Кіріспе

Формулалық тіл (бұрын автоматты сөйлеу немесе эмболалия деп аталатын) – формасы тұрақталған, көбінесе тура мағынада емес, эмоционалдық бояуы бар және коммуникативтік-прагматикалық контекстке тікелей байланысты тілдік құрылымдар. Идиомалар, дөрекі сөздер және мақал-мәтелдермен қатар, формулалық тілге сөз кешіктірулер (мысалы, "Сияқты", "Эр" немесе "Ум") және әңгімелесу тілінің тұрақты фразалары (мысалы, "Әдемі әзіл!", "Кешіріңіз?" немесе "Бір сәт күтіңіз") жатады.

Өмірбаян

"Эмболалия" сөзі грекше "эмболос" сөзінен шыққан, "ішке тасталған нәрсе" дегенді білдіреді, "ішке тастау" мағынасын беретін сөзден, ал "лалия" сөзі "сөйлеу, әңгімелеу және тарату; сөйлеудің бұрмаланған немесе қалыптан тыс түрі" дегенді білдіреді. Қазіргі лингвистер, 1933 жылы Леонард Блумфилд басқарып, мұны "кешіктіру формалары" деп атайды, яғни кекеулеу кезіндегі дыбыстар (ух), діңкелеу (ум, ум), тамақты тазалау (ахэм!), сөзді тоқтату (жарайды, ум, яғни), сөйлеуші сөз таппағанда немесе келесі ойға келгенде араласады. Ал француз психиатры Жюль Сеглас "эмболалия" терминін "сөздерге тұрақты префикстер немесе суффикстер қосу" деп түсіндірді және кейде адамдар осы мінез-құлқы арқылы әңгімелесушіге назар салып отырғанын көрсетуі мүмкін екенін айтты. Гарри Левин мен Айрин Сильверман 1965 жылы күмәндік құбылыстар туралы жазған мақаласында формулалық тілді "дауыстық бөліністер" деп атады және балалармен жүргізген тәжірибелерінен бұл бөліністердің ерікті күмәндік құбылыстарға қарағанда азырақ көрінетінін және стресс кезінде бақыланбайтын эмоционалдық жағдайдың белгісі болуы мүмкін екенін анықтады. Ирландиялық ақын Уильям Батлер Йейтс әйелімен бірге формулалық тілді зерттеулер жүргізді, бұл оған поэзиясы үшін символдармен қатар әдеби теориялар да берді.

Формулалық тізбектердің анықтамасы

Канадтық заманауи тілдер журналында айтылғандай, формулалық тізбектер – «сөздердің тұрақты үйлесімдері, олар сөйлеуде үзілістерді қысқартып, жиілігін азайту арқылы, сондай-ақ үзілістер арасындағы сөйлеу ұзақтығын арттыру арқылы сөйлеудің еркіндігін жеңілдетеді». Формулалық тізбек – «үзіліссіз немесе үзілісті сөздердің немесе басқа элементтердің тізбегі, ол алдын ала жасалған сияқты көрінеді: яғни, қолданылған кезде жадтан толығымен сақталып алынады, тіл грамматикасымен жасалмайды немесе талданбайды». Олар тілдік қолданыстың барлық саласында кездеседі және «кез келген мәтіннің үлкен бөлігін құрайды». Формулалық тізбектер кез келген ұзындықта болуы мүмкін және оларды хабарламаларды жеткізуге, функцияларды орындауға, әлеуметтік байланысты нығайтуға және ақпаратты қате түсініксіз өте жылдам өңдеуге пайдалануға болады.

Сөйлеу жылдамдығы

Формулалық тіркестер салыстырмалы түрде формулалық емес тіркестерге қарағанда жылдам айтылады. Сөйлеу жылдамдығы танымдық жүктемемен тығыз байланысты. Танымдық жүктемеге байланысты, сөйлеушінің айту жылдамдығы әдеттегі, белгілі бір жылдамдықпен салыстырғанда жылдамырақ немесе баяурақ болады. Бұл сөздердің қайталануына әкеледі, бұл орын алуы мүмкін, бірақ пауза сөздерінен (толтырушылар) гөрі жиірек емес. Сөйлеушілер сөйлеуінде сирек қолданылатын сөздерді таңдағанда, олар мұның себебін біледі және сөйлеу кезінде ұсынуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Сөйлеушінің атқаратын рөлі (қарындас, қыз немесе ана сияқты) оның сөйлеуіндегі ұсынудағы қиындықтардың, әсіресе пауза сөздерінің (толтырушылардың) санына, ұзақтығы мен күрделілігіне қарамастан, айқын әсер етеді.

