Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Албанстанның оңтүстік-батысындағы тарихи аймақ
Historical region in southwestern Albania
Лабрия – Албанияның оңтүстік-батысында шамамен орналасқан тарихи аймақ. Оның тұрғындары Лабтар (көпше түрі – Лебер, сондай-ақ диалектіде жекеше түрі – Лап) деп аталады. Оның шекарасы Влорэден оңтүстікке қарай Химраға дейін, Сарандеге жақын грек шекарасына дейін, Гирокастер ауданының Курвелеш аймағын қамтиды және шығысқа қарай Тепелене қаласына дейін созылады.
Labëria is a historic region that is roughly situated in southwestern Albania. Its inhabitants are known as Labs (referred to as , pl. Lebër, also dial. sing. Lap) and its boundaries reach from Vlorë to Himara in the south, to the Greek border near Sarandë, incorporating the Kurvelesh region of Gjirokastër District and extending east to the city of Tepelenë.
Атауы
Лаберия топонимі және албандық кіші топтың атауы: Лаб (сондай-ақ Лабе, Лаби), pl. Lebër, *arb/*alb түбірінен жасалған эндонимдер (мысалы, ежелгі этноним Αλβανοί, Птолемейдің Albanoi және Αλβανοί, Αρβανίται Византиялық дереккөздерде). *alb-дан шыққан лаб түрі, жалпыславян тіліне тән метатезі нәтижесінде пайда болды және содан кейін албан тіліне қайта қабылданды. Арбери топонимі қазір Лаберияның нұсқасы ретінде қолданылады және тек Влоре-Саранде-Тепелене үшбұрышының ішінде орналасқан шағын таулы аймаққа сілтеме жасайды, бұрын ол жалпы Албания мен албандарды (arbëror, субст. arbëresh) білдірген. Арбери/Лаберия нұсқалары лабтардың, яғни албандардың мекендейтін жерін нақты көрсету үшін тар мағынада қолданылды. Топонимнің бұрынғы түрімен байланыс Осман империясының соңғы кезеңіне дейін сақталды, бұл туралы Тепеленаның Әли-паша сотының құжаттары және басқа да жарияланымдарда айтылған. Ханның (1854) мәліметінше, оның заманында Арбери топонимі Влораның артындағы таулы аймақты, яғни Курвелеш пен Лаберияны нақты білдірген; алайда, оның сөзіне сүйенсек, ол кең мағынада қолданылып, Химарені Дельвинаға дейін, яғни ежелгі Хаонияны да қамтыған. Осман дәуірінде аймақ түрік тілінде Лаплык деп аталды, оған Делвине, Авлоня (Влоре), Тепеделен (Тепелен), Курулес (Курвелеш) және Эргири (Гжирокастер) кірді. Грек тіліндегі атауы - Λιαπουριά, Liapouriá.
The toponym Labëri/ a and the name of the Albanian sub group: Lab (also Labe, Labi), pl. Lebër, are endonyms formed from the root *arb/*alb (cf. the ancient ethonym Αλβανοί, Albanoi by Ptolemy, and Αλβανοί, Αρβανίται in Byzantine sources). The variant lab , which goes back to *alb , resulted from a metathesis characteristic of Common Slavic, and was reborrowed in that form into Albanian. The toponym Arbëri, now used as a variant of Labëri and only to refer to a small mountainous region extending within the triangle: Vlorë Sarandë Tepelenë, formerly had a broader usage referring in the old times generally to Albania and Albanians (arbëror, subst. arbëresh). The variants Arbëri/Labëri were used narrowly to designate a country inhabited by the Labs, i. e. Albanians proper. The link to the older form of the toponym was preserved until the late Ottoman period as suggested in documents of the court of Ali Pasha of Tepelena and other publications. As reported by Hahn (1854), at his time the toponym Arbërí was used in the strict sense to denote the highland area at the back of Vlorë, i. e. Kurvelesh and Labëria; however, according to him, it was used in a wider sense including also Himarë up to Delvinë, that is the ancient Chaonia. In Ottoman times, the region became known as Laplık in Turkish, comprising the areas of Delvinë, Avlonya (Vlorë), Tepedelen (Tepelenë), Kurules (Kurvelesh), and Ergiri (Gjirokastër). The Greek name is Λιαπουριά, Liapouriá.
