Кіріспе

Америкалық юмор – Америка Құрама Штаттарындағы юморды біріктіретін қағидалар мен ортақ белгілердің жиынтығы. Ол көбінесе басқа елдердің юморымен салыстыру арқылы анықталады, мысалы, британдық және канадалық юмордан қалай өзгешелігі. Дегенмен, қандай да бір юмор түрін немесе тақырыбын ерекше американдық ететінін айту қиын. Юмор көбінесе американдық мәдениеттің элементтерімен байланысты және елдің мәдениетінің тарихи және қазіргі дамуына тәуелді. Әзілді қаншалықты сезінетіні әр адам үшін жеке жағдайға, географиялық орналасу, мәдениет, есейю деңгейі, білім және айналадағы орта сияқты көптеген факторларға байланысты. Сондықтан, әртүрлі елдегі адамдар әртүрлі жағдайларды күлкілі деп табады. Американдық мәдениет басқа ұлттардан көптеген жағынан ерекшеленгендей, осы мәдени айырмашылықтар юмордың басқа елдерге аударылуына кедергі келтіруі мүмкін.

Тақырыптар

Америкалық юморды зерттеген маңызды еңбектердің бірі – Констанс Рурк авторы болған 1931 жылғы «American Humor: A Study of the National Character» кітабы, «янки» бейнесін алғашқы американдық комедиялық кейіпкер деп атады. Бұл – ұлттың күлкілі деп таныған, оны мазақ еткен және тіпті әлемнің ойын-сауығы үшін экспорттаған алғашқы, кеңінен қабылданған американдық бейне. Ол америкалық комедияның Америка революциясынан кейін пайда болғанын, ел «өзін сақтау туралы алаңдаудан арылып», азаматтары өздерін «өнер туындылары» санай бастағанын хабарлайды.

Юмор түрлері

Американдық юмор ең көп таралған түрімен де ерекшеленуі мүмкін, мысалы, көбірек клоунада және физикалық комедия. Онда сырлы айтуға аз мән беріледі, сондықтан юмор әлеуметтік жүйені шамадан тыс көрсету арқылы сатиралаудың орнына, көбінесе ашық болады. Америкалық юмор көбірек бақылауға негіделген әдістерді жақсы көреді. Дегенмен, бақылауға негіделген юмор стилі (екілікті американдық емес) американдық юмор стилінің маңызды бөлігі болып табылады, себебі ол американдық мәдениет пен әлеуметтік әңгімелердегі көзге түсетін жайттарды көрсетіп, сонымен бірге олардың абсурдтығын айқын етеді.

Мультфильмдер, журналдар және анимация

Америкалық мультфильмдер мен комикстер американдық өмірге Томас Насттан бастап немесе одан бұрын да әзілмен немесе өткір сынмен пікір білдіріп келді. Белгілі баспа карикатурашыларының қатарында Чарльз Шульц, Беркли Брейд, Гэри Ларсон, Уолт Келли, Джонни Харт, Билл Уоттерсон және тағы басқалар бар. АҚШ-тың танымал юмор журналдарына Mad, Humbug, Trump және Help!, сондай-ақ National Lampoon және Spy журналдары жатады. National Lampoon 1970 жылы Гарвард Лампунының бөлімшесі ретінде құрылды. Журнал үнемі танымал мәдениетті, контрмәдениетті және саясатты пародизациялап отырды. Журналдың өркендеген кезеңі 1970-ші жылдарда болды, ал оның ықпалы фильмдер мен комедиялық бағдарламаларға тарады. 1970-ші жылдардың ортасында журналдың бірқатар авторлары NBC комедиялық шоуы Saturday Night Live (SNL) тобына қосылу үшін кетіп қалды. Журнал 1998 жылы жабылды, бірақ "National Lampoon" аттарымен фильмдер мен басқа бағдарламалар жасала беруде. 20-шы ғасырда кино күлкілі анимациялық мультфильмдер жасауға мүмкіндік берді, олардың ең танымалдары – "Люни Тюнес" және "Том және Джерри" болды. Чак Джонс, Текс Эвери, Фриз Фреленг және Мел Бланк (көптеген танымал кейіпкерлерге дауыс берген) осы және көптеген басқа анимациялық қысқаметражды фильмдердің танымалдығына үлкен үлес қосты. "Опера, док?", "Duck Amuck" және "One Froggy Evening" сыншылардың жоғары бағасын алып, Ұлттық кино тізіліміне енгізілді. Warner Brothers мультфильмдері көбінесе АҚШ мәдениеті мен қоғамынан тыс тақырыптарды қамтыды, бірақ американдық өмірге қатысты көптеген пікірлерді де ұсынды. Анимациялық қысқаметражды фильмдер бойынша «Оскар» сыйлығын алған американдық фильмдердің көптеген жеңімпаздары американдық юмордың мысалы болмаса да, олардың көп бөлігі осы санатқа жатады. Телевизиядағы танымал американдық анимациялық сериалдарына "Флинтстондар", "Симпсондар", "Family Guy", "Futurama", "Beavis and Butt-head", "King of the Hill", "Robot Chicken", "Ren and Stimpy", "SpongeBob SquarePants", "South Park", "American Dad!", "Rick & Morty" және "BoJack Horseman" жатады.

