Кіріспе
Бұл – омыртқалы жануарлардың басын құрайтын сүйектік құрылым, соның ішінде адамның бас сүйектері. Бас сүйегі – миды қорғайтын сүйектік қуыс. Бас сүйегі төрт түрлі сүйектен тұрады: бас сүйектері, бет сүйектері, құлақ сүйекшелері және жаңқа сүйегі. Алайда, екі бөлігі ерекше көзге түседі: ми сауыты (немесе ми сауыттары) және төменгі жақ. Адамда бұл екі бөлік – нейрокраниум (ми сауыты) және висцерокраниум (бет қаңқасы), соның ішінде ең ірі сүйек ретінде төменгі жақ кіреді. Бас сүйегі – қаңқаның алдыңғы бөлігін құрайды және миды, сондай-ақ көздер, құлақтар, мұрын және ауыз сияқты бірнеше сезім мүшелерін қамтитын цефализацияның нәтижесі болып табылады. Адамда бұл сезім мүшелері бет қаңқасының құрамына кіреді. Бас сүйегінің функцияларына миды қорғау, стереоскопиялық көруді қамтамасыз ету үшін көздер арасындағы қашықтықты сақтау, дыбыстардың бағытын және қашықтығын анықтау үшін құлақтардың орналасуын бекіту кіреді. Мүйізді жануарларда (тұяқты сүтқоректілерде) бас сүйегі мүйіздерге тіреу (алдыңғы сүйекте) арқылы қорғаныш функциясын да атқарады. "Skull" сөзінің ағылшын тіліндегі түбірі, шамасы, көне норвеж тіліндегі "skulle" сөзінен, ал "cranium" латын сөзі грек тіліндегі κρανίον (kranion) сөзінен шыққан. Адамның бас сүйегі туғаннан кейін екі жылдың ішінде толық дамиды. Бас сүйектерінің қосылған жерлері тігіс деп аталатын құрылымдармен біріктірілген. Бас сүйегі бірнеше біріккен жалпақ сүйектерден тұрады және көптеген тесіктер, ойыстар, өскіндер мен қуыстарды (синустарды) қамтиды. Зоологияда бас сүйегіндегі тесіктер фенестралар деп аталады.
the skulls of all animals including humans
The skull is a bone protective cavity for the brain. The skull is composed of four types of bone i. e., cranial bones, facial bones, ear ossicles and hyoid bone, however two parts are more prominent: the cranium (: craniums or crania) and the mandible. In humans, these two parts are the neurocranium (braincase) and the viscerocranium (facial skeleton) that includes the mandible as its largest bone. The skull forms the anterior most portion of the skeleton and is a product of cephalisation—housing the brain, and several sensory structures such as the eyes, ears, nose, and mouth. In humans, these sensory structures are part of the facial skeleton. Functions of the skull include protection of the brain, fixing the distance between the eyes to allow stereoscopic vision, and fixing the position of the ears to enable sound localisation of the direction and distance of sounds. In some animals, such as horned ungulates (mammals with hooves), the skull also has a defensive function by providing the mount (on the frontal bone) for the horns. The English word skull is probably derived from Old Norse skulle, while the Latin word cranium comes from the Greek root κρανίον (kranion). The human skull fully develops two years after birth. The junctions of the skull bones are joined by structures called sutures. The skull is made up of a number of fused flat bones, and contains many foramina, fossae, processes, and several cavities or sinuses. In zoology, there are openings in the skull called fenestrae.
Адамдар
Адам бас сүйегі – адам денесінің қаңқасында басты құрайтын сүйек құрылымы. Ол бет құрылымдарын ұстап тұрады және ми үшін қуыс жасайды. Басқа омыртқалы жануарлардың бас сүйектері сияқты, ол миды жарақаттан қорғайды. Бас сүйегі әртүрлі эмбриологиялық тегі бар үш бөліктен тұрады: нейрокраниум, тігістер және беттік қаңқа. Нейрокраниум (немесе ми сауыты) ми мен ми сабасын қоршап, қорғаныш ми қуысын құрайды. Бас сүйектерінің жоғарғы бөліктері – кальварияны (бас қақпағын) құрайды. Шегіршін тәрізді висцерокраниумға төменгі жақ кіреді. Тігістер – нейрокраниум сүйектері арасындағы салыстырмалы түрде қатты жалғастыру тіндері. Беттік қаңқа бетті ұстап тұратын сүйектерден қалыптасады.
