидро сияқты басқа авторлар Франциядан тыс жерде шығаруға мәжбүр болды. Осындай жағдайда цензураланған кітаптар бағалы тауарға айналды, соның салдарынан Францияда кітап контрабандасының құпия желісі құрылды. Дидро мен Жан д’Алембер 1751 жылы он жеті томдық фолио және он бір томдық гравюралармен бірге «Энциклопедияны» жариялады. Бұл еңбек Ағарту дәуірінің мәнін толықтай бейнеледі.

Терең әсер

Тарих бойында көптеген дәуірлер баспа мәдениеті арқылы қалыптасты. Америка революциясы – баспа мәдениеті сауаттылықты арттырғаннан кейін болған маңызды тарихи қақтығыс. Бұған қоса, баспа мәдениетінің қоғамды қалыптастыру және бағыт-бағдар беру мүмкіндігі революцияға дейін, оның кезінде және одан кейін де өте маңызды рөл атқарды.

Революцияға дейінгі кезең

Революцияның басталуына көптеген түрлі басылған құжаттар ықпал етті. Магна-Карта бастапқыда 1215 жылы жазылған, ағылшын патшаларының билігін шектеп, поддандылардың құқықтарын белгілейтін ауызша келісімді тіркеген қолжазба еді. Ол 16 ғасырда басылып, кеңінен таралғаннан кейін қайта жанданды, содан кейін оқу білімі жоғары ағылшын және отарлық халық арасында оқырмандар саны арта түсті. Магна-Карта сэр Эдвард Коук ағылшын бостандықтарын дамыту үшін негіз ретінде пайдаланды және Тәуелсіздік декларациясын жазуға себеп болды. Сонымен қатар, 18 ғасырда отарларда басылған газеттердің саны күрт өсті. 1775 жылы Массачусетс штатындағы Вустер қаласында 1754 жылы Жаңа Англияның барлық аймағында басылған газеттерден көп дана шықты, бұл қақтығыс баспа мәдениетіне деген қажеттілікті тудырғанын көрсетті. Бұл басылған мәтіндердің өрбуіне Бенджамин Франклин сияқты авторлардың анонимді жазбалары себеп болды, ол көптеген үлестерін, соның ішінде «Пенсильвания газетіне» салғандығымен белгілі болды. Бұл өсімге негізінен үкіметтің баспасөзді қатаң бақылауын әлсіретуі себеп болды, және еркін баспасөз болмаса, Америка революциясы болмауы мүмкін еді. Осылайша көптеген газеттерді басылуының басты себебі – газеттерге зор сұраныс болды; баспаханалар британ үкіметінің саясатына наразылық білдіру және британ үкіметінің отаршылдарды қалай пайдаланғанын жариялап, газеттерді жазып отырды. 1775 жылы Томас Пэйн «Ақылға қонымды» атты памфлет жазды, ол отарлық азаматтарға еркіндік туралы көптеген идеяларды таныстырды. Революцияға дейін жарты миллион данасы басылған деген мәлімет бар. Бұл памфлеттердің саны маңызды, өйткені отарларда небары бірнеше миллион ер адам болды. «Ақылға қонымды» халыққа және революцияның бағытына ықпал еткен жалғыз қолжазба емес еді. Ең ықпалдыларының бірі – Джеймс Отистің «Британ отарларының құқықтары» және Джон Дикинсонның 1767-68 жылдардағы «Пенсильвания фермерінен хаттар» еңбектері болды. Осы екі еңбек халықты көндіруде және революцияны бастауда маңызды рөл атқарды.

