Кіріспе

Француз мүсіншісі (1840–1917)
мүсінші

Франсуа Огюст Рене Роден (12 қараша 1840 – 17 қараша 1917) – француз мүсіншісі, қазіргі заманғы мүсін өнерінің негізін қалаушы деп есептеледі. Ол дәстүрлі білім алып, өзінің жұмысына қолөнерші сияқты ұқыппен келді. Роденнің күрделі, толқынды және терең ойықтары бар беттерді сазбен модельдеуде ерекше қабілеті болды. Ол «Ойлаушы», «Балзак ескерткіші», «Сүйісу», «Кале қаласының азаматтары» және «Тозақ есіктері» сияқты мүсіндерімен әйгілі. Роденнің ең танымал мүсіндерінің көптегені сынға ұшырады, себебі олар жұмыстардың сәндік, формулалық немесе тақырыптық сипатта болған дәстүрлі бейнелі мүсін өнерінен өзгеше болды. Роденнің ең жаңа туындылары мифология мен аллегорияның дәстүрлі тақырыптарынан бас тартылған. Ол адам денесін натурализммен бейнеледі, ал оның мүсіндері жеке тұлғаның ерекшелігі мен дене бітімін мақтан тұтады. Роден өзінің туындыларына байланысты туындаған пікір таластарға сезімтал болғанымен, өзінің стилін өзгертпеді, ал оның үздіксіз жұмысы үкімет пен өнер қауымдастығының ықыласын арттырды. 1875 жылы Италияға жасаған сапарынан шабыттанған Роденнің алғашқы ірі туындысының күтпеген натурализмінен бастап, кейіннен тапсырыс беруді қалаған конвенциялық емес ескерткіштерге дейін, оның атағы өсті және Роден өз заманының ең көрнекті француз мүсіншісіне айналды. 1900 жылға қарай ол әлемдік деңгейде танымал суретші болды. Бай жеке тапсырыс берушілер Роденнің Дүниежүзілік көрмеден кейінгі туындыларын іздеді, ал ол түрлі жоғары білімді зиялылар мен суретшілермен араласты. Оның шәкірті Камиль Клодель оның серігі, жақыны және шығармашылық бәсекелесі болды. Роденнің басқа шәкірттері Антуан Бурделл, Константин Бранкузи және Шарль Деспио болды. Ол өмірінің соңғы жылы ұзақ жылдар бойы бірге болған Роза Бёреге үйленді. Оның мүсіндері 1917 жылы қайтыс болғаннан кейін танымалдылығы төмендеді, бірақ бірнеше онжылдықтар ішінде оның мұрасы нығайды. Роден бейнелеу өнері қауымдастығынан тыс кеңінен танымал болған сирек мүсіншілердің бірі болып қала береді.

қалыптасу жылдары

Роден 1840 жылы Парижде жұмысшы отбасында дүниеге келді. Ол Мари Шеффер мен Жан Батист Роденнің екінші баласы болды. Көбінесе өзіндік білім алған, 10 жасында сурет салуды бастады. 14-17 жас аралығында ол сурет салу және бейнелеу өнері саласындағы мектепке қатысты, онда сурет салу мен кескін салуды оқыды. Оның сурет салу мұғалімі, Горас Лекок де Буабодран, алдымен оқушыларының жеке басын дамытуға сенді, осылайша олар өз көздерімен байқап, естеліктерінен сурет салады. Роден өмірінің соңында мұғаліміне алғысын білдірді. Petite École-де ол Жюль Далу және Альфонс Легроспен танысты. 1857 жылы Роден École des Beaux-Arts колледжіне түсу үшін серігінің балшықтан жасалған моделін ұсынды, бірақ сәтті болмады, және тағы екі өтініш те қабылданбады. Сондықтан, бас тартулар үлкен соққы болды. Роденнің қабылдалмауы судьялардың неоклассикалық талғамымен байланысты болуы мүмкін, ал Роден 18 ғасырдың жарық мүсіндерінде оқыған. 1857 жылы ол Petite École-ді тастап, келесі екі онжылдықтың көп бөлігін декоративтік бұйымдар мен сәулеттік әшекейлер жасап, қолөнерші және безендіруші ретінде өмір сүрді. Роденнен екі жас үлкен әпкесі Мария 1862 жылы монастырда перитониттен қайтыс болды, ал Роден оны адал емес жігітке таныстырғаны үшін өзін кінәлі сезінді. Ол өнерден қол үзді және Қасиетті Тағала қауымының католиктік орденіне лайықты бауырлас ретінде қосылды. Орденнің негізін қалаушысы және басшысы, қасиетті Петр Юлиан Эймард, Роденнің талантын мойындады және оның орденге сай еместігін сезінді, сондықтан оны мүсіншілікпен айналысуын жалғастыруға ынталандырды. Роден жануарларды мүсіндеуші Антуан Луи Баримен сабақ алып жүріп, декоратор болып қайта жұмысқа кірісті. Мұғалімнің егжей-тегжейге назар аударуы және жануарлардың қозғалысындағы оның әдемі бұлшық еттері Роденге үлкен әсер етті. 1864 жылы Роден Роза Берет (1844 жылдың маусымында туған) есімді жас тігіншімен бірге өмір сүре бастады, ол өмірінің соңына дейін онымен бірге болды, бірақ міндеттемелері әртүрлі болды. Олардың Аугуст Эжен Берет (1866-1934) есімді ұлы болды. Сол жылы Роден өзінің алғашқы мүсінін көрмеге ұсынды және сәтті өнер бұйымдарын көптеп шығаратын Альберт Эрнест Карьер Беллюз студиясына кірді. Роден 1870 жылға дейін Карьер Беллюздің бас көмекшісі болып жұмыс істеді, шатырларды безендіруді, баспалдақтар мен есіктерді әшекейлеуді жобалады. Франко-прусс соғысы басталғанда Роден француз Ұлттық гвардиясына шақырылды, бірақ оның қызметі көзі нашар көруіне байланысты қысқа болды. Соғыс салдарынан декораторлардың жұмысы азайды, бірақ Роден отбасын асырау керек болды, өйткені кедейлік оған 30 жасқа дейін қиындық тудырды. Карьер Беллюз оны Бельгияға шақырды, онда олар Брюссель қор биржасының әшекейлерін жасады. Роден Бельгияда бірнеше ай қалуды жоспарлаған, бірақ келесі алты жылды Франциядан тыс өткізді. Бұл оның өміріндегі маңызды кезең болды. Роден: "Микеланджело ғана мені академиялық мүсіндерден босатты" деді. Бельгияға оралғаннан кейін ол "Бронза дәуірі" атты жұмысын бастады, бұл шығарманың нақтылығы Роденге атақ әкелді, бірақ сыншылар оның жұмысы тірі модельден жасалған деген айыптауларға әкелді. Роденнің кейінгі көптеген жұмыстары өмірден үлкен немесе кіші болды, бұл мұндай айыптаулардың бекер екенін көрсету үшін жасалды.