Сүйектері
Жақ сүйегінен басқа, бас сүйектің барлық сүйектері тігістермен біріктірілген – сүйектің қатаюы арқылы пайда болатын, қозғалмайтын (synarthrodial) буындар, ал Sharpey талшықтары белгілі бір икемділікке мүмкіндік береді. Кейде тігістің ішінде құрттық сүйектер немесе тігіс сүйектері деп аталатын қосымша сүйек бөлшектері кездеседі. Көбінесе бұл жасушалар ламбдоид тігісі бойында табылады. Адам бас сүйегі әдетте 22 сүйектен тұрады – сегіз ми сүйегі және он төрт бет сүйегі. Нейрокраниумда бұл – төбе сүйегі, екі жақ сүйегі, екі тері сүйегі, көпірше сүйек, етік сүйек және маңдай сүйегі. Бет сүйегінің (14) сүйектері – кеңірдек, екі төменгі мұрын қабыршасы, екі мұрын сүйегі, екі жоғарғы жақ сүйегі, жақ сүйегі, екі таңдай сүйегі, екі скула сүйегі және екі жас сүйегі. Кейбір дереккөздер жұптасқан сүйекті біреу деп санайды, немесе жоғарғы жақ сүйегін екі сүйек деп есептейді (оның бөліктері ретінде); кейбір дереккөздерге гиоид сүйегі немесе ортаңғы құлақтың үш сүйекшесі – балға, үзеңгі және тіктөбе кіреді, бірақ адам бас сүйегіндегі сүйектер саны бойынша жалпы консенсус – жиырма екі. Бұл сүйектердің кейбіреулері – нейрокраниумдағы төбе, тері, маңдай сүйектері, ал бет сүйегіндегі мұрын, жас сүйектері мен кеңірдек сүйектері – жалпақ сүйектер болып табылады.
Қуыстар мен бұрыштар
Бас сүйегінде синус, параназальды синус деп аталатын ауаға толы қуыстар және көптеген форминалар бар. Синустар тыныс алу эпителийімен астарланған. Олардың белгілі функциялары – бас сүйегінің салмағын жеңілдету, дауысқа қосымша дыбыс беру және мұрын қуысына кіретін ауаны жылыту мен ылғалдандыру. Форминалар – бас сүйегіндегі тесіктер. Олардың ең ірісі – төбе сүйегінің үлкен тесігі (foramen magnum), ол омыртқа миының, сондай-ақ жүйкелер мен қан тамырларының өтуіне арналған.
Процестер
Бас сүйегінің көптеген өсінділеріне мастоидтық өсінді және скулалық өсінділер жатады.
Сүйектері
Югал - көптеген бауырымен жорғалаушылардың, қосмекенділердің және құстардың бас сүйегі. Сүтқоректілерде югал көбінесе зигоматикалық немесе желке сүйектері деп аталады. Алдыңғы маңдай сүйегі - көптеген төрт аяқты жануарлардың бас сүйектеріндегі жас сүйектері мен маңдай сүйектерін бөліп тұратын сүйек.
