Кіріспе
Васоевичтер () – Монтенегроның тарихи таулы тайпасы (племя) және аймағы, Брда аймағында орналасқан. Бұл – тарихи тайпалардың ең ірісі, оңтүстікте Лиева Риекадан бастап, солтүстікте Бихор (Биело Поле астында), батыста Матешеводан шығыста Плавқа дейін кеңістікті қамтиды. Көбінесе албандық тегі бар деп саналады, тайпаның 16 ғасырға дейінгі тарихының көп бөлігі ауызша хабарлар арқылы жеткізілген. Ресми емес орталығы Солтүстік-Шығыс Монтенегродағы Андриевица қаласы болғанымен, тайпаның бастауы Монтенегроның орталық бөлігіндегі Лиева Риекадан шыққан. Тайпа орталық Васоевич тайпасының билігімен біріккен түрлі тайпалардан құрылған. Кейін бұл тайпалар Комови тауына және Лим аймағына қоныс аударды. Көші-қон қазіргі Сербияға және Монтенегроның басқа аймақтарына да жалғасты. Соңғы жылдары тайпалық байланыс сезімі әлсірегенімен, ол толық жойылған жоқ. Тайпалық бірлестіктер мен ұйымдар әлі де бар (мысалы, Udruženje Vasojevića "Vaso"). Бұл 2006 жылғы Монтенегроның тәуелсіздік референдумында Васоевичтердің біртұтас оппозициялық күш ретінде көрінуінен анық байқалды.
The Vasojevići (, ) is a historical highland tribe (pleme) and region of Montenegro, in the area of the Brda. It is the largest of the historical tribes, occupying the area between Lijeva Rijeka in the South up to Bihor under Bijelo Polje in the North, Mateševo in the West to Plav in the East. Likely of Albanian origin, most of the tribe's history prior to the 16th century has naturally been passed on through oral history. Although the unofficial center is Andrijevica in north eastern Montenegro, the tribe stems from Lijeva Rijeka in central Montenegro. The tribe was formed by various tribes that were united under the rule of the central Vasojević tribe. These tribes later migrated to the Komovi mountains and the area of Lim. The emigration continued into what is today Serbia and other parts of Montenegro. Though sense of tribal affiliation diminished in recent years, is not a thing of a past. Tribal association and organizations still exist (e. g. Udruženje Vasojevića "Vaso"). It could be clearly seen during the 2006 Montenegrin independence referendum with the Vasojevići united opposition.
География
Васоевичтер оңтүстікте Лиева Риекадан солтүстікте Бихорға дейін, Биело Польеге жақын, батыста Матешево мен шығыста Плав аралығында орналасқан. Оңтүстік жағынан Васоевичтер көршілес Кучи және Братоножич тайпаларымен шекаралас. Шығысы Албаниямен шектеседі, ал солтүстік-шығыс шекарасы бұрын жиі өзгеріп, Васоевичтер солтүстік-шығыс бағытта біртіндеп кеңейді. Лиева Риека – орманды, бұлақтар мен тар шатқалы бар төбелі аймақ, және осы сипаттама Жоғарғы Васоевичтердің барлық бөлігіне тән. Дегенмен, Төменгі Васоевичтерде өзендер маңында жазықтар көбірек, сондықтан таулы жерлер көбінесе көңілді тіктеп жатады. Қазіргі Черногорияда Васоевичтердің аумағы келесі муниципалитеттерге жатады: Беране, Подгорица, Колашин, Плав және Биело Полье (Монтегрованың шамамен 15 пайызы). Черногорияның ең биік тауларының бірі – Ком Васоевички, осы тайпаның атымен аталып, олардың қоныстанған бүкіл аймағы жиі "Васоевичтер" деп аталады.
Шығу тегі
Албандық тегі болған Васоевичтер (албанша: Васај, сондай-ақ Васовићи немесе Васоевичтер) көршілес славян халқымен біртіндеп мәдени интеграция процесінен өтті. Васоевичтер – жалпы әкелік ата-тегі бар тайпа емес, жаңа аумақтарға кеңейгенде көптеген руларға өз атын берген орталық тайпаның билігімен қалыптасқан.