Театр және водевиль

XIX ғасырда театрдың танымал түрі – мынстрльдік шоу болды. Бұл шоуларда ақ актерлер қара бояумен жүздерін жауып, нәсілдік стереотиптерді күшейтіп ойнайтын. Бурлеск 19-шы ғасырдың ортасында танымал ойын-сауық түріне айналды. Бастапқыда ерлер рөлінде әйелдердің сол кездегі саясат пен мәдениетті пароди жасап моқтап көрсетуі болған бурлеск, оның ашықтығы мен тіл тиекетіп айтуы үшін көптеген адамдар тарапынан айыпталып, сынға ұшырады. Бұл өнер түрі "нақты сахнадан" қуылды және салон мен барларда қалды, ал мазмұны көбінесе ұятсыз әзілдерден тұрды. Вадевиль – Америкада 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында кең таралған әртүрлі ойын-сауық стилі. Салондардағы қойылымдар, мынстрльдік, британдық пантомималар және басқа да танымал ойын-сауық түрлерінен дамыған вадевиль Америкадағы ең танымал ойын-сауық түрлерінің біріне айналды. Бұл ойын-сауықтың құрамында әдетте бір немесе бірнеше комедия актерлері болады. Вадевиль Джордж М. Кохан, Джордж Бернс және Грейси Аллен, Мей Уэст, Фанни Брайс, В. С. Филдс сияқты американдық ойын-сауық өнерінің көптеген өкілдерін тәрбиеледі. Вадевиль кинолардың танымалдылығы артуымен маңыздылығын жоғалтты, бірақ вадевиль актерлері сол салаға көшуге мүмкіндік алды. Кино, радио және теледидарда табысқа жеткен бұрынғы вадевиль актерлерінің қатарында Бастер Китон, Маркс ағайындылары, Эдгар Берген, Үш дос және Эббот пен Костелло бар.

Радио және жазылған

Алғашқы радиошоулардың қатарында 1926 жылы WGN радиосында тұңғыш рет көрсетілген «Сэм және Генри» атты алғашқы жағдайлық комедия бар. Ол Сидни Смиттың танымал «Гамп» комиксінен шабыттанды. «Amos & Andy» 1928 жылы CBS телеарнасында дебют жасаған алғашқы радио комедиялық сериалдардың бірі ретінде басталды. Бұл үлкен қалаға көшіп келген қара шаруалар туралы, ақ актерлер жазып, орындаған шоу. Шоу жеткілікті деңгейде сәтті болғандықтан, 1930 жылы кейіпкерлер туралы фильм түсірілді, ал 1951 жылы ол теледидарлық комедиялық сериалға айналды. Фильмде ақ актерлер қара бояумен ойнады. Телевизиялық шоуда афроамерикандық актерлер ойнады. Радионың алғашқы жылдары водевиль сахнасының комедия жұлдыздары үшін платформа болды. Джек Бенни осы ортадағы алғашқы комедия жұлдыздарының бірі болды. 1950 жылдары Бенни теледидарға ауысқанда, оның эфир уақытын дауыстау актері және комедияшы Стэн Фреберг толтырды. Фреберг 1950 жылдан бастап өзінің комедиялық бағдарламаларын жазуды бастады, олар танымал әндердің пародийларын, заманауи ойын-сауық тұлғаларының пародийларын және саяси тақырыптарды қамтыды. Ол 1954 жылдан 1957 жылға дейін радиода жұмыс істеді. Боб Эллиотт пен Рей Гоулдинг – 1946 жылы «Боб пен Реймен таңертең» атты күнделікті 15 минуттық радио бағдарламасымен мансап бастаған американдық комедиялық дуэт. Олардың форматы көбінесе олар жұмыс істеген ортаны сатиралық тұрғыдан бейнелеуден тұрды, мысалы, сұхбаттар жүргізу, диалогтарды әдеттегі ережеден тыс, тікелей эфирдегідей, тұйық стильде ұсыну. Олар радио мен теледидарда төрт он жылдан астам уақыт бойы эфирде болды, 1987 жылы аяқтады. Соңғы жылдары бұл орта әзіл-қалжың көзі ретінде танымалдылығын жоғалтты, Гаррисон Киллор, мүмкін, қазіргі заманғы сирек мысал. XXI ғасырдың басында подкасттардың танымалдылығы артып, комедиялық және жасырын әңгімелерден тұратын бағдарламалар сәттілікке жетті. Комедияшы Марк Марон 2009-10 жылдары «WTF with Marc Maron» подкастымен үлкен аудитория жинады, онда ол комедия әлемінің белгілі де белгісіз тұлғаларымен, қазір қайтыс болған Патрис О’Нил сияқты жаңадан бастаушылардан Робин Уильямс, Бен Стиллер, Эми Полер және Джадд Апатов сияқты танымал актерлермен әдемі әңгімелер жүргізді. Марон әрбір бөлімнің басында өзінің өмірі мен невроздарды жеңуге жасаған тырыстары туралы қысқаша айтады, және бұл мәселелердің күрделілігіне қарамастан, олар көбінесе комедиялық, тіпті ашулы түрде ұсынылады.

