Кіріспе

Коксаль сүйектің ең жоғарғы және ең ірі бөлігі

Илиум (/ɪ//l//i//ə//m/) (илия) – коксаль сүйектің ең жоғарғы және ең ірі аймағы. Ол көптеген омыртқалы жануарларда, соның ішінде сүтқоректілер мен құстарда кездеседі, бірақ сүйекті балықтарда жоқ. Жыландардан басқа барлық бауырымен жорғалаушылардың илиумы бар, ал кейбір жылан түрлерінде кішкентай сүйек кездеседі, ол илиум деп саналады. Адамның илиумы екі бөлікке бөлінеді: дене және қанат. Бұл бөлініс жоғарғы бетінде қисық сызық – доға тәрізді сызық, ал сыртқы бетінде ацетабулум шегі арқылы көрсетіледі. Атауы латын тілінен (ile, ilis) алынған, ол "жамбас" немесе "белдеме" деген мағынаны білдіреді.

Құрылымы

Ілиум дене мен қанаттан тұрады. Ишиум және жамбас сүйегімен байланысқанда, олар бірге таз сүйегін құрайды, олардың қосылған жерін тек көрінетін сызық көрсетеді. Денесі (corpus) ацетабулумның екі бестен аспайтын бөлігін құрайды; сонымен қатар ацетабулярлық шұңқырының бір бөлігін құрайды. Дененің ішкі беті кіші жамбас қуысының қабырғасын құрайды және ішкі обтуратор бұлшығының бір бөлігіне бастау береді. Қанат (ala) – үлкен жамбас қуысын бүйірден шектеуші үлкен, кеңейген бөлік. Оның сыртқы және ішкі беттері, қырлары және екі жиегі бар – алдыңғы және артқы.

Биляк ені

Адамда билиялық ені – анатомиялық термин, жоғарғы иық сүйектерінің сыртқы жиектері арасындағы жамбас сүйектерінің ең кең өлшемін көрсетеді. Билиялық енінің жиі қолданылатын синонимдері: жамбас сүйегінің ені, билиялық кеңдік, интеркристалдық кеңдік/ені, биилиялық кеңдік/ені және биилокристалдық кеңдік/ені. Оны антропометриялық калиперлермен (осындай өлшеуге арналған антропометр таз өлшегіш деп аталады) өлшеген дұрыс. Иілген бет бойынша өлшеуіш таспамен билиялық енді өлшеу әрекеті қате нәтиже береді. Билиялық ен өлшемі акушерлікте маңызды, себебі тым кішкентай немесе тым үлкен жамбас салдарынан қиындықтар туындауы мүмкін. Мысалы, ірі нәресте немесе кішкентай жамбас кейде кесар тілігі жасалмаса өлімге алып келеді. Антропологтар да оны дене салмағын бағалау үшін пайдаланады.

Динозаврлар

Динозаврлар клады жамбас құрылысына, оның ішінде ilium құрылысына байланысты Saurischia және Ornithischia болып бөлінеді. Саурисктер мен орнитосктерде илиум дене осінен екі жаққа қарай созылады. Қалған екі жамбас сүйегі – ишиум және пубис – илиумнан төмен қарай, жануардың іш жағына қарай бағытталған. Ацетабулумды «жамбас ойығы» деп қарастыруға болады, ол ишиум, илиум және пубис сүйектерінің кездесетін жеріндегі, жамбас белдеуінің екі жағындағы ашық тесік, және оған фемурдың басы еніп кіреді. Ацетабулумның бағыты мен орны – динозаврлардың тік қадам басып, аяқтары денелерінің тікелей астында орналасуына себеп болған негізгі морфологиялық ерекшеліктердің бірі. Брейвис фоса – илиумның артқы бөлігі, постцетабулярлық процестің астыңғы жағындағы терең ойыс. Брейвис сөресі – бұл ойыстың ішкі жағындағы сүйекті тізім, ол илиумның артқы бөлігінің ішкі бетін құрайтын сүйек қабырғасы, және құйрық бұлшық еті, caudofemoralis brevis бұлшық еті үшін бекініс орны қызметін атқарады. Көбінесе, жамбас ойығына жақын постцетабулярлық процестің сыртқы бетінің төменгі жиегі брейвис сөресінің жиегінен жоғарырақ орналасқан, осылайша оны бүйірден қарағанда көруге болады.

Тарих

Ілияның "ағылшынша" атауы, яғни жамбас сүйегі, анатомист Андреас Везалийдің жазбаларына дейін жетеді, ол os ilium терминін қолданған. Бұл тіркесте ilium сөзі атаулы есімнің есімдік бірлік санның көпше түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, немесе шатқайнауға қатысты. Анатомиялық латын тілінде ежелгі грек сөзі λαγών негізінде os lagonicum термині де кездеседі. Қазіргі грек тілінде жамбас сүйегін білдіру үшін лагонιο деген сөз қолданылады. Латын және грек тілдерінде сын есімдерді есімдерге айналдыру жиі кездеседі, мысалы, remedia stimulantia сөзінен stimulantia немесе ὁ ἐγκέφαλος μυελός сөзінен ὁ ἐγκέφαλος. Ағылшын тіліндегі ilium атауы толық латынша os ilium терминінен алынған сын есім ретінде қарастырылмайды, себебі ilium бұл тіркесте ile есімінің көпше генетиві, латын тіліндегі ile сөзінің орфографиялық түрі, ал ежелгі грек тілінде Ἴλιον. 1983 және 1989 жылдарғы келесі басылымдарда os ilium термині os ilii деп өзгертілді. Бұл соңғы термин ilium баламалы есімінің бірлік генетивін, ile есімінің көпше генетиві орнына қолдануды білдіреді. Бірақ 1983 жылғы "Nomina Anatomica" басылымында vena circumflexa ilium superficialis сияқты тіркестерде ilium (ile орнына) есімінің көпше генетиві әлі де қолданылады. "Nomina Anatomica" басылымының 1998 жылғы жаңа редакциясы, "Terminologia Anatomica" деп аталды, онда os ilium термині қайта енгізіліп, os ilii термині алынып тасталды.