Революция кезінде

Революция кезінде газеттер шайқастар туралы хабарлар мен үгіт-насихаттарды жариялады. Бұл хабарламалардың көпшілігі Вашингтон тарапынан американдық азаматтар мен әскерлердің рухын көтеріп ұстау мақсатында жалғандалды. Вашингтон ғана емес, екі жақтағы басқа да генералдар осы тәсілді қолданды. Газеттердегі шайқастардың арасында, әсіресе американдықтар жеңген шайқастар туралы егжей-тегжейлі мәліметтер берілді, себебі басқа елдердің қолдауын алуға үміттенді, олардың британдықтарға қарсы күреске қосылуы мүмкін еді. Революцияға дейін британдықтар колонияларға бірнеше заңдар жүктеді, мысалы, мөр бажы заңы. Көптеген газет компаниялары британдық мөрсіз қағаздарды басып шығарғаны үшін жазаланады деп қорқып, уақытша жұмыстарын тоқтатуға немесе газеттерінің атауын өзгертуге мәжбүр болды. Дегенмен, Бостон қаласындағы патриоттық баспагерлер газеттерін атауын өзгертпей жариялауын жалғастырды. Тәуелсіздік декларациясы – бұл өте маңызды жазбаша құжат, ол Бес комиссия және алғашқы Он үш колонияны өкілдік еткен басқа да құрылтайшылар тарапынан Ұлыбритания Корольдігінен тәуелсіздік жариялау және оны негіздеу мақсатындағы баспа мәдениетінің бір түрі ретінде жасалды. Ол 1776 жылдың 4 шілдесінде ресми түрде қабылданып, бірақ 1783 жылдың 3 қыркүйегінде Париж шарты арқылы Ұлыбритания тарапынан мойындалды.

Революциядан кейінгі кезең

Париж шартына қол қойылғаннан кейін, үкіметке мұқтаж еркін штаттардың бірлестігі құрылды. Осы үкіметтің негізі 1778 жылы қолданысқа енген және Америка Құрама Штаттарының алғашқы басқару құжаты болған Конфедерация мақалалары аталды. Алайда, бұл құжат үкімет құрылымын дұрыс бейнелеуге жарамсыз болып табылса, баспа мәдениетін тиімсіз пайдаланғандықтан, сол кездегі ең құрметті құжаттар саналған баспа түріндегі мәтіндерге сүйену қажеттігі туды. Осы себепті, конфедерацияны басқару үшін қолданылатын құжатты өзгерту талап етілді. Конституциялық конвенттің міндеті құжатты реформалау болғанмен, олар жаңа мәтін мүлдем қажет екенін тез түсінді. Соның нәтижесінде АҚШ Конституциясы жарық көрді. Жазбаша түріндегі жаңа құжат, орталық үкіметтің билігін кеңейту арқылы, оның құрылымдық бөлімдерін дамытуға мүмкіндік берді. Одақтағы барлық штаттар бекіткеннен кейін Конституция заманауи үкіметтің жаңаша айқындамасы болды. Томас Джефферсон былай деген: «Үкіметтеріміздің негізі – халықтың пікірі болғандықтан, ең бірінші мақсат – осы құқықты сақтау. Егер маған газетсіз үкімет, немесе үкіметсіз газет арасынан таңдау берілсе, мен бір секунд та ойланбай, соңғысын таңдар едім». Бұл колониялықтардың газетке қаншалықты құрметпен қарағанын көрсетеді. Шындығында, 18 ғасырдың басқа баспа мәдениетінің түрлері сияқты, газеттер де революциялық соғыстан кейінгі үкіметте маңызды рөл атқарды. Олар 18 ғасырда халықтың пікірін білдірудің сирек мүмкіндіктерінің бірі ғана емес, сонымен қатар идеяларды кең аудиторияға таратуға мүмкіндік берді, бұл баспа мәтінінің басты мақсаты еді. Газеттің идеяларды жеткізу құралы ретінде қолданылған танымал мысалы – «The Federalist Papers» есімді мақалалар жинағы. Олар 1788 жылы Нью-Йорк қаласының газеттерінде жарияланып, 85 түрлі бап арқылы АҚШ Конституциясының қажеттілігін түсіндіріп, халықты оны қабылдауға ынталандырды. Бұл мәтіндер бір-бірін күшейтетін серияға қосылып, ақырында 18 ғасырдың жаңаша айқындамасы болды.