Балық
Балықтардың бас сүйегі бір-бірімен бекем байланыспаған сүйектерден қалыптасады. Лампреялар мен акулаларда тек қана хрящ тәрізді эндокраниум болады, ал жоғарғы және төменгі жақ сүйектері жеке элементтер болып табылады. Сүйекті балықтарда қосымша тері сүйегі болады, ол өкпелі және холост балықтарда көбінесе біртұтас бас сүйектің төбесін құрайды. Төменгі жақ жақ сүйегі жауырынды анықтайды. Жақсыз балықтарда қарапайым құрылым кездеседі, онда бас сүйек әдетте миды ішінара қоршап тұратын қаңқалы элементтердің себеті тәрізді болып келеді және ішкі құлақ капсулаларымен, сондай-ақ жалғыз мұрынмен байланысты. Ерекшелігі, осы балықтарда жақ болмайды. Қанатты балықтарда да бастапқы үлгіден елеулі өзгерістер болған. Бас сүйектің төбесі көбінесе жақсы қалыптасқан, ал оның сүйектерінің төрт аяқтылардың сүйектерімен нақты байланысы белгісіз болғанымен, оларға ыңғайлы болу үшін бірдей атаулар беріледі. Дегенмен, бас сүйектің басқа элементтері кішіреюі мүмкін; үлкейтілген көз ұңғыларының артында жақ аймағы шамалы, ал олардың арасында сүйек мүлдем немесе аздаған ғана болады. Жоғарғы жақ көбінесе премаксилладан қалыптасады, ал максималла одан артта орналасқан, ал қосымша сүйек – симплекс жақты бас сүйегінің қалған бөлігімен байланыстырады. Қазіргі тіршілік ететін төрт аяқтыларда бастапқы сүйектердің көптегені жоғалып кеткен немесе әртүрлі құрылымдарда бірігіп кеткен.
Құстар
Құстардың, рептилиялар сияқты диапсид бас сүйегі бар, соның ішінде прелакримальді шұңқыр (кейбір рептилияларда кездеседі). Бас сүйегінде бір ғана тоқпандық бар. Бас сүйегі бес негізгі сүйектен тұрады: маңдай сүйегі (бас үсті), төбе сүйегі (бас артқы жағы), алдыңғы және мұрын сүйектері (жоғарғы өсір), және төменгі жақ сүйегі (төменгі өсір). Қалыпты құстың бас сүйегінің салмағы құстың жалпы дене салмағының шамамен 1% құрайды. Көз бас сүйектің үлкен бөлігін алып жатады және склеротикалық көз сақинасымен – ұсақ сүйектерден тұратын сақинамен қоршалған. Бұл ерекшелік рептилияларда да кездеседі.
Құмтазылар
Тірі қосмекенділердің бас сүйектері көбінесе айтарлықтай кішірейген болады, көптеген сүйектері жоқ немесе толық немесе ішінара хрящпен алмастырылған. Бас сүйектің геометриясы және оның қуыстары – алдыңғы, орталық және артқы бас сүйек қуыстары тез өзгереді. Алдыңғы бас сүйек қуысы, әсіресе жүктіліктің бірінші триместрінде өзгереді және осы кезеңде бас сүйек ақаулары жиі дамиды. Туған кезде адам бас сүйегі 44 жеке сүйек элементінен тұрады. Даму барысында осы сүйек элементтерінің көпшілігі бірте-бірте қатты сүйекке (мысалы, маңдай сүйегіне) бірігіп кетеді. Бас сүйегінің шатырындағы сүйектер бастапқыда тығыз дәнекер тіндерімен бөлінеді, олар фонтанельдер деп аталады. Барлығы алты фонтанель бар: біреуі алдыңғы (немесе маңдай), біреуі артқы (немесе төбе), екеуі сфеноид (немесе бүйірлік), және екеуі мастоид (немесе артқы бүйірлік). Туған кезде бұл аймақтар талшықты және жылдамды, тууға және кейінгі өсуге қажетті. Бұл өсу "босандық тігіс" деп аталатын жерге, яғни төбе сүйегінің қабыршақты және бүйірлік бөліктері қосылатын жерге, үлкен кернеу түсіруі мүмкін. Бұл кернеудің салдары ретінде үлкен ми венасының жарылуы мүмкін. Өсу және сүйектелу процесі барысында фонтанельдердің дәнекер тіндері сүйекпен басып алынып, тігістер құрайды. Бес тігіс бар: екі қабыршақты тігіс, бір корональды, бір ламбдоидтық және бір сагиттальды тігіс. Артқы фонтанель әдетте сегіз аптаға дейін жабылады, ал алдыңғы фонтанель он сегіз айға дейін ашық қалуы мүмкін. Алдыңғы фонтанель маңдай және төбе сүйектерінің қосылған жерінде орналасқан, ол нәрестенің маңдайындағы "жұмсақ жер". Күтімді бақылау арқылы нәрестенің жүрек соғысын алдыңғы фонтанель арқылы жұмсақ толқындарды байқау арқылы анықтауға болады. Жаңа туған нәрестенің бас сүйегі денесінің басқа бөліктерімен салыстырғанда үлкен болады. Бет сүйегі – қаңқаның жетіден бір бөлігін құрайды (есейгенде бұл көрсеткіш жартысына дейін жетеді). Бас сүйегінің негізі қысқа және тар, бірақ ішкі құлақтың мөлшері ересектердікіне жақын.