Өнерге тәуелсіздік

Роза Бере мен Роден 1877 жылы Парижге оралып, сол жағалаудағы шағын пәтерге көшті. Роденді бақытсыздықтар қоршап алды: ұлын үйленгенін көргісі келген анасы қайтыс болды, ал әкесі соқыр және есі дұрыс емес, Роденнің қарындасы күтіп бақты. Роденнің он бір жасар ұлы Огюст, мүмкін, дамуында кемшіліктері болған, сондай-ақ әрдайым көмектесетін қарындасы Терезаның қамқорлығында болды. Роден алты жыл бойы ұлын тастап кеткен еді, және өмірі бойы онымен байланысы шектеулі болды. Әке мен бала екеуі пәтерде бірге тұрды, ал Роза үй шаруасын жүргізді. «Бронза дәуірі» туындысының жасалма екендігі туралы айыптаулар жалғасты. Роден Парижге келген сайын әйелдермен жақын қарым-қатынас жасауға тырысты, ал Роза көш соңында қалды. Роден өзінің күнкөрісін белгілі мүсіншілермен бірлесіп, қоғамдық тапсырыстарды орындау арқылы тапты, көбінесе Карпо стиліндегі монументтер мен нео-барокколық сәулеттік туындылар жасады. Ол конкурстарда Дени Дидро, Жан-Жак Руссо және Лазар Карноның модельдерін ұсынды, бірақ ешқайсысы қабылданбады. Бос уақытында ол келесі маңызды туындысы – «Жақсы хабар беруші Иоаннның уағызы» жасауға қадам жасайтын зерттеулермен айналысты. 1880 жылы Карьер Беллюз – Севр ұлттық фарфор фабрикасының сол кездегі көркемдік директоры – Роденге дизайнер ретінде жартылай штатты жұмыс ұсынды. Бұл ұсыныс бір жағынан келісімге келтірудің белгісі болды, және Роден оны қабылдады. Роденнің 18 ғасырлық талғамға құштарлығы оянды, ол вазалар мен үстел әшекейлерін жасаумен шұғылданды, бұл фабрикаға Еуропа бойынша даңқ әкелді. Көркемшілер қауымы оның осы бағыттағы жұмысын бағалады, Роденді Париж салондарына жазушы Леон Клэдель сияқты достары шақырды. Осы әлеуметтік шараларға алғаш қатысқанда Роден ұялшақ көрінді, ал кейінгі жылдары, атақ-даңқы арта келе, ол көп сөйлейтін және мінезді адам екенін көрсетті. Француз мемлекет қайраткері Леон Гамбетта Роденмен кездесуге ниет білдірді, және мүсінші оны салонға шақырғанда оны таң қалдырды. Гамбетта Роден туралы бірнеше министрлерге, оның ішінде Эдмунд Туркеге – Көркем өнер министрлігінің орынбасарына айтты. Оның табысы жеке тапсырыстардан түсті. 1883 жылы Роден Альфред Бушердің курсын оның болмағанда бақылауға келісті, онда ол 18 жасар Камиль Клодельмен танысты. Екеуі құмарлыққа толы, бірақ даулы қарым-қатынас құрды және бір-біріне өнер жағынан әсер етті. Клодель Роденге көптеген фигураларының үлгісі болды, ал ол талантты мүсінші болды, оған тапсырыстарды орындауда көмектесіп, өз туындыларын жасады. Оның Роденнің бюсті 1892 жылы Салонға қойылды және сыншылардың мақтауына ие болды. «Тозақ есіктерімен» айналысып жүрсе де, Роден басқа тапсырыстарды да алды. Ол Кале қаласы үшін тарихи монумент жасау мүмкіндігін пайдаланды. Француз жазушысы Оноре де Бальзакқа арналған монумент үшін Роден 1891 жылы таңдалды. Оның екі мүсінді де орындауы дәстүрлі талғамдарға қайшы келді және комиссияларды ұйымдастырған ұйымдардан әртүрлі деңгейдегі наразылықпен кездесті. Дегенмен, Роден атақ-даңққа жететін әртүрлі көздерден қолдау тапты. 1889 жылы Париж салоны Роденді өзінің көркемдік қазылар алқасының судьясы болуға шақырды. Роденнің мансабы өркендеп келе жатқанмен, Клодель мен Беуре Роденнің «екі өміріне» шыдамсыздықпен қарады. Клодель мен Роден шағын ескі қамалдағы (Луардағы Шато-де-л-Ислетт) ательеде жұмыс істеді, бірақ Роден өзінің қиын жылдарындағы адал серігі және ұлының анасы Бейремен байланысын үзгісі келмеді. Бірде ол жоқ болған кезде Роден Береге: «Менің қалауларыма төзу үшін сіз мені қаншалықты жақсы көрген болуыңыз керек деп ойлаймын, мен барлық мейіріммен сіздің Родиныңыз болып қаламын» деп жазды. Клодель мен Роден 1898 жылы ажырасты. Клодель бірнеше жылдан кейін жүйкелік ауруға шалдықты және 1943 жылы қайтыс болғанға дейін 30 жыл бойы отбасымен мекемеде болды, дәрігерлер оның анасы мен ағасына ақыл-ойы дұрыс екенін түсіндіруге тырысқандарына қарамастан. 1904 жылы Роден Уэльстің суретшісі Гвен Джонмен танысты, ол оған модель болды және Хилда Флодин таныстырғаннан кейін оның сүйіктісі болды. Джон Роденге қатты сүйіспеншілік танытып, келесі он жыл ішінде оған мыңдаған хат жазды. Олардың қарым-қатынасы аяқталып, Роден оған деген шынайы сезімдеріне қарамастан, ақыр соңында оны қашықтықта ұстап тұру үшін консьерждер мен хатшыларды пайдаланды. Салон бұл туындыны қабылдамады.

