Кіріспе

1970 жылы Джоан Дидионның романы, Patti Scialfa альбомы. "Play It as It Lays" – 1970 жылы американдық жазушы Джоан Дидионның романы. Time журналы осы романды "1923 жылдан 2005 жылға дейінгі 100 үздік ағылшын тіліндегі роман" тізіміне қосты. Роман қазіргі американдық көркем әдебиетін қалыптастыруға үлкен үлес қосты және "классикалық туынды" деп танылды. Ол Голливудтағы өмірдің нигилизмі мен сыңар жақтарын, сондай-ақ 1960 жылдардағы Лос-Анджелес қаласының ландшафты мен мәдениетін көрнекті бейнелейді. Джоан Дидион осы кітап туралы: "Бұл кітап жарық көреді деп ойламадым [ ] Бірақ кенеттен ол сәл табысқа ие болды. Содан бері мен өзіме сенімдімін" деді. Роман Дидионның өмірімен байланысты, себебі Дидионның да психологиялық ауруы бар қызы болған және ол кітаптағы басты кейіпкер сияқты бір машинаны (сары Corvette Stingray) жүргізген. Басты кейіпкер сияқты, Дидион да Калифорнияға көшу алдында Нью-Йоркте тұрған. Дегенмен, Дидион бұл кітаптың автобиографиялық емес екенін мәлімдеді. 1972 жылы кітап түсiрiлген фильмге бейімделді, онда Мария рөлін Tuesday Weld, ал BZ рөлін Anthony Perkins сомдады. Дидион сценарийді күйеуі Джон Грегори Даннмен бірге жазды.

Сюжетке кіріспе

Роман 31 жастағы Мария Уайеттің (Мар-эй-ах деп айтылады) ішкі монологымен басталады, одан кейін оның досы Хелен және бұрынғы күйеуі, кино өндіруші Картер Лэнг туралы қысқа естеліктер келеді. Алғашқы баяндаудан кейін, әңгіме үшінші тұлғадан сексен төрт тарау бойы Дидионға тән, қысқа, шектеулі және өте көрнекі стильде жалғасады.

Сюжет

Марияның оқиғасы Лос-Анджелес аймағындағы психиатриялық ауруханада психикалық күйзелістен айығып жатқанда басталады, бірақ көп ұзамай ауруханадан бұрынғы өміріне қайта оралады. Бұл фильм Голливудтағы өмірдің жағымсыз көрінісін көрсетеді. Дидионның 60-жылдардың соңында Лос-Анджелестегі көрінісі - сұмдық пен сұлулықтың араласқан түрі. Марияның саяхаттары жүрек айну мен үйдегі жағдайдың арасында, оның актерлік мансабы баяулап, жеке өмірі құлдырап барады. Оның оқиғасы флешбектер мен флешфордер арқылы ашылады. Мария Лос-Анджелестегі өмірін Невада штатының Сильвер-Уэллстегі балалық шағымен салыстырады. Невротикалық ана мен құмар ойын ойнаған әкесінің қызы, ол шахтада ойнап, жеңіліп қалды, Мария Нью-Йоркке актриса болу үшін көшіп барды. Нью-Йоркте Мария уақытша модель болып жұмыс істейді және Марияны пайдаланғаннан тартынбайтын психопаттық шантажшы Иван Костелломен танысады. Нью-Йоркте Мария анасының көлік апатынан қайтыс болғаны туралы хабар алады, мүмкін ол өзін-өзі өлтірген шығар. Оның әкесі көп ұзамай қайтыс болып, өзінің бизнес-партнері және досы Бенни Остинге пайдалы қазбалардың пайдасыз құқықтарын қалдырады. Мария актерлік өнерден және модельдік өнерден бас тартады, Иванмен ажырасады, ақырында Картермен танысып, Голливудқа көшіп кетеді. Кейіннен оның Картермен 4 жасар қызы Кейт бар екенін білеміз. Кейт "миындағы бұрыс химиялық заттың" (бүгінде аутизмнің төмен деңгейі деп саналатын) белгісіз ауруынан емдеу орнында жатыр. Мария Кейтті жақсы көреді, оның мейірімді сипаттамаларынан, ауруханаға жиі баруынан және "оны алып шығуға" деген шешімінен көрінеді. Мария жүкті екенін білгенде, күйеуі Картер немесе сүйіктісі Лес Гудвиннің әкесі екенін білмейді және Картерге шындықты айтады. Картер Марияны аборт жасатуға шақырады және егер ол баланы таңдаса, қызын толық қамқорлыққа алады деп ұсынады. Абортты заңдастыруға дейін болған уақытта Мария заңсыз аборт жасайтын дәрігерді табуы керек. Мария Лос-Анджелестегі "таза жұмыс" істейтін жалғыз дәрігермен жасырын байланысып, онымен кездесу үшін қадамдар жасайды. Марияның жер бетінде газеттер төселген үйде жергіліктi анестезиямен заңсыз түсік жасатуы. Жүктілігін алып тастағаннан кейін қатты қиналған Мария өліп бара жатқан сәбилер мен шағылыстыратын жыландар туралы жаман түстер көре бастайды. Ажырасудың алдын алу мүмкін емес, ал содан кейінгі әлеуметтік хаос Марияны өзін-өзі құрту мінез-құлқына баруға мәжбүр етеді. Мария өзінің әлеуметтік әлемінен ажыратылады, өйткені ол ұзақ уақыт бойы мәжбүрлі түрде көлік жүргізу, Оңтүстік Калифорнияның автокөлік жолдарымен, мотельдер мен казинолар арқылы, актерлер мен бұрынғы ғашықтармен ішіп-жеп, жыныстық қатынасқа түседі. Бірнеше апаттан кейін, Марияның достарының опасыздығы оның өмірін бұзғаннан-ақ бұзған. Сюжеттің шыңы Марияның досы БЗ оның көз алдында ұйқы таблеткаларын (Seconal) асыра қабылдап, өз-өзіне қол жұмсап, Мария оны тоқтатпайды. Ол дәрілерді Мариямен бөлісуді ұсынады, бұл оның өзін-өзі өлтіруіне көмектесуі мүмкін дегенді білдіреді. Мария таблеткаларды қабылдамауға шешім қабылдайды және оларды жұтып жатқанда БЗ-ді тоқтатпайды. Оның соңғы сөзі "менен ұстаныңдар" болды, содан кейін олар бірге төсекте ұйықтады. Мария БЗ-ның әйелі Хеленнің айқайлауынан оянады, ол оның өлі денесін Марияның жанында табады. Мария айқайлауға мән бермей, БЗ-нің жансыз қолын қаттырақ ұстайды. Оның өзін-өзі өлтіруіне жол бермегендіктен, Марияның достары оның өліміне кінәлайды. Мария БЗ-дің өзін-өзі өлтіруін тоқтатудағы әрекетсіздігі үшін емдеуге жатқызылған, дәрігерлер мен достары өзін-өзі өлтіру кезінде ол шындықтан ажыратылған болуы керек деп санайды. Бұл Марияның өз позициясынан қашып кетпейтінін, бірақ оны бейжайлықпен қабылдайтынын білдіреді. Оның институционалды жағдайы нақты психикалық аурудың немесе күйзелістің салдарынан емес, сыртқы әлемнен бас тартуды таңдағаны ретінде қарастырылуы мүмкін. Мария ауруханадан келген қонақтарды үйіне жібермейді, ол қызымен қайтадан көрісуді жоспарлайды.