Фильм

Алғашқы түсірілген фильм Томас Эдисонның ассистенті Фред Отттың қатысуымен түсірілген "Кекіру туралы жазба" болды. Бұл комедиялық элементті көрсеткен алғашқы фильм деп санауға болады. 1920-жылдардағы үнсіз фильмдер дәуірінде комедиялық фильмдер көптеп шыға бастады. Олар негізінен көрнекі юморға, оның ішінде клоунада мен бурлескке бағытталған. Америкада үнсіз фильмдер дәуіріндегі көрнекті клоун актерлерінің қатарында Чарли Чаплин (оның Англияда туғанына қарамастан), Бастер Китон және Гарольд Ллойд болды. Оливер Харди (Лорел мен Харди дуетінен) (Стэн Лорел британдық), Фэтти Арбакл, Маркс ағайындылары және тағы да басқа актерлер американдық киноның алғашқы онжылдықтарындағы юмордың дамуына үлкен үлес қосты. АҚШ-тағы көптеген алғашқы кинорежиссерлер туған жерлері жағынан басқа елдерден келген. Бұл Голливудтағы ең танымал ертедегі комедия режиссерлерінің бірі – Билли Уайлдер туралы да қатысты. Дегенмен, Говард Хоукс, Престон Стерджес және Джордж Кукор сияқты американдық режиссерлер де 1940 жылдары комедиялық фильмдердің ірі шеберлері болды. 1960-1970 жылдары Вуди Аллен мен Мел Брукс атаққа ие болды, олар американдық комедиялық фильмдердің ең бағалы режиссерлеріне айналды. 1980 жылдары Кристофер Гест, Карл Райнер және Коен ағайындылары американдық комедиялық фильмдерде маңызды режиссерлер немесе сценарист ретінде танылды. Сонымен қатар, американдық кинода "ағалар дуэті" ретінде танымал болған Цукер ағайындылары, Коен ағайындылары және Фаррелли ағайындылары да бар. Соңғы он жылда Кевин Смит, Джей Роуч, Том Шадяк және Александр Пейн кинорежиссерлер ретінде танымал болды, олардың туындылары көбінесе юморлық, ал кейде Пейннің жағдайында қараңғы мазмұнды болды. Жоғарыда аталған режиссерлердің кейбіреуі, әсіресе Вуди Аллен мен Коен ағайындылары, комедиядан басқа да жанрлардағы фильмдерді түсірді. Қазіргі заманда Адам Сэндлер, Бен Стиллер, Сет Роген және Уилл Феррелл американдық комедиялық фильмдердің танымал өкілдері болып табылады.