Алғашқы сандар: Италияның әсері

Брюссельде Роден Италиядан оралғаннан кейін өзінің алғашқы толық көлемді жұмысы – «Бронза дәуірі» мүсінін жасады. Белгиялық әскердің моделі бойынша жасалған бұл фигура, Роденнің Луврде көрген Микеланджелоның «Өліп бара жатқан құл» мүсінінен шабыт алды. Микеланджелоның адам денесін меңгерген шеберлігін өзінің адам табиғатына қатысты көзқарастарымен үйлестіруге тырысқан Роден моделін барлық жағынан, тыныш және қозғалыста зерттеді; ол перспективаны кеңейту үшін баспалдаққа шықты, сосын саз модельдер жасап, шам жарығымен қарап отырды. Нәтижесінде, өмірлік мөлшердегі, пропорциясы дұрыс келген жалаңаш фигура пайда болды, ол оң қолын басының үстіне қойып, сол қолын денесіне қатар тікелей созып тұрды, алқышұлағы денесіне параллель болды. 1877 жылы мүсін Брюссельде таныстырылды, содан кейін Париж салонында көрсетілді. Критиктер мүсіннің айқын тақырыбының болмауына алаңдады – ол мифологияны да, маңызды тарихи оқиғаны да бейнелемеді, және Роденнің тақырыпты ойластырғаны да белгісіз. Алғашқыда ол мүсінді «Жеңілгендер» деп атады, онда сол қолда сүйеуіш ұстаған, бірақ кейбір бұрыштардан денесін жауып тұрғандықтан сүйеуішті алып тастады. Тағы екі аралық атаудан кейін Роден «Бронза дәуірі» деген атқа тоқтады, бұл қола дәуірін және Роденнің сөзімен айтқанда, «табиғаттан пайда болған адамды» білдіреді. Бірақ кейін Роден «жай ғана тақырыбы жоқ мүсін жасағым келді» деді. Роден бұл қайшылықты ұстанымды таңдау себебін, оның сөзімен айтқанда, «бір уақытта бір объектінің әртүрлі көріністерін көрсету, оны шын мәнінде тек бірінен кейін бірін көруге болады» деп түсіндірді. Атауына қарамастан, «Жақияның уағызы» мүсінінде айқын діни тақырып жоқ еді. Роденнің студиясына келген итальяндық шаруаның ерекше қозғалыс сезімі Роденді оны бейнелеуге итермеледі. Роден Жақия туралы ойлады және осы ассоциацияны мүсіннің атына енгізді. Ол «Тозақ қақпалары» жұмысын жасағанда сюрмуляж туралы дауды есінде сақтап: «Мен Сент-Джонды [модельден құю туралы айыптауларды] жоққа шығару үшін жасадым, бірақ ол толыққанды сәтті болмады. Мен басқа мүсіншілер сияқты өмірден модельдеуге қабілетімді екенімді толыққанды дәлелдеу үшін есіктегі фигураларды өмірлік мөлшерден кішірек жасауға бел будым». «Тозақ қақпалары» түпкілікті нұсқасында 186 фигурадан тұрады.

