Кіріспе

Кристофер Ишервудтың 1945 жылғы антологиясы – «Берлин оқиғалары» 1945 жылы ағылшын-американдық жазушы Кристофер Ишервудтың «Мистер Норрис пойызды ауыстырады» (1935) және «Берлинге сау бол» (1939) романдарынан құралған жинақ. Екі романның оқиғасы 1930-1933 жылдар аралығында, Адольф Гитлер билікке келе бастаған кезде, Берлиннің джаз дәуірінде өтеді. Ишервуд Берлин қаласын осы соғыстар аралық кезеңдегі хаостық уақытта, ұлттық апат күтіп тұрғанын білмейтін, отбасынсыз және әлсіз адамдар мекендейтін әуесқойлық пен үмітсіздік карнавалы ретінде бейнелейді. Бірінші роман Веймар Республикасында Ишервуд танысқан, адал емес бизнесмен Джеральд Гамильтонға негізделген Артур Норристің басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Екінші роман нацистердің билікке келуінен тікелей немесе жанама түрде әсер көрген берлин тұрғындарының тағдырларын көрсетеді. Ишервуд Салли Боулз кейіпкерін Берлинде болған кезінде оның жақын досы болған, жасөспірім кабаре әншісі Жан Россқа негізделген. Бұл жинақ Джон Ван Друтеннің «Мен – камерамын» пьесасына, содан кейін «Мен – камерамын» фильміне, сондай-ақ «Кабаре» музыкалық және кино нұсқаларына әсер етті. Салли Боулз – «Берлин оқиғалары» кітабындағы ең танымал кейіпкер, ол «Кабаре» мюзиклі мен фильмінің орталық тұлғасына айналды, бірақ «Берлинге сау бол» кітабындағы бір ғана әңгіменің басты кейіпкері ғана. Кейінгі жылдары Росс Салли Боулздың бейжай және саяси көзқарасы жоқ кейіпкерімен байланысы үшін өкінген. «Берлин оқиғалары» Ишервудтың әдеби беделін нығайтса да, автор жинақ жарық көргеннен кейін өзінің жазғандарын сынаған. 1956 жылғы эссесінде Ишервуд өзі бейнелеген адамдардың күйзелісін дұрыс түсінбегендігіне қатысты реніш білдірді. Ол көптеген адамдарды «жандар» ретінде көрсеткеніне өкінді және олардың «өмір күршігін табу үшін заңсыз жолдарға жүгінген қарапайым адамдар» екенін атап өтті. Ал шынайы жандар – бұл қираған ортада қуанып, өз балалық қиялын қанағаттандыру үшін оқиғаларды бұрмалап көрсеткен жас шетелдік еді. 2010 жылы Time журналы бұл жинақты XX ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі туындысының бірі деп таныды.

