Япон саясаткері Тацукити Минобе және конституциялық теориясы

Кіріспе

Жапон саясаткері Тацукичи Минобе (美濃部達吉) – жапон мемлекет қайраткері және конституциялық құқық ғалымы. Оның соғысқа дейінгі Жапония империясындағы монархия рөліне берген түсіндірмесі 1930 жылдары Жапониядағы саяси ортаның радикалданған кезеңінде үлкен дау-жанжал тудырды. Оның әйелі – Дайроку Кикучидің қызы, ал ұлы Рёкичи Минобе 1967–1979 жылдары Токио губернаторы болды.

Өмірбаян

Минобе Хиёго префектурасының Такасаго қаласында қытай медицинасының докторының отбасында дүниеге келген. 1897 жылы Токио император университетінің заң факультетін бітірген, онда оның ұстаздарының бірі болашақ құпия кеңесші Ичики Китокуро болды. Ол Ішкі істер министрлігіне жұмысқа орналасты, содан кейін Германияға, Франция мен Ұлыбританияға оқуға жіберілді. 1902 жылы Жапонияға оралып, Токио император университетінде профессорлық қызметтен өтті. 1912 жылы Минобе конституциялық түсіндіру туралы еңбек жариялады, ол «императорлық орган теориясы» деп аталды. Минобе пікірінше, «мемлекет» немесе «кокутай» жоғары тұрды, тіпті император да конституциялық құрылым арқылы анықталған «мемлекеттің органы» ғана болды, мемлекеттің өзінен тыс қасиетті билік емес. Минобе императордың рөлін сипаттау үшін адам денесінің басын метафора ретінде пайдаланды. Бұл тезис неміс заң философы Георг Йеллинектің 1900 жылы жарияланған «Allgemeine Staatslehre» (Мемлекеттің жалпы теориясы) еңбегінен, сондай-ақ британдық конституциялық монархия тұжырымынан әсер алды. Минобе Жапонияның әскери билігі толыққандай тәуелсіздікке ие болып, заң үстемдігінен жоғары тұрып, азаматтық билікке жауап бермейтін екіұстамалық үкіметке ұшырамауы үшін императордың әскери билікке жоғары билік ету құқығын Жапонияның диетасымен мұқият шектеу қажеттігін ескертті. 1924-1927 жылдары Минобе Токио император университетінің заң факультетінің директоры болды. 1911 жылдан бастап 34 жыл бойы ол бірнеше заңдарды қабылдауға қатысқан Заңнама бюросының кеңесшісі болды. 1932 жылы ол тағайындалу арқылы Пэрлер палатасына кірді. Минобедің конституцияны түсіндіруі 1930 жылға дейін бюрократтар, тіпті императорлық үйдің өкілдері тарапынан қабылдалды, бірақ оны бастапқыда-ақ императорлық абсолютистер сынға алды. Яцука Хозуми және Шинкичи Уэсуги императордың, анықтама бойынша, мемлекеттің өзінің тұлғасы екенін және сондықтан оның әрекеттері үшін саяси жауапкершілік тартпайтынын, Мейдзи конституциясының 3-бабында көрсетілгендей, мәлімдеді. 1930 жылдардың күшейіп келе жатқан әскери ортасында Минобедің императордың рөлін либералды түсіндіруі әскери шенеуніктер мен ультраұлтшылдар тарапынан күшейіп бара жатқан шабуылға ұшырады, олар либералды демократия мен үкіметтегі сыбайлас жемқорлықтан көңілі толып, бұл мәселені императордың жеке тоталитарлық билікке ие болатын Шова қалпына келтіру арқылы ғана шешуге болатынын сезінді. 1935 жылдың 18 ақпанында зейнеткер генерал және Пэрлер палатасының мүшесі Барон Такео Кикучи премьер-министр Кейсуке Окададан Минобедің еңбектеріне тыйым салуды талап ету үшін қоғамдық науқан бастады, оларды «сатқындық ойлар» деп атады. Минобе бір аптадан кейін Жапония диетасында өзін қорғап сөйледі, ал оңшыл топтар мен Кодоха офицерлері Токионың орталық бөлігінде оны айыптаған демонстрация өткізді. Наурыз айының басында генерал-майор Генкуро Это Жапония диетасының төменгі палатасында Минобедің кітаптарын, атап айтқанда «Кенпо Сацуё» (Конституция жинағы) және «Цуихо кенпо сеги» (Конституцияға қосымша түсініктемелер) – мемлекет басшысына қарсы еңбектер деп айыптады және Минобеді тұтқындау керек деп талап етті. Саяси қысымға көніп, Окада Минобеден сол айдың соңында қызметінен кетуін өтінді, оның кейбір еңбектеріне тыйым салды және императордың құдайлық құқығын қолдайтын қағидаларға басымдық беру үшін оның еңбектерін жамандауға бағытталған үкіметтік науқанды бастады, ол тез арада императорға табыну мен ұлттық шовинизммен бірікті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияның капитуляциясынан кейін Минобе Жапонияның соғыстан кейінгі Конституциясын жасауға кеңесші ретінде, сондай-ақ Таза кеңес кеңесшісі ретінде белсенді қатысты. Ол 1948 жылы қайтыс болды.