Кале қаласының азаматтары

Роден бұл жоба туралы білгенде, Кале қаласы ондаған жылдар бойы тарихи ескерткіш салуды жоспарлап келген еді. Ол ортағасырлық мотив пен патриоттық тақырыпқа қызығушылық танытып, тапсырысты алуға тырысты. Кале қаласының мэрі Роденнің студиясын аралағанда оны дереу жұмысқа алуға ниеттенді, жақын арада ескерткіш мақұлданып, Роден сәулетші ретінде тағайындалды. Бұл ескерткіш Кале қаласын құтқару үшін өмірін қиған алты тұрғынына арналмақ. Жүз жылдық соғыс кезінде король Эдуард III әскері Калені қоршап алды, ол қала тұрғындарын жаппай қырып салуға бұйрық берді. Бірақ ол қаланың алты көрнекті азаматы бас-аяғы бос, мойнына арқан байлап, өлімге дайын күйде оған келсе, оларды кешіруге келісті. Олар келгенде, король оларды өлім жазасына кесуге бұйырды, бірақ оның патшайымы, Хеноның Филиппасы, олардың өмірін сақтап қалуды өтінген соң, ол оларды кешірді. «Кале тұрғындары» мүсінінде олар патша лагеріне қарай бет алғанда, қала қақпалары мен цитадельдің кілттерін алып келе жатыр. Роден 1884 жылы Жан Фруассардың қоршау туралы жазбаларынан шабыттандырып, жобаға кірісті. Қала Евстахи де Сен-Пьерге, алты ердің ең үлкеніне арналған аллегориялық, батырлық туындыны көздесе де, Роден мүсінді алты ердің күрделі және сан алуан сезімдерін зерттеу ретінде қарастырды. Комиссияға бір жыл өткен соң, Кале комитеті Роденнің жұмысынан әсер алмады. Роден комитеттің консервативті талаптарына сәйкес мүсінді өзгертуден гөрі жобаны тоқтатуға дайын екенін білдірді, бірақ Кале оған жалғастыруды ұсынды. Керісінше, әрбір ер өз бауырларынан оқшауланып, тағдыры туралы жеке ойланып, күресіп жатыр. Роден көп ұзамай ескерткіштің биік тұғырын алып тастауды ұсынды, мүсінді көрермендер «тақырыптың мәніне терең бойлауы» үшін жер деңгейіне көшіруді қалады. Жердегі деңгейде мүсіндердің орналасуы көрерменді жұмыстың айналасына алып жүреді және олардың біртіндеп алға жылжуын көрсетеді. Комитет бұл дәстүрлі емес ұсынысқа ашуланды, бірақ Роден мойынсұнбады. 1895 жылы Кале «Бургерлерді» қалаған түрінде көрсетуге қол жеткізді: жұмыс жоғары платформада, құйма темір қоршаумен қоршалған қоғамдық бақтың алдына орналастырылды. Роден мүсіннің қала әкімдігіне жақын орналасуын қалады, осылайша ол жұртшылықтың қызығушылығын оятар еді. Бірінші дүниежүзілік соғыста зақымданғаннан кейін, сақтауға алынғаннан соң және Роденнің қайтыс болғаннан кейін ғана мүсін ол қалағандай көрсетілді. Бұл Роденнің ең танымал және жоғары бағаланған туындыларының бірі. 1897 жылы жасалған гипстен жасалған модель 1964 жылға дейін қоладан құйылмады. Париждегі әдебиетшілер қоғамы «Әдебиет адамдары қоғамы» француз жазушысы Оноре де Бальзакқа ескерткіш орнатуды жоспарлады. Қоғам 1891 жылы Роденге мүсінді жасауды тапсырды, ал Роден жылдар бойы мүсінінің тұжырымын жасаумен айналысты. Автордың дене бітіміне байланысты Бальзақтың орынды бейнесін табуда қиындықтар туындағандықтан, Роден көптеген зерттеулер жасады: портреттер, толық бойлы жалаңаш, пальто киген немесе Роден сұраған халаттағы суреттер. Дайын мүсінде Бальзак жамылғыға оралған, терең ойға далған көздерімен қашықтыққа қарап тұр. Роден Бальзакты туындысын ойлап тапқан сәтте көрсетуді көздеді – батылдық, еңбек және күресті бейнелеуді мақсат етті. 1898 жылы «Бальзак ескерткіші» көрмеге қойылғанда, оған кері реакция болғаны түсінікті. Қоғам жұмысты қабылдамады, ал баспасөз пародиаларды жариялады. Бұл туындыны сынға алған Мори (1918) былай деді: «бір күні, әрине, ұлы романисті ванна киіміне тәж киген алып комикалық маска ретінде бейнелеу артық көрінбейтін болады, бірақ тіпті қазіргі уақытта да бұл мүсін сленг сияқты әсер қалдырады». Мүсін Роденнің замандастарының арасында да қолдаушылары болды; оны қорғаған манифестке Моне, Дебюсси және болашақ премьер-министр Жорж Клемансо және тағы да көптеген адамдар қол қойды. Би-би-сидің «Civilisation» сериалында өнер тарихшысы Кеннет Кларк бұл ескерткішті «XIX ғасырдың ең ұлы мүсіні, тіпті Микеланджелодан бергі ең ұлы мүсіні» деп бағалады. Роден скептиктерді ескерткіштің құндылығына көндіруге тырыспай, қоғамға төленген ақысын қайтарды және мүсінді бақшасына көшірді. Осы оқиғадан кейін Роден енді қоғамдық тапсырыстарды қабылдамады. 1939 жылы ғана «Бальзак ескерткіші» қоладан құйылып, Монпарнас бульвары мен Распель бульварының қиылысына орналастырылды.