Өмір - ойын

Бұл тақырып роман бойына жиі қайталанады, әсіресе құмар ойындары мен казино ойындарына қатысты. Казинода, құмар ойын ойнайтын әкесімен өскен Мария өмірді әр ойыншы стратегия таңдайтын немесе ойынды тоқтатуды шешетін ойын ретінде қарастырады. Өзінің балалық шағы туралы айта келе ол былай дейді: "Әкем маған өмірдің өзі – құмар ойын екенін айтқан еді: бала кезімде алған екі сабақтың бірі осы еді. Екіншісі – тас аударсаң, жылан шыға келуі мүмкін. Уақыт өте келе, осы екі сабақ та әлі де дұрыс екенін сезінемін, бірақ оларды қолдану қиын."

Кітаптың атауы – "Ойнай беруге болатын нәрсе" – Марияның әкесі құмар ойында берген кеңесіне сілтеме жасайды: "Осылай болса, осылай ойна, қиындықпен өзіңді шаршатпа", бұл "қолыңдағы картамен ойнау" деген мағынаға жақын идиома. Романның басында Мария соңғы оқиғаларды былай сипаттайды: "Менде барлық козырь карталар болды, бірақ бұл қандай ойын еді?". Сонымен қатар, әлеуметтік қарым-қатынасты да бір түрлі ойын деп қарастыруға болады. Мария дәрігерлермен сөйлескенде жақсы "ойыншы" болуға тырысады: "Тек белгілі бір фактілер бар, – деймін, – ойынның жағымды ойыншысы болуға тағы да тырысып."

Өлімді – өмір ойынын тоқтату таңдауы деп қарастыруға болады. Өзін-өзі өлтіруге бел буған БЗ Марияға былай дейді: "Сен әлі ойнап жатырсың… Бір күні оянып, ойнағың келмейтін боларсың." Өлімді таңдау арқылы БЗ ойынды тоқтатуға шешім қабылдайды. Ал Мария өмір сүруді жалғастыруды және өмірдің мәнсіздігіне қарамастан, "ойнауды" жалғастыруды таңдағанын белгілі сөзінде айтады: "Мен 'ешнәрсе' дегеннің не екенін білемін, бірақ ойнауды жалғастыра беремін."