Ерте тарих
Васоевичтер алғаш рет Рагусалық саудагерлер ұсынған және 1444 жылдың 29 қазанында тіркелген Рагуса Сенатының есебінде кездеседі. Сол кезде олар тайпа ретінде емес, халық ретінде сипатталған, себебі олар әлі толыққанды қалыптаспаған, бірақ Влахтар мен албандық малшылар қауымдастықтары қолданған катун ретінде ұйымдасқан рулар еді. Есепте Васоевичтер (және олардың басшысы Васо) Бьелопавличи және Пиперимен бірге Рагусалық саудагерлерге шабуыл жасап, Рьечица ауылының (қазіргі Лиева Риека) жанында оларға материалдық зиян келтіргені айтылады. Васоевичтер 1455 жылғы Вранжина шартында есімдері жоқ, мүмкін, сол кезде олар Пипери аумағындағы шағын қауым болғандықтан, ол 15 ғасырдың екінші жартысында қазіргі Братоножичи және Лиева Риеканы қамтыды. Васоевичтер 1485 жылғы Осман дефтерінде Шкодерде есімдері тіркелген, онда Рьечица ауылы Васоевич деген басқа атаумен белгілі болды. Осы дефтерге сәйкес, Васоевичтер мен Братоножичтер әлі толыққанды тайпалар емес еді, ал Васоевичтердің тайпа ретінде қалыптасуы ұзаққа созылған процесс болды, ол, басымен, 16 ғасырдың соңына дейін жалғасты, олар Пипери нахиясынан бөлініп, толыққанды тайпалық бірлікке айналды.
17 ғасыр
1613 жылы Осман империясы Черногорияның бүлікші тайпаларына қарсы жорық бастады. Оған жауап ретінде Васоевичтер, Кучи, Бжелопавличи, Пипери, Кастрати, Кельменди, Шкрели және Хоти тайпалары бірлесіп "Таулар одағы" немесе "Албан таулары" деп аталатын саяси және әскери одақ құрды. Олардың бірлескен мәжілістерінде басшылар барлық күштерімен кез келген Осман экспедициясына қарсы тұруға беса анты берді, осылайша өз билігін сақтап, Осман спахилерінің солтүстік таулы аймақта билік орнатуына жол бермеді. Олардың көтерілісі азаттық сипатында болды, мақсаты – Осман империясын өз жерлерінен қуғынмен шығару. Мариано Болиза 1614 жылы Васоевичтерде 90 үй болғанын, олар серб православиелік дінді ұстанатынын жазды. Оған Николла Хотасеу (Никола Хотасев) және Лале Бойоф (Лале Бойов) басшылық етті, және олар 280 сарбазға дейін жинауға қабілетті болды. 1658 жылы Кучи, Васоевич, Братоножич, Пипери, Кельменди, Хоти және Груданың жеті руы Венеция Республикасымен одақтасып, Осман империясына қарсы "Жеті еселі ту" немесе "Алай баржақ" деп аталатын одақ құрды. 1689 жылы Пипери, Ровца, Бжелопавличи, Братоножичи, Кучи және Васоевичте көтеріліс болды, сонымен бірге Призрен, Пея, Приштина және Скопьеде, ал қазан айында Кратово мен Крива Паланкада да көтеріліс шықты (Карпош көтерілісі).
18 және 19 ғасырлар
1737 жылы басталған Австрия-Түрік соғысы кезінде серб патриархы Арсений IV Йованович Шакабента көтеріліс ұйымдастырды, соның салдарынан Сербияның православиелік халқы мен Брда аймағы көтеріліске шықты. Патриархпен бірге Васоевичтер мен басқа да Брда тайпаларының басшылары Сербиядағы австриялық әскерге қосылып, 1737 жылдың шілдесінде Ниш пен Нови-Пазарды жаулауға көмектесті. Сербия патриархы және Кучи тайпасының воеводасы Радоня Петрович бастаған тағы 3000 жоғарғы жердегі тұрғындар австриялық әскерлер кеткеннен кейін бір күн өткен соң құмсақ Нови-Пазарға келді. Отанға қайтар жолында Васоевичтер мен Кучи тайпаларының бір бөлігі Бихорды тонап, өртеп жіберді. Османдықтардың көтерілісшілерге қарсы жазалау шаралары 1737 жылдың қазан айында басталды, бұл Ибар, Батыс Морава, Лим және Тара өзендерінің аңғарларында тұратын халық үшін қорқынышты салдарға әкелді. Ходаверди паша Махмудбеговичтің басқаруымен Осман әскері өз жолындағы әрбір ауылды өртеп, қиратты, нәтижесінде мыңдаған сербтер мен католик албандар қоныс аударды. 1737 жылдың соңына қарай Осман әскері Васоевичтер аймағын толығымен қиратты, Биело Польеден Комови тауларына дейінгі дерлік барлық ауылды өртеп, жойды. Дюрдеви Ступови және Шудиково сияқты көптеген шіркеулер мен монастырлар да өртеніп, қиратылды, соңғысы 1738 жылы қиратылып, ешқашан қайта жаратылмады. Австрияның Осман империясына қарсы жеңілісі 1739 жылы Жоғарғы Лим аңғарының халқының жаппай көшіп кетуіне әкелді, аймақтың бір бөлігі құлдыққа салынды немесе тіпті Метохияға жер аударылды. Жоғарғы Васоевичтер аймағы 1858 жылы Граховац шайқасынан кейін де-факто Черногория княздығының құрамына енді және 20 жылдан кейін Берлин шартымен бекітілді, ал Төменгі Васоевичтер аймағы Осман империясының билігінде қалды. 1860 жылы Черногория үкіметі ассимиляция науқанының аясында Васоевичтер әйелдерінің киімдерінің әртүрлі бөліктерінен – мысалы, джупелета, жакеттер немесе алжапқыштардан – белгілі бір кестелер мен әшекейлерді алып тастау туралы бұйрық шығарды, олардың орнына дәстүрлі черногориялық киімдер киюі керек болды. Бұл шешімді күшіне енгізу үшін Васоевичке шенеуніктер жіберілді. Алайда Васоевич тайпасының әйелдері 20 ғасырдың басына дейін дәстүрлі халықтық киімдерін сақтап қалды.