Басқа жұмыстар

Роденнің ең танымал мүсіндерінің танымалдылығы оның барлық шығармашылық өнімділігін көлденеңкестеуге бейім. Көлемді суретші болған ол, бес он жылдықтан астам уақыт ішінде мыңдаған бюсттер, фигуралар және мүсін фрагменттерін жасады. Ол майлы бояулармен (әсіресе отыздан кейін) және акварельмен сурет салған. Роден мұражайында оның 7000 сызбасы мен гравюрасы, құрғақ таяқшамен және көмірмен салынғандары, сондай-ақ он үш күшті линогравюрасы сақталуда. Ол сонымен қатар бір литография да жасады. Портрет Роденнің өнерінің маңызды бөлігі болды, оған танылуға және қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектесті. Оның алғашқы мүсіні 1860 жылы әкесінің бюсті болды, ал 1877 жылдан 1917 жылы қайтыс болғанға дейін кем дегенде 56 портрет жасады. Алғашқы туындыларының ішінде әріптесі Жюль Далу (1883) және серігі Камиль Клодель (1884) болды. Кейіннен, оның беделі нығайғаннан кейін, Роден ағылшын саясаткері Джордж Уиндхэм (1905), ирланд драматургі Джордж Бернард Шоу (1906), социалист (және король Эдуард VII-нің бұрынғы сүйіктісі) Уорвик графесі (1908), австриялық композитор Густав Малер (1909), Аргентинаның бұрынғы президенті Доминго Фаустино Сармиенто және француз мемлекет қайраткері Жорж Клемансо (1911) сияқты көрнекті замандастарының бюсттерін жасады. Оның мерзімі көрсетілмеген «Тұрған, қолдары көтерілген, басынан жоғары кесілген жалаңаш әйелдің суреті» шығармасы 2012 жылы Корнелиус Гурлит коллекциясынан тәркіленген туындылардың бірі.