Minobe was born in Takasago city, Hyōgo prefecture to a doctor of Chinese medicine. He graduated from the law school of Tokyo Imperial University in 1897, where one of his mentors was future Privy Councilor Ichiki Kitokurō. He went to work for the Home Ministry, and was sent for further studies to Germany, France and the United Kingdom, returning to Japan in 1902 to take up a position as a professor at Tokyo Imperial University. In 1912, Minobe published a work on constitutional interpretation, which came to be known as the “emperor organ theory”. Per Minobe, the “State”, or kokutai was supreme, and even the emperor was only an “organ of the State” as defined through the constitutional structure, rather than a sacred power beyond the state itself. Minobe used the metaphor of the head of the human body to describe the role of the emperor. This thesis was influenced by the work of German legal philosopher Georg Jellinek, whose work, Allgemeine Staatslehre (General Theory of the State) was published in 1900, and also by the British concept of a constitutional monarchy. Minobe warned that the emperor’s right of supreme command over the military needed to be carefully limited by the Diet of Japan if Japan were not to end up with a dual government in which the military would become completely independent and above the rule of law and unaccountable to civilian authority. From 1924 to 1927, Minobe was the Director of the Faculty of Law at Tokyo Imperial University. From 1911 for 34 years, he was also a counselor in the Bureau of Legislation where he participated in the enactment of several laws. He entered the House of Peers by appointment in 1932. Minobe’s interpretation of the constitution was generally accepted by bureaucrats and even imperial household until the 1930s, although it had been challenged from the beginning by imperial absolutists such as Yatsuka Hozumi and Shinkichi Uesugi, who held that the emperor was, by definition, the personification of the State itself, and therefore politically unaccountable for his actions, however arbitrary, as defined in Article 3 the Meiji Constitution. In the increasingly militant environment of the 1930s, Minobe’s liberal interpretation of the role of the emperor came under attack from military officers and ultranationalists increasingly disillusioned by liberal democracy and corruption in government, which they felt could only be addressed through a Shōwa Restoration in which the emperor would take personal totalitarian control. On February 18, 1935, Baron Takeo Kikuchi, a retired general and member of the House of Peers, launched a public campaign to demand that Prime Minister Keisuke Okada ban Minobe’s works, which he termed to be “traitorous thoughts”. Minobe addressed the Diet of Japan a week later in his own defense, while right wing groups and Kōdōha officers held a demonstration in downtown Tokyo denouncing him. In early March, Major General Genkuro Eto charged in the lower house of the Diet of Japan that Minobe’s books, specifically Kenpo Satsuyo (Compendium of the Constitution) and Tsuiho kenpo seigi (Additional Commentaries on the Constitution) were works of lese majeste, and that Minobe should be arrested. Bowing to severe political pressure, Okada asked Minobe to resign from his posts later that month, banned some of his works, and initiated a government sponsored campaign to discredit his works in favor of the tenets supporting the concept of the divine right of the emperor, which quickly merged with emperor worship and national chauvinism. Following the surrender of Japan after World War II, Minobe was active as an advisor in the creation of the post war Constitution of Japan, as well as an advisor to the Privy Council. He died in 1948.