20 ғасыр
ХХ ғасырдың басында, әлі де Осман билігінде болған кезде, Төменгі Васоевичтер радикалдасып, оқиға тудыруға асықты. Бұл аймақ Черногория мен Осман империясының шекарасында орналасқандықтан, екі мемлекет үшін де қиындық туғызды. 1911 жылы Осман империясының Төменгі Васоевичтерді Портаның билігіне қайтару туралы ұсынысы сәтті болмады. Тайпа мүшелерін бағындыра алмаған Осман билігі оларды әскерге шақырып, туған жерлерінен қууды шешті. Бұл күтпеген салдарға әкелді – 1912 жылдың жазында Төменгі Васоевичтер Черногорияның қолдауымен көтеріліс жасады. Ругова, Плав, Гусинье және басқа да көршілес аймақтардан келген жартылай әскери жасақтардың көмегімен Осман армиясы көтерілісті басып, Төменгі Васоевичтердің ауылдарын және егістіктерін қиратты, ал Джурджиеви ступови монастыры тоналып, өртелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Черногория Корольдігі 1916 жылдың қаңтарынан соғыс аяқталғанға дейін Австро-Мажарстан армиясымен оккупацияланды. Васоевичтердің көрнекті өкілі, бригадир-генерал Радомир Вешовичке Черногория армиясын тарату және оккупациялық күштермен келіссөздер жүргізу міндеті тапсырылды. Ол мұны істеуден бас тартқаннан кейін, австриялықтар жіберген адамды өлтірді. Бұл қарсылық әрекеті Черногорияда, әсіресе Вешовичтің Васоевич туыстары арасында қарсылық қозғалысын тудырды, одан кейін австриялықтардың қатал жазалау науқаны жүргізілді. Соғыс аяқталғаннан кейін 1918 жылдың 19 қарашасында Подгорицада Черногорияның болашақ мәртебесін анықтау үшін Ұлы Ұлттық Жиналыс өтті. Сайлау нәтижесінде Сербиямен біржақты бірігуді қолдаған «Ақтар» жеңіске жетті, ал Сербия Черногорияны аннексиялап алды деп санағандар «Жасылдар» деп аталды. Бжелопавличи, Дробнячи, Никшичидің бір бөлігі және Граховљанимен бірге Васоевичтер «Ақтарды» қолдаған тайпалардың қатарында болды және жеңіске жеткеннен кейін тиімді панславизмді тойлады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Васоевичтер серб четниктері (роялистер) мен югослав партизандарының (коммунистер) екі әскеріне бөлінді, олар бір-бірімен күресіп жатты (воевода Павел Джуришич негізінен Васоевичтерден ең табысты четник бөлімдерін құрды). Осының салдарынан, қақтығыс тайпалық құрылымдардың ішінде де тарады.