Цифрлық дәуірге көшу

Дэвид Ганкель өзінің "Кітаптармен не оқиға?" деген мақаласында, қоғам мәтіннің соңғы дәуірінде тұрғанын айтады – баспадан электрондық мәдениетке өту кезеңі, онда баспа кітаптар үшін бұрынғыдан өткен, ал электрондық мәтіндер үшін әлі ерте. Жазу кеңістігінің авторы Джей Дэвид Болтер біздің мәдениетімізді "баспаның соңғы дәуірі" деп сипаттайды. Әдеби ортада қазіргі талқыланып жатқан мәселе – компьютер баспа кітапты алмастырып, адам білімінің сақталымы мен анықтамасы бола ма, жоқ па деген сауал. Адамзат білімінің қорын цифрлық форматқа көшіруге құштар емес, баспа мәтіндерін ұнататын үлкен аудитория әлі де бар. Болтер өзінің зерттеулерінде және Ричард Грузинмен бірлескен "Remediation" еңбегінде баспаның жойылуына қатысты қазіргі алаңдаушылықтарға қарамастан, форматтың жойылмай, тек жаңаша өңделетінін түсіндіреді. Жаңа технологиялар (жаңа медиа) пайда болады, олар ескі медианың мүмкіндіктерін пайдаланады, осылайша баспаның жойылуын болдырмайды. Сонымен қатар, ескіру және бүлінудің ұзақ мерзімді мұрағаттау үшін цифрлық медианы жарамсыз етуі мүмкін деген алаңдаушылықтар да бар. Баспаға қолданылған алғашқы қағаздың көп бөлігі қышқылды келіп, уақыт өте келе өзін-өзі жояды. Ақпаратты беру жолдары да осы жаңа цифрлық мәтін дәуірінде және электрондық медиаға көшумен өзгерді. Ганкельдің сөзіне сүйенсек, ақпарат енді жарық жылдамдығымен таралатын сандық деректердің материалдық емес бөліктері түрінде жүзеге асырылады. Осының салдарынан, басылған кітаптың жаңа, қызықты мәдениет пен бит экономикасы туралы айтқандары, ақпараттың баяу және ескірген физикалық қағаз түрінде жеткізілуімен күрт өзгереді. "Бірінші түзету, баспа мәдениеті және электрондық орта" мақаласында автор ақпараттың нақты бір орынға байланыстылығы азайғанда, машиналар желіге қосылып, бір-бірімен байланысқанда күтулер өзгеретінін атап көрсетеді. Бұл болашақта кейбір тауарлардың шығу тегімен байланысты болмайтынын білдіреді. "Бірінші түзету, баспа мәдениеті және электрондық орта" мақаласы сондай-ақ жаңа электрондық дәуірдің баспаны жақсартатынын айтады. Ақпаратты электрондық форматқа енгізу оны беттерінен ғана емес, сонымен қатар белгілі бір ақпаратты сақтау үшін арнайы орындардың қажеттілігінен де босатады. Адамдар бұрын кеңседен немесе кітапханадан ғана қолжетімді болған ақпаратты енді үйден алуға үйреніп қалды. Компьютерлердің барлығы желіге қосылғанда, барлық ақпарат, кемінде теориялық тұрғыдан алғанда, барлық жерден қолжетімді болуы керек. Баспаның өзінде көрінбейтін және жасырын цензура бар, ал электрондық медиа мәтін жасау кезінде оларды жоюға көмектеседі. Баспа кеңістігіндегі бақылау нүктелері енді жойылды, өйткені тарату арналары көбейді, көшіру жылдамырақ және арзанырақ болды, ақпарат көбірек өндіріледі, ақпаратпен жұмыс істеуге экономикалық ынталандырулар артты және ақпаратпен жұмыс істеуге кедеріс келтіретін кедергілер мен шекаралар жойылды.

Баспа мәдениетінің мәтіндік емес түрлері

Символдар, логотиптер және баспа суреттері – мәтінге тәуелсіз баспа медиасының түрлері. Олар заманауи қалалық өмірде кең таралған. Осы мәдени өнімдерді талдау мәдениеттану ғылымының маңызды бөлігі болып табылады. Баспа өнімдері әрі қатар баспа сөзбен бірге қоғамда суреттердің кеңінен таралуына мүмкіндік берді. Журналдарға, газеттерге және кітаптарға баспа суреттерін қосу, визуалды коммуникацияның қарапайымдылығы арқасында баспа материалдарын кеңінен танымал етуге ықпал жасады.