Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Crocus sativus, көбінесе шафран крокусы немесе күздік крокус деп аталады, және оның гүлдің мойындары (стигмалары) шафран дәмдеуіші ретінде аспаздық қолданысымен ең жақсы танымал. Адамдар шафран крокусын 3500 жылдан астам уақыттан бері өсіріп, сауда жасап, пайдаланып келеді, бұл мәдениеттер, континенттер мен өркениеттерді қамтиды.

Жалпы атаулар

Бұл өсімдік ең көп танымал шафранды крокус деп аталады. Күзгі крокус деген баламалы атау Colchicum туысына жататын, бірақ олар крокустармен тығыз байланысты емес, көрінеу ұқсас түрлерге де қолданылады; әсіресе, сыртқы түрі ұқсас Colchicum autumnale түрі кейде тіпті шалғын шафраны деп те аталады. Дегенмен, нағыз крокустарда үш аталық және үш ұзын мойыншаны ұстап тұрған бір аналық бар, ал колхикумдарда алты аталық және үш аналық бар; және олар Colchicaceae басқа отбасыға жатады. Колхикумдар да уытты, сондықтан оларды шафранды крокустан ажырату өте маңызды.

Сипаттама

Crocus sativus – биіктігі 10-30 см болатын көпжылдық өсімдік. Ол жер астындағы түйіндік пияз арқылы дамиды, одан жапырақтар, гүлқосқан қабықшалар, гүлқосқаншалар және гүл сабағы пайда болады. Әдетте күзде фиолет түсті гүлдермен гүлдейді. Гүлдері сүйекті, алты құлпынағы және үш қызыл-сары түсті мойыншасы болады.

Генетика

Шафран крокусы – 24 хромосомасы бар триплоид (2n = 3x = 24), мейоз кезінде хромосомаларды жұптастыра алмауының салдарынан өсімдік жыныссыз болып келеді. Оның ең мүмкін ата-тегі – Crocus cartwrightianus жабайы түрі. Батыс немесе Орталық Азияда пайда болғаны жиі болжалғанмен, ботаникалық зерттеулер мұны растамайды.

Қолданылуы

Гүлдің мойындары шафран дәмдеуіші ретінде қолданылады. Шафранның 1 фунт шамасын алу үшін 50 000-ден 75 000-ға дейін жеке өсімдіктердің гүлдері қажет, себебі әр түйірден бір-екі ғана гүл шығады, ал әрбір гүлден үш мойын ғана алынады. Мойындарды гүлдер толық ашылған кезде, таңның ортасында жинау керек.

Өсіру

Стерильді триплоид ретінде C. sativus жабайы табиғатта кездеспейді және оның көбейіп таралуы үшін қолмен вегетативтік көбейтуге тәуелді. Бұл өсімдіктің барлық өсірілген түрлері клоналды болғандықтан, бастапқы үйрету оқиғасынан кейін генетикалық әртүрлілік өте төмен, сондықтан жаңа, пайдалы қасиеттері бар сорттарды табу қиын, тіпті оларды селекция арқылы біріктіру мүмкін емес. Дегенмен, шафран сорттары бірнеше тәсілмен өндіріледі:

Клоналды селекция. Кез келген қалаулы мутацияға ие өсімдік сақталып, одан әрі өсіріледі. Бұл дәстүрлі тәсіл. Мутациялық селекция. Мутагенезді пайдалы мутациялардың кең ауқымын тудыру үшін қолдануға болады, содан кейін дәстүрлі клондау процесі жалғасады. Жыныстық көбею. Құнарлы өсімдіктерде қалаулы белгілерді селекциялау әлдеқайда оңай. Өсімдік өзімен-өзі тозаңдана алмайды, бірақ кейбір жабайы туыстарын шафран тозаңымен in vitro жағдайында сәтті тозаңдандырып, тұқым алуға болады. Бұл C. sativus геномдық материалы бар құнарлы диплоидты өсімдіктерді құрайды, бұл одан әрі тозаңдану арқылы жаңа белгілерді зерттеуге мүмкіндік береді. Шафранның жуаздары бөлек және терең ойысқа отырғызылуы керек. Гүл толық күн сәулесі түсетін, жақсы дренаждалған, орташа мөлшерде органикалық заттар бар топырақта жақсы өседі. Жуаздар әр жыл сайын көбейеді және әр жуаз 3–5 жыл өмір сүреді.