Югославияның ыдырауы
Черногорияның басқа тайпалары сияқты, тайпалық байланыс сезімі толыққанды жойылмаса да, Васоевичтер коммунистік Югославия кезінде тайпа ретінде жойылды. Бірақ Югославия мемлекетінің құлауы дәстүрлі түрде Белградқа жақын болған солтүстік Черногория тайпаларының қайта жандануына мүмкіндік берді. Момир Булатовичтің Социалистік халық партиясы мен Сербия православие шіркеуінің ықпалымен, бұл тарихи тайпалық аймақтарда Черногориядағы сепаратистік билікке қарсы тұру мақсатында тайпалық жиналыстар ұйымдастырылды. Тарихи тұрғыдан Сербиямен тығыз байланыста болған Васоевичтер Булатовичтің ең белсенді қолдаушылары болды, ол Васоевичтер аймағындағы негізгі қалалар – Андриевица мен Беране халқының көп бөлігіне сүйене алды. 1994 жылдың 12 шілдесінде дәстүрлі Петр күні жиынында тайпаның жетекші өкілдері Черногория Югославия Федеративтік Республикасынан бөлінетін болса, олардың аймағы Сербияға қосылатыны туралы шешім қабылдады.
21 ғасыр
2006 жылғы мамыр айында Сербия мен Черногория мемлекеттік одағының болашағы туралы референдумнан кейін Черногория тәуелсіздік алды. Дегенмен, Васоевичілер аймағының ресми емес орталығы – Андриевица муниципалитетіндегі сайлаушылардың 72% Черногорияның тәуелсіздігіне қарсы дауыс берді. Бұл Сербиямен мемлекеттік одақты бұзуға қарсы екінші ең жоғары көрсеткіш болды (Плужина муниципалитетінен кейін). Васоевичілер халық жиналысы көп рет Васоевичілердің барлығы черногориялықтардан бөлек сербтер екенін, сондықтан Югославиядан Черногорияның бөлінуіне қатаң қарсы екенін және әрқашан қарсы болғанын мәлімдеді. 2003 жылғы Черногория халқының санағында Васоевичілердің 89,81% өзін серб, ал 9,43% черногориялық деп атады. 2011 жылғы санақта Васоевичілермен байланысты көптеген елді мекендерде көпшілік өзін сербтер деп таныстырды. Андриевицада шамамен 2/3 сербтер, ал 1/3 черногориялықтар деп көрсетілді.
2010 жылдар
Украинадағы соғыс барысында Андриевица ауылдарының Васоевич тайпасына жататын кейбір жергілікті тұрғындары "біз бауырмыз" деп Ресейге жерді тегін сатуға және беруге шешім қабылдады.
Мәдениет
Барлық бауырластықтардың дәстүрі бойынша, ру-тайпа мен отбасы тарихын, шежірені нақты білу арқылы ата-бабаға құрмет көрсету қалыптасқан. Бұл туысқандық байланысты нығайтып, бірлікке шақырып, ортақ мүддеде әрекет етуге және әрқашан қарындастық сезімді сақтауға мүмкіндік береді. Дәстүрлі салт-дәстүрлер бойынша, 19-шы ғасырдың соңына дейін Васоевичтерде солтүстік албандық канунның бір түрі сақталған. Екі қабатты үйлер Кула деп аталады. Васоевичтердің дәстүрлі киімдері Албания-Черногория шекарасындағы басқа тайпалардың киімдерімен ұқсас. Атап айтқанда, әйелдердің жүннен тігілген, қоңырау пішіндес белдемшесі – оладжа немесе джупелета (екіншісі түрік тілі арқылы араб тіліндегі юбба сөзінен келген) көрші Малисор тайпаларының албан әйелдері киетін ххублетаға ұқсайды.
The traditional clothing of the Vasojevići resembles that of other tribes of the Albanian Montenegrin borderland. In particular, the woman's garment, a woolen bell shaped skirt called oblaja or džupeleta (the latter came through Turkish from the Arabic jubba), is similar to the xhubleta worn by Albanian women from neighbouring Malisor tribes.
Сербьячи мен Ашани
15 ғасырдың ортасында алғашқы айтылғаннан бастап 17 ғасырдың соңына дейін Васоевичтер өздерінің Брда мекенінде қалды, оның орталығы Лиева Риека болды. Сол кезде көршілес Жоғарғы Лим аңғарында сербтер тұрды, Васоевичтер олармен үнемі байланыста болды және оларды "сербжақтар" деп атады. Алайда, бұл түпкі сербжақтар 1651 жылдан кейін жаппай көшіп кетті және оларды бірте-бірте Черногория мен Брдадан келген түрлі рулар мен отбасылар алмастырды. Васоевичтер 18 ғасырда Жоғарғы Лим аңғарына біртіндеп кеңейіп, кездескен барлық басқа рулар мен отбасыларды "сербжақтар" деп атай бастады, олар басқа Брда немесе қарақшы тайпаларынан келген жаңа келгендер ме, әлде бастапқы сербжақтардың қалған ұрпақтары ма. Сонымен қатар, "Ашани" деген ұқсас термин пайда болды, Васоевичтер оны Хаста тұратын адамдарды атау үшін қолданды, ол кезде Беране аймағының атауы болған. Османлылар "Хас" атауын Беране орталық болған әкімшілік бірлікті белгілеу үшін пайдаланды, ал оның тұрғындарына "Ашани" деп атады. Беранеде сол кезде тек сербжақтар ғана тұрғандықтан, "Ашанин" атауы аймақта "сербжақ" атауымен бірдей мағынаға ие болды. Сондықтан, "сербжақтар" бастапқыда "Ашани"-ден кең мағынаға ие болса да, екі термин бірте-бірте синонимге айналды. Осылайша, 19 ғасырдан бастап, екі термин де Васоевичтер аймағында тұратын басқа текті адамдарды атау үшін қолданыла бастады.