Эстетикалық

Роден табиғатты жақсы білетін суретші, монументалды экспрессияға емес, мінез-құлық пен эмоцияға көбірек мән берді. Ол ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрден бас тартып, гректердің идеализмінен, барокко мен необарокконың сәндік әдемілігінен жұмбақтанды. Оның мүсіндері жеке тұлғаның ерекшелігін және дененің нақты бейнесін көрсетті, ал егжей-тегжейлі, текстуралы беттер мен жарық-көлеңке ойыны арқылы эмоцияны жеткізді. Роден өзінің замандастарынан гөрі, адамның мінез-құлқы оның дене ерекшеліктерінде көрінеді деп сенді. Роденнің беткейді өңдеудегі шеберлігі оған дененің әр бөлігін тұтас бірлік ретінде көрсете алуға мүмкіндік берді. "Ойшыл" мүсініндегі ер адамның құштарлығын оның аяқтарының тасқа міц жабысуы, арқасының қатаюы және қолының ерекшелігінен көруге болады. Роден үшін мүсіннің бөліктері дербес туындылар еді және ол оларды өзінің көркемдік манифестінің мәні деп санады. Оның фрагменттері – мүмкін, қолдары, аяқтары немесе басы жоқ – мүсінді дәстүрлі ұқсастық бейнелеу рөлінен ары қарай алып, формалар өздері үшін ғана бар болатын бір салаға енгізді. Ең танымал мысалдары: "Жүретін адам", "Қолы жоқ медитация" және "Ирис, құдайлардың хабаршысы". Роден қасірет пен қақтығысты заманауи өнердің белгілері деп қарады. "Шын мәнінде, ешнәрсе де, құмарлығын басуға тырысып, сұранысын қанағаттандыра алмаған аңнан гөрі қозғалыссыз емес". Джордж Бернард Шоу портрет үшін отырып, Роденнің техникасы туралы ойын бөлісті: "Ол жұмыс істеген кезде, көптеген кереметтерге қол жеткізді. Алғашқы он бес минутта, балшыққа адам пішінінің қарапайым идеясын бергеннен кейін, ол бас бармағының қимылымен соншалықты тірі бюст жасады, оны мен мүсіншінің жұмысын жеңілдету үшін алып кеткім келетін". Балшық ылғалды сақталмаса немесе терракотаға күйдірілмесе тез бүлінетіндіктен, мүсіншілер оны тез жойылатын материалдан жасалған композицияны сақтау үшін гипс қалыптарын пайдаланды. Бұл Роденнің замандастары арасында кең таралған практика еді, және мүсіншілер жұмысты тұрақты материалдан жасау үшін тапсырыс алатынын үміттене отырып, гипстен жасалған қалыптарды көрсететін. Алайда Роден бірнеше гипстен жасалған қалыптар жасап, оларды мүсіннің шикізаты ретінде қарастырып, олардың бөліктерін және фигураларын жаңа композицияларға және жаңа атауларға біріктірді. Бұл туынды 1900 жылы өткен оның жеке көрмесінде қойылды. Ол Роденнің студиясында табылған 1870 жылдарға жататын екі мүсіннен тұрады – ұмытылып, зақымданған торсо және оның 1878 жылғы Жақсы Жанның уағызының кішірейтілген мүсін нұсқасының төменгі бөлігі. Жоғарғы және төменгі бөліктердің, дене мен аяқтардың арасындағы қосылысты өңдемей, Роден сол кездегі және кейінгі мүсіншілердің көпшілігі ең күшті және ерекше туындыларының бірі деп санаған туынды жасады. Бұл туынды екі түрлі стильді, екі түрлі аяқталу көзқарасын көрсетеді және осы екі компоненттің кездейсоқ бірігуін жасыруға тырыспайды. Роденнің осы әдістерді еркіндікпен және шығармашылықпен қолдануы – оның мүсіндердің бетін өзінің қолының іздері арқылы белсенді етуі, денелік позаға, сезімтал тақырыпқа және табиғи емес бетке деген ашық көзқарасымен бірге – Роденнің дәстүрлі 19 ғасырлық мүсін техникасын қазіргі мүсіннің прототипіне қайта жасауын белгіледі.

Кейінгі жылдары (1900-1917)

1900 жылға қарай Роденнің өнердегі беделі орнады. 1900 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеге (Exposition Universelle) жақын жерде орналасқан өнер туындыларының павильоны арқылы танымал болған Роден, халықаралық деңгейдегі көрнекті тұлғалардың бюстерін жасау туралы көптеген өтініштер алды. Роденнің даңқы арта түскенде, оның көптеген ізбасарлары болды, соның ішінде неміс ақыны Райнер Мария Рилке, және жазушылар Октав Мирбо, Жорис Карл Хуйсманс, мен Оскар Уайльд. Роден 1908 жылы қалаға көшіп, 18 ғасырда салынған Бирон қонақ үйінің басты қабатын жалдады. Ол Бейретті Меудон қаласында қалдырып, Америкада туған Шоизель герцогинясымен қарым-қатынас бастады. 1910 жылдан бастап ол орыс мүсіншісі Мойсей Коганға ұстаздық етті.

Америка Құрама Штаттары

Роден "Калаи бургерлері" кезінде Францияда таныла бастағанмен, ол әлі Америка нарығын жаулап алған жоқ. Оның техникасы мен кейбір жұмыстарының ашықтығы себепті, американдық өнеркәсіп өкілдеріне өзінің туындыларын сату оңай болған жоқ. Бірақ ол 1870 және 1880 жылдардағы ірі мемлекетаралық көрмелерде көрмелер ұйымдастыру үшін Парижге келген чикаголық куратор Сара Тайсон Холлоуэллмен (1846–1924) танысты. Холлоуэлл – тек куратор ғана емес, сонымен қатар кеңесші және жағдайды жеңілдететін адам болды. Көптеген белгілі американдық коллекционерлер өз коллекцияларына қою үшін туындыларды ұсынуға оған сенді, олардың ішінде чикаголық қонақ үй иесі Поттер Палмер және оның әйелі Берта Палмер (1849–1918) ең танымалдары еді. Роден үшін Америкадағы келесі мүмкіндік 1893 жылғы Чикаго әлемдік көрмесі болды. Холлоуэлл Роденнің туындыларын насихаттауға көмектескісі келді және ол жеке көрме ұсынды, бірақ ол оған «beaucoup moins beau que l'original» деп жазды, ол ережеден тыс, мүмкін емес екенін айтты. Оның орнына, ол американдық коллекциялардан француз өнерінің бірнеше туындыларын қарызға алып, көрме ұйымдастыруды ұсынды және оларды американдық коллекцияның бөлігі ретінде тізімге қоятынын мәлімдеді. Роден Холлоуэллге үш туынды жіберді: «Купидон мен Психея», «Сфинкс» және «Андромеда». Бұл туындылардың барлығы бейнелі болғандықтан, үлкен дау тудырды және ақырында көрермендерге көруге арнайы рұқсат берілген перде артына жасырылды. Далудың бюсті мен Калаи бургері француз павильонында қойылды, сондықтан көрмеге қойылған және қойылмаған туындылардың арасында ол назар аударды. Бірақ ол Холлоуэллге сатуға берген туындыларға сатып алушы таба алмады, бірақ ол көп ұзамай күмәнді квакер дініндегі қаржыгер Чарльз Еркесті (1837–1905) таныстырды, ол өзінің чикаголық үйіне екі үлкен мәрмәр сатып алды.