Тарихи негіздер

"Берлин оқиғалары" кітабында баяндалған оқиғалар Ишервудтың Веймар республикасындағы жарқын оқиғаларынан туындаған. 1929 жылы Ишервуд "Алтын жиырмалардың" аяқталу кезеңінде Веймар Берлиніне көшіп келді. Ол кезде Ишервуд Германиядағы фашизмнің күшеуіне саяси тұрғыдан бейжай қараған, жас романшы еді. Ол Берлинге гедонистік өмір салтын ұстану үшін, ашық гей ретінде, сондай-ақ қаланың құмарлыққа толы джаз кабарелерін тамашалау үшін келді. Ол Стивен Спендер, Пол Боулз және В. Х. Ауден сияқты гей жазушылардың жақын тобымен араласты. 1930-1931 жылдардың қысында Берлинде Ишервуд Джеральд Гамильтонмен танысты, ол Артур Норристің көркемдік бейнесіне шабыттандырған адал емес бизнесмен еді. Ол өзінің көркемдік кейіпкері сияқты, Гамильтонды британдық эмигранттар "жаман, аморальді, социопаттық, манипулятор және қулық ойлап табушы" деп санады, ол "достар мен жауларды пайдаланудан немесе зорлық көрсетуден тартынбады". Кейін Ишервуд Гамильтоннан үлкен сома ақша ұрлағанын айтты, себебі автор Гамильтоннан өзінің гей сүйіктісі Хайнц Неддермейерді оның сексуалдық бағытынан туындаған нацистік режимнің қуғын-сүргінінен құтқару үшін лауазымды тұлғаларды пара беруге көмектесуін сұраған. Шешімді қаржылық мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, Ишервуд Берлинде 19 жастағы Жан Росспен қарапайым пәтерде тұрды, ол киноактрисасы болу арманымен, лесбиянкалар жиналатын барларда және екінші дәрежелі кабарелерде әнші болып жұмыс істеді. Ишервуд Росс ән айту үшін осы түнгі клубтарға барып, оның даусын нашар, бірақ әсерлі деп сипаттады: "Оның таңғажайып түрде терең, қалың даусы бар еді. Ол өрнексіз, қолы екі жағына төмен түсіріліп, жаман ән шырқады, бірақ оның өнері өзінің ерекше келбеті мен адамдардың пікіріне мән бермейтіндей көрінуінің арқасында өзінің қызықты жолымен әсерлі болды". Стивен Спендер Росс ән айту қабілетінің өте әлсіз екенін еске алады: "Мен оны әлдебір қараңғы барда сахнада тұрып, соншалықты үнсіз ән шырқағанын есімде сақтаймын, бөлменің арт жағында сырттай отырған мен оны естімедім". Шенебергтегі 17 Нолендорфштрассесінде Ишервудпен бірге тұрған кезде Росс жүкті болды. Эйк Росске бас тартқаннан кейін, Ишервудтың көмегімен түсік жасады. Росс жасалған түсіктен кейін жақын арада қайтыс болды. Ишервуд Германиядан кеткеннен кейін және Гитлердің қатыгез режимі орнағаннан кейін Берлиннің көптеген кабарелері нацистер тарапынан жабылды, ал Ишервудтың кабаре достарының көпшілігі кейін шетелге қашып кетті немесе концлагерлерде қаза тапты. Осы нақты оқиғалар Ишервудтың Берлин туралы әңгімелеріне бастау болды. Оның 1939 жылы жазылған "Берлинге қош сау" романы драматург Джон Ван Друтен тарапынан 1951 жылы Бродвейдегі "Мен – камерамын" пьесасына және, соңында, 1966 жылғы "Кабаре" мюзикліне бейімделді.

Мистер Норрис пойыздарды ауыстырады

Пойызда Нидерландыдан Германияға бара жатқанда, британдық экспат Уильям Брэдшоу Артур Норрис есімді алаңдаған күйдегі адаммен танысады. Шекараға жақындағанда Брэдшоу Норриспен сөйлеседі, ол жараспайтын періште киіп алып, жалған паспортпен жүреді. Шекарадан өткеннен кейін Норрис Брэдшоуды кешкі асқа шақырады, екеуі дос болады. Берлинде олар жиі кездеседі. Уақыт өте келе Норристің жеке өміріндегі бірнеше қызық жайттар ашылады, соның бірі ол мазохист екендігі. Тағы бірі – ол коммунист, бұл Гитлер дәуіріндегі Германия үшін қауіпті. Норристің жеке өмірінің басқа да жақтары құпия болып қала береді. Ол Шмидт есімді көмекшісімен бірге қандай да бір іс істейтін сияқты. Норрис жағдайы нашарлап, Берлиннен кетуге мәжбүр болады. Кейін Норрис қайта оралады, байлығын қалпына келтіріп, Марго есімді белгісіз француз әйелімен хабарласып тұрады. Шмидт қайтадан пайда болып, Норристің үстінен шантаж жасайды. Норрис Брэдшоуды аристократ досы Барон Прегницті Швейцарияға демалысқа шақырып, голландиялық болып көрініп "Маргомен" кездесуге көндіру үшін пайдаланады. Брэдшоу коммунистік топтардың басшыларының бірі Людвиг Байерден шұғыл шақыру алады. Байер Норрис француздарға тыңшылық жасағанын және оның тобы да, полиция да бұл туралы білетінін түсіндіреді. Брэдшоу оларды полицияның қадағалап отырғанын байқап, Норристі Германиядан кетуге көндіреді. Рейхстаг өртенгеннен кейін нацистер Байерді және Норристің көптеген серіктерін жояды. Брэдшоу Англияға оралады, онда Норристен, Шмидттен қуылған Берлиннен қашқаннан кейін, мерзімімен хаттар алады. Романның соңғы сөздері Норрис Рио-де-Жанейродан Брэдшоуға жіберген хаттан алынған: "Мен бәріне лайық болу үшін не істедім?"