Клиникалық маңызы
Краниосиностоз – нәресте басының сүйектеріндегі талшықты тігістердің біреуі немесе бірнешеуі қалыпты мерзімінен бұрын бітіп қалып, бассүйегінің өсу жолын өзгертетін жағдай. Сүйек тігісі біткенге сондықтан бас сүйегі сол тігіске перпендикуляр бағытта кеңейе алмайды, бірақ параллель бағытта өседі. «Мыспен соққан бас сүйегі» құбылысы – жоғары ішкі бас қысымының нәтижесінде бас сүйегінің ішкі бетінің деформациялануы. Атау оның ішкі бетінің, мыс шеберлері жиі қолданатын шарлы соққышпен соққандай көрінуінен туындаған. Бұл жағдай көбінесе балаларда кездеседі.
Жарақаттар мен емдеу
Миға келтірілген зақымдар өмірге қауіпті болуы мүмкін. Әдетте, бас сүйек өз деформацияға қарсы тұру қабілеті арқасында миды зақымданудан қорғайды; бас сүйек табиғатта кездесетін ең аз деформацияланатын құрылымдардың бірі болып табылады, оның диаметрін 1 см-ге дейін кеміту үшін шамамен 1 тонна күш қажет. Дегенмен, бас жарақатының кейбір жағдайларында, мысалы, субдуральді гематома сияқты механизмдер арқылы бас сүйегі ішіндегі қысымның артуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, бас сүйегі ішіндегі қысымның артуы мидың үлкен тесіктен ("конус") шығып кетуіне алып келуі мүмкін, себебі мидың кеңеюіне орын жетпейді; егер қысымды жедел түрде азайту үшін шұғыл операция жасалмаса, бұл мидың ауыр зақымдануына немесе өлімге соқтыруы мүмкін. Сондықтан миы сотқан науқастарды ерекше мұқият бақылау қажет. Қайталап болатын ми сілкінісі бас сүйектерінің құрылымын мидың қорғаныш қабаты ретінде жандандыруы мүмкін. Неолит дәуірінен бастап, кейде бас сүйекке трепанация деп аталатын операция жасалған. Бұл бас сүйегіне тесік бұрғылауды қамтыды. Осы кезеңдегі бас сүйектерін зерттеу көрсеткендей, кейбір науқастар одан кейін көп жылдар бойы тірі қалған. Бұл рәсімді таза ритуалдық немесе діни мақсаттармен жасағандары да болуы мүмкін. Бүгінгі таңда бұл процедура әлі де қолданылады, бірақ көбінесе оны краниектомия деп атайды. 2013 жылдың наурыз айында АҚШ-та зерттеушілер алғаш рет науқастың бас сүйегінің үлкен бөлігін дәл, 3D басылған полимерлік имплантпен ауыстырды. Шамамен 9 айдан кейін голландиялық әйелге 3D басылған пластикалық енгізу арқылы толық бас сүйегі ауыстырылды. Ол гиперстозға шалдыққан, бұл бас сүйегінің қалыңдауын және мидың қысылуын тудырды. 2018 жылы Бостонның Гарвард медицина мектебінің зерттеушілері, Ұлттық денсаулық институты (NIH) қаржыландырған зерттеуде, иммундық жасушалардың сүйек кемігімен бірігіп, қан арқылы емес, бас сүйегіндегі "кішкентай арналар" арқылы ми тіндеріне зақым келгеннен кейін қабыну ошақтарына жететінін анықтады.