Көп ұзамай Чикагоның Поттер Палмерлері мен Бостонның Изабелла Стюарт Гарднер (1840–1924) сияқты басқа коллекционерлер де Холлоуэлл ұйымдастыруымен туындылар сатып алды. Америка нарығын ашудағы оның күш-жігеріне ризалық білдіріп, Роден Холлоуэллге қола, мәрмәр және терракотадан жасалған сыйлықтар берді. 1893 жылы Холлоуэлл Парижге көшіп келгеннен кейін, ол Роденмен жылы достығын және хат алмасуын жалғастырды, ол мүсіншінің өмірінің соңына дейін сақталды. Холлоуэлл қайтыс болғаннан кейін оның немересі, суретші Харриет Холлоуэлл, Роденнің туындыларын мұра етті, ал ол қайтыс болғаннан кейін американдық мұрагерлер оларды экспорттау үшін құнына сәйкес келе алмады, сондықтан олар француз мемлекетінің меншігіне өтті.

Ұлыбритания

ХХ ғасырдың басынан бастап Роден Ұлыбританияға жиі барып тұрды, және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін адал жақтастарының қатарын қалыптастырды. Ол алғаш рет 1881 жылы Англияға сапар шекті, онда оның досы, суретші Альфонс Легрос, оны ақын Уильям Эрнест Хенлимен таныстырды. Хенли Роденнің өнерін ынтамен қабылдап, оған жеке қолдау көрсеткендіктен, Роденнің Ұлыбританияда танылуына зор үлес қосты. (Кейін Роден Хенлиге өзі де жауап қайырды, оның бюстін жасады, ол Хенлидің жинағына қосылды, ал оның қайтысынан кейін Лондондағы ескерткішінде пайдаланылды.) Хенли арқылы Роден Роберт Луис Стивенсон мен Роберт Браунингпен танысты, олар оған қосымша қолдау көрсетті. Британдық суретшілердің, студенттердің және жоғары қоғамның өнеріне деген ынтасына шабыланған Роден 1914 жылы өз туындыларының маңызды бөлігін елге сыйға тартты. 1890 жылы Société Nationale des Beaux Arts жаңартылғаннан кейін, Роден осы ұйымның вице-президенті болды. 1903 жылы Роден Халықаралық суретшілер, мүсіншілер және граверлер қоғамының президенті болып сайланды. Ол бұрынғы президент Джеймс Эбботт МакНилл Уистлердің орнын басты, Уистлер қайтыс болғаннан кейін. Оның осы беделді лауазымға сайлануына, 1906 жылы бірнеше ай бойы Роденнің жеке хатшысы болған, ағылшын философы Энтони Людовичидің әкесі Альберт Людовичидің күш-жігері зор үлес қосты, бірақ екеуі Рождестводан кейін "өзара келісіммен" ажырасып кетті. Роденнің соңғы шығармашылық жылдарында оның туындыларында әйел бейнесі жиі кездесе бастады, сонымен қатар еркектік пен әйелдік сипаттары айқын тақырыптарға да назар аударды. Ал келесі жылы ол өзінің және студенттерінің суреттерін жасады. 1906 жылдың шілдесінде Роден Камбоджа Корольдік балетінің бишілеріне қатты әсерленді және осы оқиғадан шабыттанған ең танымал суреттерін жасады. Роза Беретпен 53 жылдық қарым-қатынастан кейін Роден үйленді. Олар 1917 жылдың 29 қаңтарында неке қиды, ал Берет екі аптадан кейін, 16 ақпанда қайтыс болды. Роден сол жылы ауырып қалды; қаңтарда тұмауға шалдығып, әлсіреп қалды, ал 16 қарашада оның дәрігері "өкпелердің қабынуы салдарынан үлкен әлсіздік пайда болды. Науқастың жағдайы ауыр" деп мәлімдеді. Ол Париждің шетіндегі Мёдон қаласында дүниеден өтті. Оның қабірінің жанына "Ойлаушы" мүсіні қойылды; Роденнің өтініші бойынша бұл мүсін оның қабір тасы және епитафиясы болды. 1923 жылы Роденнің хатшысы Марсель Тирель, Роденнің өліміне суық тигені және Мёдонда жылу болмауы себеп болды деген жорамалды жариялаған кітап шығарды. Роден өзінің туындылары көрсетілген "Бирон" қонақ үйінде тұруға рұқсат сұрады, бірақ мұражай директоры оған рұқсат бермеді.

