Жарки қаласының тарихы мен халқы

Кіріспе

Жарки (Zarki) – Польшаның Силезия воеводтығындағы Мышков округінде орналасқан қала. 2019 жылғы мәлімет бойынша, халқы 4 556 адамды құрайды. Жарки тарихы 14 ғасырдың басына дейін жетеді, ал ауыл туралы алғашқы жазбалар 1320 жылдарға қарай сақталып қалған. Ғасырлар бойы Жарки Кіші Польшаның тарихи провинциясы Краков воеводтығының Лелов округіне қарасты болған.

Тарих

Жарки ауылының қашан қала жарғысын алғаны белгісіз: бұл 1382 жылға дейін болған, ең ықтималы, Ұлы Казимир III патшалық құрған кезеңде. 1406 жылы Жарки қалыптасқан жеке қала болды, оны вогт басқарды. Жарки бірнеше ақсүйек отбасыларға тиесілі болды және жергілікті қолөнер мен сауда орталығы еді. 1556 жылы әр сейсенбіде жәрмеңкелер ұйымдастырылды. Жаркиде базар алаңы болды, ал 1662 жылы оның халқы 620 адамға жетті. 1664 жылы қала үлкен өртке ұшырады. 1720 жылы Жарки жаңа орынға көшірілді. Сол кезде қала темір кенін өндіру орталығына айналды, онда доменді пеш болды. 1791 жылы халқы 1200-ден асты, ал 1793 жылы қала Пруссия Корольдігіне қосылды (Польшаның бөлінісін қараңыз). 1807 жылы Жарки Варшава Герцогтығының құрамына кірді, ал 1815 жылы Ресей бақылауындағы Польша Конгресіне, онда Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалды. Пётр Штайнкеллердің күш-жігерінің арқасында Жарки өнеркәсіптік орталыққа айналды, онда ауыл шаруашылығы машиналары өндірілді. 1850 жылдары мұнда мақта зауыты ашылды. Қаңтар көтерілісінен кейін Жарки қала жарғысынан айырылды. 1914 жылы Жарки халқы шамамен 5000 адамды құрады. 1918 жылдың қазан айында Дабров ауданының азаматтық істер жөніндегі офицері жергілікті пошта ұйымдастырды. Екінші Польша Республикасында Жарки Кильце воеводствосының Заверце округіне қарады. 1939 жылдың 4 қыркүйегінде Жарки Вермахттың қолынан өртке түсті. Олар 100-ден астам тұрғынды, олардың көпшілігі еврейлерді атып өлтірді. Басқа еврейлер тоналып, көптегендері мәжбүрлі еңбекке алынды. Кейін, 1941 жылдың соңында немесе 1942 жылдың басында еврейлер, соның ішінде Жаркиге депортацияланғандар, тамақ пен медициналық көмекке қол жеткізе алмай, тығыз геттоға қоныстандырылды. Кейбір жас еврейлер көкөніс, жеміс-жидек және балықпен еврей тұрғындарын қамтамасыз еткен шағын шаруашылық құрды. 1942 жылдың қазан айында немістер поляк шаруаларына геттоға аттар мен арбаларды әкелуге бұйрық берді. 800-ге жуық еврей неміс СС, украиндық көмекші әскерлер және поляк полициясымен қоршалып алынды. Жасырынғандар ұсталып, атып өлтірілді. Польша шаруалары еврейлерді Злоты-Поток станциясына жеткізіп, одан жүк вагондарында Треблинкаға апарып, онда олар дереу өлтірілді. Польша шаруаларына геттоға келуге бұйрық берілгенін естіген 1600-ға жуық еврей қашып кетті. Көптегендері басқа геттоларға қашып, ақырында өлім лагерлерінде қаза тапты. Соғыстан және Холокосттан аман қалған Жарки еврейлерінің саны белгісіз. 1949 жылы Жарки қала жарғысын қайта алды.

It is not known when the village of Żarki received town charter: it happened before 1382, most likely during the reign of King Casimir III the Great. By 1406, Żarki already was a well established private town, governed by a vogt. Żarki belonged to several noble families, and was a local centre of craft and trade. In 1556, fairs were established on every Tuesday. Żarki had a market square, and its population in 1662 reached 620 residents. In 1664, the town burned in a great fire. In 1720, Żarki was moved to a new location. At that time, the town became a center of iron ore mining, with a blast furnace. By 1791, its population grew to over 1200, and in 1793, the town was annexed by the Kingdom of Prussia (see Partitions of Poland). In 1807, Żarki became part of the Duchy of Warsaw, and in 1815, Russian controlled Congress Poland, in which it remained until World War I. Due to efforts of Piotr Steinkeller, Żarki was an industrial center, where agricultural machinery was manufactured. In the 1850s, a cotton plant was opened here as well. Following the January Uprising, Żarki lost its town charter. In 1914, the population of Żarki was app. 5000. During the month of October 1918, a short lived local post was organized by the officer in charge of Civil Affairs of the District of Dabrow. In the Second Polish Republic, Żarki belonged to Zawiercie County of Kielce Voivodeship. On September 4, 1939, Żarki was burned to the ground by the Wehrmacht. They shot more than 100 residents, most of whom were Jewish. Other Jews were robbed and many were conscripted for forced labor. Later, in late 1941 or early 1942, Jews, including those who had been deported to Zarki, were forced into an overcrowded ghetto without much access to food and medical care. Some young Jews were able to establish a small farm which provided vegetables, fruits, and fish to the Jewish residents. In October 1942, the Germans ordered Polish farmers to bring horses and wagons to the ghetto. Around 800 Jews were rounded up by the German SS, Ukrainian auxiliaries, and Polish police. Those in hiding who were caught were shot. The Polish farmers took the Jews to the train station in Zloty Potok and from there they were taken in freight cars to Treblinka where they were immediately murdered. About 1600 other Jews had fled when they heard the news that the Polish farmers had been ordered to come to the ghetto. Most fled to other ghettos and most eventually were murdered in killing camps. The number of Żarki Jews who survived the war and Holocaust is unknown. In 1949, Żarki regained its town charter.

Демография

Жыл Жалпы халық саны Еврей халқының саны Жалпы халықтың пайыздық үлесі 1741 113 ересектердің саны 1791 348 1827 2.571 702 27.3% 1857 1.544 1864 3.756 2.291 61% 1897 2.250 1909 5.194 2.327 44.8% 1921 4.073 2.536 57.6% 2008 4.363