Трансгендерлік процедуралар
Жыныстық диморфты бас сүйегінің ерекшеліктерін хирургиялық түрде өзгерту, бет-әлпетті әйелдендіру немесе еркексіту хирургиясының бір бөлігі ретінде жасалуы мүмкін. Бұл реконструктивтік хирургиялық процедуралар, жыныстық диморфты бет әлпеттерінің пішіні мен мөлшерін өзгертіп, оларды қалаған жыныстың бет әлпетіне жақындатуға мүмкіндік береді. Бұл процедуралар трансгендерлерді гендерлік дистресспен емдеуде маңызды рөл атқара алады.
Қоғам және мәдениет
Жасанды бас сүйегін деформациялау – көбінесе тарихи оқиға болып табылатын, кейбір мәдениеттерде кездесетін практика. Сәбидің бас сүйегінің пішінін өзгерту үшін, кейде оны айтарлықтай өзгерту үшін, арқандар мен ағаш тақтайлар қолданылып, қысым жасалған. Бұл процедура нәресте туылғаннан кейін басталып, бірнеше жылға созылған.
Остеология
Адамның беті сияқты, бас сүйегі мен тістері де адамның өмір тарихы мен тегін көрсете алады. Сот-медициналық сарапшылар мен археологтар бас сүйегін иеленген адамның сыртқы келбетін анықтау үшін сандық және сапалық белгілерді пайдаланады. Мысалы, Ұлыбританиядағы Спиталфилдс және Жапониядағы Жомон қабықшалы үйінділері сияқты көптеген сүйектер табылған кезде, остеологтар ұзындығы, биіктігі және енінің пропорциялары сияқты белгілерді пайдаланып, зертене жатқан топтың басқа тірі немесе жойылған топтармен байланысын анықтай алады. Неміс дәрігері Франц Йозеф Галл 1800 жылдар шамасында френология теориясын жасады, ол бас сүйегінің нақты ерекшеліктері оның иесінің мінез-құлқы немесе интеллектуалдық қабілеттерімен байланысты екенін көрсетуге тырысты. Оның теориясы қазір ғылыми емес деп есептеледі.
Жыныстық диморфизм
XIX ғасырдың ортасында антропологтар ерлер мен әйелдер бас сүйектерін ажыратудың маңызды екенін анықтады. Сол кездегі антрополог Джеймс Макгригор Аллан әйелдің миы жануардың миына ұқсас деп мәлімдеді. Бұл антропологтарға әйелдердің ерлерге қарағанда көбірек эмоцияға беріліп, ақыл-ойының нашар екенін жариялауға мүмкіндік берді. Макгригор содан кейін әйелдердің миы нәрестелерге көбірек ұқсас деген қорытындыға келді, осылайша оларды сол кезде кемтар деп санады. Алайда, кейінгі зерттеулер әйелдердің бас сүйектері шамалы қалыңдау екенін және ерлер әйелдерге қарағанда бас жарақаттарына көбірек бейімделуі мүмкін екенін көрсетті. Дегенмен, басқа зерттеулер ерлердің бас сүйектерінің белгілі бір аймақтарында шамалы қалың екенін көрсетті. Сондай-ақ, кейбір зерттеулер әйелдердің ерлерге қарағанда бас жарақаттарына (соққыға) бейім екендігін көрсетеді. Ерлердің бас сүйектерінің тығыздығы жасқа байланысты сақталады, бұл бас жарақаттарының алдын алуға көмектеседі, ал әйелдердің бас сүйектерінің тығыздығы жасқа байланысты шамалы төмендейді. Ерлердің бас сүйектерінде көздің үстіндегі қабырғалар, глабелла және уақытша сызықтар көбірек байқалады. Әйелдердің бас сүйектері әдетте дөңгелек және тар жақ сүйектерімен сипатталады. Ерлердің бас сүйектерінің орташа көлемі аналарға қарағанда үлкен, кеңірек таңдай, шаршырақ көз ұялары, үлкен мастоидтық өскіндер, үлкен қуыстар және үлкен омыртқалық кондильдерге ие. Ерлердің жақ сүйектері әдетте әйелдерге қарағанда шаршырақ ие және қалың, дөрекі бұлшықет тіркелістеріне ие.