Мұра

Роден француз мемлекетіне өзінің студиясын және гипстен көшірмелер жасау құқығын өсиет етті. Ол өзінің мүсіндік туындыларын таратуға ынталандырғандықтан, Роденнің мүсіндері көптеген мемлекеттік және жеке коллекцияларда кездеседі. Роден мұражайы 1916 жылы құрылып, 1919 жылы Роден тұрған Бирон қонақ үйінде ашылды. Мұражайда 6000-нан астам мүсін және 7000-нан астам қағаз туындысы бар ең ірі Роден коллекциясы сақталған. Француздық Легион ордені оны командир дәрежесіне көтерді, ал Оксфорд университетінен құрметті докторлық диплом алды. Өмірінде Роденді Микеланджеломен теңестіріп, оны заманының ең ұлы суретшісі деп мойындады. Оның өлімінен кейінгі үш онжылдықта эстетикалық талғамдардың өзгеруіне байланысты оның танымалдығы төмендеді. Қазіргі заманның ең маңызды мүсіншісі ретінде танылып, оның өнері көптеген зерттеулерге арналған. Оның кейбір мүсіндеріндегі аяқталмағандық сезімі, мысалы, "Жолаушы адам" мүсіні, 20 ғасырдың абстрактілі мүсіндік формаларына ықпал етті. Роден мүсіннің ежелгі мақсатын қайта жаңғыртты – адам бейнесінің физикалық және рухани күшін бейнелеу. Роденнің өнеріне деген құрметтің нышаны ретінде Google іздеу жүйесінің бас бетінде 12 қараша 2012 жылы, оның 172-ші туған күнінде "Ойшыл" суреті бейнеленген Google Doodle орналастырылды. Роденнің өнеріне зор ықпал еткен. Оның шеберханасында бір буын мүсіншілер білім алды. Олардың қатарында Гутзон Борглум, Антуан Бурделл, Константин Бранкузи, Камиль Клаудель, Шарль Деспау, Малвина Хоффман, Карл Миллес, Франсуа Помпон, Родо, Густав Вигеланд, Клара Вестхофф және Маргарет Винсер болды, бірақ Бранкузи кейіннен оның мұрасын қабылдамады. Роден басқа мүсіншілердің, соның ішінде Аристид Майлло мен Иван Местровичтің жұмыстарын да қолдады, Роден оларды "мүсіншілер арасындағы ең ұлы құбылыс" деп атаған. Роденнің еңбегімен шабыттанған мүсіншілерге Джозеф Ксаки, Александр Арчипенко, Джозеф Бернард, Анри Годье Бжеска, Георг Кольбе, Вильгельм Лембрук, Жак Липшиц, Пабло Пикассо, Адольфо Уайльдт және Осип Задкин жатады. Генри Мур оның туындыларының өзіне тигізген маңызды әсерін мойындады. Роденді басты кейіпкер ретінде бейнелейтін бірнеше фильмдер түсірілді. Олардың ішінде 1988 жылғы "Камиль Клодель" (Роден рөлін Жерар Депардье ойнады), 2013 жылғы "Камиль Клодель 1915" және 2017 жылғы "Роден" (Роден рөлін Винсент Линдон ойнады) фильмдерін атауға болады. Сонымен қатар, Нью-Йорктегі Роден студиясының суретшілер кооперативі, 1917 жылы Касс Гилберт жобасы бойынша салынған, Роденнің құрметіне аталды.

Жалған өнімдер

Көшірмелерді жасаудың салыстырмалы жеңілдігі көптеген жалған туындылардың жасалуына да себеп болды: сарапшылар пікірін зерттеу Роденді ең көп жалғандалатын суретшілердің ондығына қойды. Роден 1901 жылдан бастап өзінің туындыларының жалғандалуына қарсы күресті, ал оның қайтысынан кейін көптеген ұйымдасқан, ірі көлемді жалғандар анықталды. 1990 жылдардың басында француз билігі үлкен жалғандықты жолдады, бұл өнер сатушы Гай Хайнды соттауға әкелді. Бронзадан көшірме жасаудың қиындығын шешу үшін Франция 1956 жылдан бері репродукцияны он екі көшірмемен шектейтін бірнеше заң қабылдады – бұл суретшінің қалыптарынан жасалған ең көп саны, әлі де оның туындысы деп есептеледі. Осы шектеудің нәтижесінде, мысалы, "Кале азаматтары" мүсіні он төрт қалада кездеседі. Роденнің қоладан жасалған "Ева, гран-модель" – "Санс Рошер" нұсқасы 2008 жылы Нью-Йорктегі Christie's аукционында 18,9 миллион долларға сатылды. Роденнің туындыларындағы беткі өңдеудің маңыздылығын ескере отырып, шынайылығына алаңдайтын өнер сыншылары, қалыптан алу Роден мүсінін қайта жасаумен бірдей емес деп мәлімдеді. Бұрын Роденге жатқызылған бірнеше суреттердің Эрнест Дюрик жасаған жалған екені белгілі болды.