Халықтық дәстүрлер
Васоевичтер бір отбасы немесе ру болып саналады, олар Васое есімді еркек атадан тараған. Бұл ата туралы әртүрлі халық аңыздары бар, соның ішінде аталған Васое және оның ұрпағы деп есептелетін Васо ерекше көзге түседі, бірақ осы екі есім әртүрлі аңыздарда шатастырылып жатады. Осы ата-баба Лиева Риекада, сол кезде шөл дала болған жерге қоныстанған, ол Nožica өзенінің оң жағалауында үй салған. Рудың тегі туралы аңыздардың бірінде Васое Вукан Неманджичтің немересі, ал Васо – Васоеның шөбересі деп айтылады. Халық аңызы бойынша, үш Васоевич руы Васоның үш ұлы – Раже, Новак және Миоманнан тараған. Васоның ұрпақтары біртіндеп солтүстік-шығысқа қарай кеңейіп, Лим өзені маңындағы Полимлье аймағын мекендеді – Комови таулары, Андриевица және Беране аймақтарын қамтитын жер. Осылайша, олар Черногорияның жеті таулық руының (яғни Васоевичтер, Морачани, Ровчани, Братоножичи, Кучи, Пипери және Бжелопавличи) ең ірі руына (племе) айналды. Түрік билігінен тәуелсіз болған рудың бір бөлігі Лиева Риека және Андриевица (Жоғарғы Нахия) аймағында тұрады, олардың барлығы Жоғарғы Васоевичтер деп аталады. Төменгі Васоевичтер (немесе Төменгі Нахия) Беране аймағын мекендеген. Төменгі Васоевичтердің көп бөлігі 20 ғасырдың басындағы Балқан соғыстарына дейін түрік билігінде болды. Иоганн Георг фон Хан 1850 жылы Шкодердегі Габриэль есімді католик священнигінен Васоевичтер туралы алғашқы ауызша дәстүрлердің бірін жаздырған. Оған сәйкес, Васоевичтердің алғашқы тікелей атасы Вас Кеки, Кек есімді католик албанның ұлы, Османдық шапқыншылығынан қашып, болашақта тарихи Пипери аймағына айналатын, славян тілінде сөйлейтін аймаққа қоныстанған. Оның ұлдары – ағайындылары Лазер Кеки (Хоти руының атасы), Бан Кеки (Триепши руының атасы), Кастер Кеки (Красники руының атасы) және Меркота Кеки (Мркоевичи руының атасы) жергілікті тұрғындарға қарсы жасаған қылмысы үшін ауылды тастап кетуге мәжбүр болды, бірақ Кек және оның кіші ұлы Пайпер Кеки сол жерде қалды, ал Пайпер Кеки Пипери руының тікелей атасы болды. 18 ғасырда рудың фольклорына Осман империясының орта кезеңінде қалыптасқан православиелік мыңжылдық идеясы ықпал етті. Осындай халық аңызында Васоевичтердің ақсақалы Стань грек діни қызметкерлеріне серб мессиясының, сербтерді түріктерден азат ететін қара шашты адамның (crni čovjek) келуін болжаған. Бұл аңыздар серб православиесінің ресми доктринасының бір бөлігі ретінде Осман билігін де-факто мойындаумен қатар, оның заңдылығын жоққа шығарды.
Этнографиялық есептер
Аустрия-Мажарстан консулы Ф. Липпич жасаған, аймақтың демографиялық құрамын зерттеген меморандумға сәйкес, Васоевичтер албан тілінің солтүстік шекарасы саналады және славяндалған албандардың мысалы болып табылады. Мари Амели фон Годин саяхаты барысында Васоевичи айманында екі тілділіктің іздері сақталғанын хабарлады. Оның мәліметтеріне қарағанда, албан тілінде сөйлеу тоқтағанмен, кейбір ақтанулар мен серттер әлі де албан тілінде айтылып, орындалған.