Ситкомдар

Ситуациялық комедия (ситком) – радиода алғаш дамыған, кейіннен теледидардағы комедияның басты түріне айналған формат. АҚШ-та рейтингтерде бірінші орын алған алғашқы ситком – «Мен Люсиді жақсы көремін». «Мен Люсиді жақсы көремін» эпизодының бірінде Люсидің амбициялық, бірақ ақылға сыймас жоспарлары көрсетіледі: Риккидің түнгі клубтағы қойылымына тығылып кіру, атақты адамдармен танысуға тырысу, әйелдер клубының мүшелерін көрсету немесе жақсы өмір сүруге ұмтылу. Көбінесе ол күлкілі жағдайға түсіп қалады, бұл – слэпстик комедиясының бір түрі. «I Love Lucy» шоуы Лусилл Болл қатысқан радио бағдарламадан өркендеді. 1950 жылдары радиодан көшкен тағы бір танымал ситком – «Амос пен Энди». Содан бері ондаған жылдар бойы бірнеше ситком рейтингтерде көшбасшы болды. 1960 жылдары «Беверли Хиллбиллиз» және «Энди Гриффит Шоу» осы құрметке ие болды. Екі бағдарлама да елден келген қарапайым адамдар туралы: Клампеттер Беверли-Хиллзге өздерінің қарапайым тіршіліктерін әкелді, ал Гриффит – шағын ауылдағы баяу сөйлейтін шериф рөлінде болды. 1970 жылдары «All in the Family» ең жоғары рейтингті шоу болды. Ол маңызды мәселелерді қамтыса да, негізгі сюжет – шулы, қарапайым адамның әрекеттерінің салдарынан туындайтын жағдайлар. 1980 жылдардағы ең сәтті ситкомдар – «Розанна» және «Cheers». «Розанна» жұмысшы топтың дауыс беретін, үлкен отбасы туралы комедия, ал «Cheers» – әртүрлі адамдар жиналатын аудандық бар туралы. 1990 жылдары кабельдік телеарналардың артуы көрермендердің талғамын өзгертті. Кабель көруге көптеген мүмкіндіктер ұсынды және бір шоудың «Косби Шоу» немесе «Cheers» сияқты үстемдік етуін қиындатты. Дегенмен, «Сайнфелд» және «Достар» онжылдықтың ең көп тамашаланған шоуларының қатарына енді. 2000 жылдары ситкомның ықпалы азайды, «Достар» осы онжылдықтың кез келген жылы ең көп тамашаланған шоу болды, сондай-ақ «Эмми» жүлдесін жеңіп алған «Arrested Development» тоқтатылды. «Arrested Development» 2000 жылдары басталып, сыншылардың жоғары бағасын алған ситкомдардың бірі болды, бірақ «The Office», «30 Rock» және «My Name Is Earl» сияқты жаңа комедиялар да мақтауға ие болды. Көптеген ситкомдар отбасылық жағдайларға негізделген болса да, ситкомдардағы тағы бір ортақ тақырып – «жұмыс орнындағы комедиялар». «Энди Гриффит Шоу» мен «Arrested Development» жұмыс орны мен отбасылық комедия элементтерін біріктірді. Бұл туралы толығырақ білу үшін «АҚШ ситкомы» деген мақаланы қараңыз. Ситкомды сыншылар көбінесе сынайды, бірақ бірнеше ситком сыншылар мен көрермендердің екеуіне де ұнады. Олардың қатарында «Frasier», «Seinfeld», «All in the Family» және «The Mary Tyler Moore Show» бар. Телевизиондық ситком британдық және американдық юморды салыстыруға мүмкіндік береді. Көптеген британдық ситкомдар американдық көрермендер үшін қайта түсірілді. Мысалы, «Till Death Us Do Part» – «All in the Family» болды, «Man About the House» – «Three's Company» болды, ал өте танымал «Steptoe and Son» – «Sanford and Son» болды. «The Office» бастапқыда британдық ситком болды, ол американдық көрермендер үшін сол атаумен (және пилоттық эпизодта, сол сценариймен) табысты қайта түсірілді. Дегенмен, британдық ситкомдар көбінесе түпнұсқа түрінде жақсырақ болады. Басқа британдық комедиялардың қайта түсірілімдері сәтсіз аяқталды.