Тарих
Орта ғасырларда лабтар Шығыс православие шіркеуінің ізбасарлары болды, бірақ Осман империясы тұсында көптеген адамдар ислам дінін қабылдады, оның көп бөлігі 18 ғасырда болды. Дінгерлікке өту Ресей империясы мен Осман империясы арасындағы қақтығыстар жылдарында ерекше қарқынды болды, осы кезде Осман билеушілері православие христиандарына қысым көрсетті, тіпті кейбір ауылдарды күштеп дін өзгертуге мәжбүрледі, бұл Осман империясының христиандарға көрсеткен төзімділігіне қайшы келді. Дінгерлікке өтудің қосымша себептері Осман билеушілерінің христиандарды кемсітуі және пайдалануы, әртүрлі христиан секталары арасындағы бұрынғы дін өзгерту үлгілері, аймақтағы христиан діндерінің (православие, католицизм, богомилизм және тіпті ариандық сияқты) әртүрлілігі, тек христиандар төлеуге міндетті салық, шіркеудің кедейлігі, дін қызметкерлерінің жаппай сауатсыздығы және құдайға сыйынған тілдің албан тілінде болмауы болды. Дәстүр бойынша, лабтардың жаппай дін өзгертуі аштық кезінде болды, онда Химара мен Дельвина епископтары лабтарға оразаны бұзуға және сүт ішуге рұқсат бермеді. Басқа да рулық албандық таулы қауымдастықтар сияқты, лабтар Лабрияның Кануны (Кануни и Папа Жулит немесе Кануни и Идриз Сулит) деп аталатын әдет-ғұрып заңдарының кодексін жасады. Бұл Византия және Осман империясы кезеңдерінде Албанияның оңтүстік-батысындағы оқшауланған және қол жетімсіз аумақтарда сақталған дәстүрлі, жазбаға түспеген заңдар жиынтығы. Енвер Ходжа режимі кезінде лабтарға, гегтерге және тосктарға өздерінің ерекшелігін көрсетуге тыйым салынды.
In the Middle Ages the Labs were followers of the Eastern Orthodox Church but many converted to Islam during Ottoman rule, with the bulk of conversion occurring in the 18th century. Conversions were especially intense during years of conflict between the Russian Empire and the Ottoman Empire, during which some pressure was applied on Orthodox Christians by Ottoman rulers, including even low scale forced conversion of villages, contradicting the official Ottoman tolerance for Christians. Additional reasons for conversion included discrimination and exploitation of Christians by Ottoman rulers, the previous patterns of conversion between different Christian sects and the diverse pre Ottoman distribution of Christian faiths in the region (including Orthodoxy, Catholicism, Bogomilism, and even Arianism), the poll tax which only Christians had to pay, the poverty of the church, the mass illiteracy of priests and the fact that the language of worship was not the Albanian vernacular. Tradition holds that a mass conversion of Labs occurred during a famine in which the bishops of Himara and Delvina refused to let the Labs break fast and drink milk. Similarly to other clan based Albanian mountain communities, Labs developed a codex of customary laws, the Kanun of Labëria (, Kanuni i Papa Zhulit or Kanuni i Idriz Sulit). This set of traditional unwritten laws which survived Byzantine and Ottoman periods in the isolated and inaccessible territories of southwest Albania. During the regime of Enver Hoxha the Labs, Ghegs and Tosks were forbidden to emphasize their identity.
Тіл
Лабрия аймағымен байланысты диалект – Лаб диалектісі, ол осы аймаққа тән. Бұл диалект жаңа және көне ерекшеліктерді біріктіреді, сонымен қатар Италиядағы ескі албан диаспорасы қолданатын арбереш, Грекиядағы арваниттердің арванитикасы және чам албан тілімен тығыз байланысты. Гимара аймағында, көбінесе Лаберияның бір бөлігі саналатын Гимариоттық грек диалектісі де қолданылады, ал аймақтың оңтүстік шекарасында, сондай-ақ Нарт және Звернек ауылдарында басқа грек диалектілері де таралған. Кейбір жерлерде кездесетін ароман және рома азшылықтары да өздерінің ата-бабаларының тілдерінде сөйлей алады.
The dialect associated with Labëria is the Lab dialect, which is particular to the region. The dialect mixes innovative and archaic features, and is closely related to the Arbëresh spoken by the old Albanian diaspora in Italy, the Arvanitika of Arvanites in Greece, and Cham Albanian. The Himariote dialect of Greek is also spoken in the region of Himara, which is often considered part of Laberia, and other Greek dialects are spoken in the southern extremes of the region as well as in the villages of Nartë and Zvernec. Aromanian and Roma minorities that are present in some places may also speak their ancestral languages.
Дін
Тарихи тұрғыдан Лабтар Шығыс Православ шіркеуінің жақтастары болған. Грек тарихшысы Араватинос жазған әдеби мәліметтерде олар Осман империясы кезінде қатты аштық болғанда ислам дініне өткендері айтылады. Мұның бір себебі – христиан дін басылары ораза күндері оларға сүт ішуге тыйым салған.
Historically the Labs were followers of the Eastern Orthodox Church. Literary evidence by Greek historian Aravatinos records that they converted to Islam at a time of great famine during the Ottoman period. One of the reasons was that Christian bishops refused to allow them to consume milk during fast days.