Түсіну белгілері

Дисфлюенция сегменттік және прозодикалық деңгейде маңызды өзгерістермен бірге жүреді, сондай-ақ спикерлер мен тыңдаушылар мұндай белгілерді жүйелі және мағыналы түрде пайдаланады деген жалпы келісім бар. Осылайша, олар басқа құрылғыларға ұқсас лингвистикалық әмбебап құрылғылар ретінде көрінеді, спикерлермен басқарылады және тілдік ерекше шектеулермен реттеледі. Формулалық тіл, алда тағы да көп ақпарат келе жатырын көрсететін пайдалы белгі ретінде қызмет ете алады, бірақ кейбір адамдар осы толтырғыш сөздерге беймәлім тәуелділікке ие болады. Мұндай жағдайда, спикерге формулалық тілдік өндіріске тым көп жүйкеленгенін түсіндіру және оны басқа тілдік стратегияларды тиімді пайдалануға үйрету арқылы мәселені түзету қажет. Адам сенімділікке ие болғанда және толтырғыш сөздерге деген қажеттілігі азайғанда, формулалық тілге деген бейімділігі біртіндеп төмендейді. Foxtree (2001) жүргізген зерттеу көрсеткендей, ағылшын және голланд тіліндегі тыңдаушылар "Uh" болмағанға қарағанда, "Uh" сөзімен алдын ала айтылған сөздерді тезірек анықтады, бұл әртүрлі толтырғыштар әртүрлі әсер ететінін, себебі олар әртүрлі ақпаратты жеткізе алатынын көрсетеді. Fischer және Brandt Pook сондай-ақ, сөйлеу бөлшектері тақырыптық үзілістерді белгілейтінін, алдыңғы және келесі сөйлемдер арасындағы байланысты көрсететінін, спикердің жеткізілген мазмұнды түсінгенін көрсететінін және сөйлеуді басқарудағы мүмкін проблемаларды сигналдай отырып, тұжырымдау процесін қолдайтынын анықтады. Олар тыңдаушының түсінуін жеңілдету үшін "жақсы белгілер" мен "жаман белгілер" арасын ажыратты. "Жақсы белгі" тыңдаушыны жаңа құрамдас бөлік (атап айтқанда, Атау фразасы, Етіс фразасы) пайда болатынын дұрыс болжауға бағыттайды, ал "жаман белгі" тыңдаушыны жаңылыс болжауға итермелейді. Формулалық тілдің элементтері, мысалы толтырғыштар, коммуникативтік функция атқарады және спикердің жеткізуге тырысатын ақпараттың ажырамас бөлігі болып саналады, бірақ олар мағыналық мазмұнға немесе негізгі хабарламаға қосымша емес.

Сөйлеудің апраксиясы

Сөйлеу апраксиясы дисартриямен (сөйлеу өндірісіне әсер ететін бұлшықет әлсіздігі) немесе афазиямен (нейрологиялық зақымдануға байланысты тілдік қиындықтар) бірге кездесуі мүмкін. Ересектердегі сөйлеу апраксиясының бір ерекшелігі – "формулалық тілге қарағанда ерікті сөйлеуде қателердің азырақ болуы". Дамушылық вербальды диспраксия формулалық тілге қарағанда ерікті сөйлеуге күштірек әсер ететіні анықталды. Сөйлеу апраксиясының сипаттамаларына сөйлеу дыбыстарын еліктеудегі қиындықтар, сөйлеу қозғалыстарын еліктеуге келмейтін жағдайлар (мысалы, тілді сығарту), дыбыстарды іздеу және ауыр жағдайларда дыбыс шығара алмау, тұрақсыз қателер және сөйлеудің баяу темпі кіреді. Дегенмен, сөйлеу апраксиясымен күресетін науқастар "рахмет" немесе "қалайсыз?" сияқты формулалық тілді қолдану қабілетін сақтап қалуы мүмкін. Даму координациясы бұзылған балалар белгілі бір ерікті сөйлеу түрлерін жасауға шамалары келмейді, бірақ олар кейбір сөздерді немесе тіркестерді өздігінен айта алады, бұл формулалық тілді құрайды, алайда оларды сұрағанда қайталай алмайды.