Берлиндегі қоштасу

Өзінің романымен жұмыс істеу үшін Берлинге көшіп келген ағылшын жазушысы қаланың құлдыраған түнгі өмірін зерттейді және Берлин тұрғындарының түрлі-түсті өмірлеріне араласады. Ол қамқор үй иесі Фройлен Шрёдердің пансионатында тұрып жатыр. Пансионатта ол басқа жалға алушылармен, соның ішінде жапон меценаты бар ашық жезөкше Фраулин Костпен және жаппай кәдімгі Сали Боулзмен, әуесқой кабареде ән шырқаған жас ағылшын әйелмен қарым-қатынаста болады. Баяндаушы мен Боулз көп ұзамай бөлмедестер болады, ол оның жыныстық өмірі туралы, сондай-ақ оның "көрікті" ғашықтар тобы туралы көп нәрсе біледі. Салли қысқа уақытқа жүкті болғаннан кейін, баяндаушы түсік жасатуға көмектеседі, ал ауыр оқиға оларды бір-біріне жақындатады. Ол Салиге ауруханаға келгенде, аурухана қызметкерлері оны Салидің жүктілігін жасатқан деп санайды және оны аборт жасатуға мәжбүрлегені үшін жек көреді. Кейін жазда ол Балтық теңізіне жақын жағажайдағы үйде Питер мен Оттомен бірге тұрады. Оттоның басқа ер адамдармен үздіксіз флирт жасауына қызғанышпен Питер Англияға кетеді, ал баяндаушы Берлинге оралып, Оттоның отбасы, Новактармен бірге тұрады. Осы уақыт аралығында ол Натали Ландауэрді кездестіреді, оның еврей отбасы дүкенге ие. Нацистер бірнеше еврей дүкендерінің терезелерін сындырып тастағаннан кейін, ол Наталидің туысы Бернхардтың өлгенін біледі, оны нацистер өлтірген болуы мүмкін. Ақырында, баяндаушы нацистердің билікке көтерілуін жалғастыра берген кезде Германияны тастап кетуге мәжбүр болады және ол өзінің сүйікті Берлин таныстарының көбі қазір қайтыс болды деп қорқады.

Ишервудтың қайта бағалауы

Ваймар Берлинінің түнгі өмірі туралы әңгімелері коммерциялық сәттілікке жетіп, оны автор ретінде беделін қалыптастырса да, Ишервуд кейіннен өзінің жазбаларын сынады. 1956 жылғы эссесінде Ишервуд бейнелеген адамдардың күйзелісін түсінбегендігіне қайғырды. Ишервуд 1930-шы жылдардағы Берлиннің "саяси зорлық-зомбылық пен жартылай аштықтан зардап шеккен нағыз қала болғанын" айтты. Берлиннің түнгі өміріндегі "жамандық" ең қайғылы түрде болды; иықтап алулар мен құшақтасулардың бәріне, әдеттегідей, баға тағылған. Ал "монстрлар" – олар қарапайым адамдар еді, заңсыз жолмен күнкөріс табумен айналысқан. Нағыз монстр – бұл қираған көріністерді өз балалық қиялына сай бұрмалап, көңілді күйде осы жерлерден өткен жас шетелдік еді.