Скетч-комедия және ваартеиттер

Варитет шоу – әртүрлі нөмірлерден тұратын, көбінесе музыка мен комедиялық этюдтерді қамтитын шоу, әсіресе теледидарда. Алғашқы табысты комедиялық вариете шоу Милтон Берлдің шоуы болған болуы мүмкін, одан кейін Эрни Ковакс пен Сид Цезарь келеді. Джек Бенни 1950 жылдардың ортасында теледидарға көшті. Варитет шоуларында Джеки Глисон, Боб Хоуп және Дин Мартин да өнер көрсетті. Олар шынайы әртүрлілік үшін стендап-комедия, этюдтер мен музыкалық нөмірлерді үйлестірді. Кейінгі табыстарына «Кэрол Бернет шоуы» және «Роуэн мен Мартиннің күлкісі» жатады. Saturday Night Live (SNL) алғаш рет 1975 жылдың 11 қазанында Джордж Карлиннің жүргізуімен эфирге шықты. Оны канадалық Лорн Майклз жасаған. Бастапқы концепциясы – жас комедианттар, тікелей эфирде музыкалық өнер және қысқаметражды фильмдер қатысатын комедиялық вариете шоу. Бір тұрақты жүргізуші болған жоқ, әр апта сайын басқа қонақ шақырылатын. Алғашқы актер құрамында «Екінші қаланың» түлектері Дэн Айкройд, Джон Белуши және Гильда Раднер, ал «National Lampoon Lemmings» тобының түлегі Шеви Чейз (оның айқын белгісі – шоудың ашылуына әкелетін әдеттегі құлауы мен кіріспе сөзі), Джейн Кертин, Ларайн Ньюман және Гаррет Моррис болды. Бастапқы бас сценаристі – «National Lampoon» журналында жұмыс істеген Майкл О’Донахью, ол «The National Lampoon Radio Hour» бағдарламасын басқарғанда бірнеше актерлермен бірге жұмыс істеген. Актер құрамы жылдар бойы өзгеріп отырады, көптеген актерлерге басқа телешоулар мен фильмдерде сәттілікке жол ашты. SNL әлі де апта сайын эфирге шығады. 1990 жылдардың басында нәсілдік мәселелерді қоздыратын немесе әдейі түрлендірілген актер құрамына ие этюдтік комедиялық шоулар көбейе бастады. Бұған алғашқы мысал – Кинен Айвори Уэйнс продюсерлік еткен «In Living Color». Бастапқы актер құрамының көп бөлігі афроамерикалықтар болғанымен, шоу көбінесе ақ нәсілді Джим Керри мен пуэрторикалық Дженнифер Лопесті кең аудиторияға таныстырғаны үшін есімдері сақталады. 2000 жылдары «Chappelle’s Show» басталды және танымал, бірақ даулы вариете шоуына айналды. Ол расизм, сексуалдық ауытқу және есірткіге тәуелділік сияқты мәселелерді қоздырғаны үшін белгілі болды. Қазіргі уақытта «The Daily Show» және «Saturday Night Live» комедиялық вариете шоуларының көшбасшылары болып табылады.

Тірі тұру

Америкалық стендап комедианттары түрлі формалар мен мәселелермен айналысады. АҚШ-та танымал немесе кеңінен тараған формалардың ішінде күнделікті өмір туралы баяндау комедиясы және импровизациялық комедия бар. Қазіргі заманғы импровизациялық комедия көбінесе Чикаго қаласымен және әсіресе "Екінші қала" труппасымен байланысты. 1950 жылдары осы труппаның қазіргі импровизациялық комедиядағы маңызы арта түсті. Сол онжылдықта одан да қоздырғыш немесе саяси мазмұнды комедия дамыды. 1950-1980 жылдар аралығында осы бағытта жұмыс істеген ең белгілі комедианттардың қатарында Ленни Брюс, Ричард Прайор, Джордж Карлин, Билл Хикс және Сэм Кинисон болды. Олар нәсіл, дін және секстік қатынас сияқты тақырыптарды телеарналар мен кинода рұқсат етілмеген жолмен көтерді. "Ричард Прайор шоуы" төрт бөлімнен кейін жаңжалға байланысты тоқтатылды, бірақ төмен рейтинг те маңызды фактор болды. Кей жағдайларда реакция одан да қатал болды, Ленни Брюс пен Джордж Карлин әдепсіздік айыбымен тұтқындалды. Дегенмен, АҚШ-тағы басқа стендап комедианттары көрермендерді ашуландырмауға немесе ренжітпеуге баса назар аударатын қарсы тәсілді таңдайды. Олар сондай-ақ, материалдың әдепсіздігін ұнатпайтын аудиторияға жету немесе осылай жұмыс істеуді жөн көру себебінен "таза" контент ұсынуға тырысады. Брайан Риган, Боб Невхарт және Билл Косби осыған көп көңіл бөледі. Рей Романо "көк" контентпен жұмыс істеуге қабілетті, тіпті дайын, бұл "Доктор Кац, кәсіби терапевт" DVD-сіндегі түсіндірулерде көрсетілген, бірақ қазіргі аудиториясына құрмет көрсету үшін одан аулақ болуға тырысады.