Кіріспе

Бір мезгілде екі тілділік – бала туғаннан бастап екі тілді үйрену арқылы екі тілді болатын екі тілділіктің бір түрі. Анник де Хоувердің "Балалар тілі туралы нұсқаулық" атты мақаласында айтылғандай, бір мезгілде екі тілділік "екі жасқа дейін екі тілде үнемі сөйлесетін және тіл дамуының соңғы кезеңдеріне дейін осылай жалғастыратын" балаларда кездеседі. Екі тіл де ана тілі ретінде қабылданады. Бұл, екінші тілді ана тілі емес, шет тілі ретінде үйренумен салыстырылғандағы жүйелі екі тілділіктен өзгеше.

Ауру таралуы

Дүниежүзінің жартысы екі тілді, ал олардың көпшілігі екі тілін де "ана тілі" ретінде меңгерген. Вёльк атап өткендей, әсіресе Оңтүстік Америка, Африка және Азияда "бір тілділік нормалары болмайтын немесе мүлдем жоқ" көптеген "екі тілді жергілікті қауымдастықтар" бар. Бұл екі тілді балалар екі тілдің де жетілмейтіні және олардың танымдық дамуына кері әсер ететіні туралы пікірлерді қамтиды. 20-шы ғасырдың басындағы көптеген зерттеулер бір мезгілде екі тілді балаларда "тілдік кемістік" бар екенін көрсетіп, екі тілділікті төмен интеллектімен байланыстырды. Дегенмен, осы зерттеулердің көпшілігінде маңызды әдістемелік қателер болған. Олар талдау қабілеті мен метатілдік саналылыққа да қатысты. Алайда, көптеген зерттеулер екі тілділердің бір тілділерге қарағанда нақты танымдық артықшылығы жоқ екеніне келіседі. Осы нәтижелерге қарамастан, көптеген терапевтер мен мамандар бір мезгілде екі тілділіктің баланың танымдық дамуына зиян келтіруі мүмкін деп санайды. Бір жағы, бала бір тілде еркін сөйлейтін болғанша, тек сонда ғана екінші тілді енгізу керек дейді. Екінші жағы, бала екі тілді болсын болмасын, сөйлеу мәселелері туындауы мүмкін деп санайды. Кейбір екі тілді отбасылар балалардың екі тілділігіне байланысты дамудағы теріс әсерлер туралы билік өкілдерінен естігеннен кейін бір тілде сөйлеуді тоқтатуға мәжбүр болды. Бұрын адамдар бірнеше тілге бірден бейімделудің шатастыру тудыратыны және екі тілді балалар тіл дамуында бір тілді балалардан қалып қоятыны туралы алаңдаған, бірақ көптеген зерттеушілер бұл пікірді жоққа шығарды. Екі тілді балалар да бір тілді балалар сияқты тіл дамуының "қалыпты ауытқу диапазоны" шегінде алғашқы сөздерін, телеграфтық сөз тіркестерін және елу сөздік қорға ие болады. Бұл екі тілділердің жалпы сөздік қорын талдау, себебі бұл екі тілділердің тілдік дамуын бағалаудың ең дәл және тиімді тәсілі. Екі тілді адамның тек бір тілін талдау олардың нақты сөздік қорын бағаламауға әкелуі мүмкін. Бір тілде сөздік қоры жеткіліксіз болса, екінші тілдегі біліммен толықтырылуы мүмкін, бұл екі тілділердің жалпы сөздік қоры бір тілділерге қарағанда байырақ болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осыған байланысты зерттеушілер екі тілділердің жалпы сөздік қорын бағалаудың маңыздылығын атап өтеді, өйткені тек бір тілді бағалау олардың нақты білімін толық бағаламау болып табылады. Жалпы сөздік қорын бағалау кезінде екі тілді балалар тіл дамуы тұрғысынан бір тілді балалардан ешқандай айырмашылық көрсетпейді.

Маңыздылық

Екі тілді меңгеруді зерттеу маңызды, себебі ол мектептегі екі тілді балалардың оқу үлгеріміне нақты әсер ете алады. Зерттеулер көрсеткендей, сөздік қоры оқу жетістіктерінің және сауаттылықтың көрсеткіші болып табылады. Әр түрлі жағдайлар әр тілдегі сөздік қордың өзгеше болуына себеп болуы мүмкін. Осы айырмашылықтарға қарамастан, зерттеулер "бір ата-ана – бір тіл" әдісіне қарсы дәлелдер келтірді, себебі ол баланың тілмен өзара әрекеттесуі мен оны қолдану мүмкіндіктерін шектеді.

Екі тілді білім алуда тілдік ингруппа

Екі тілді тілді меңгерудегі ең ықпалды фактор – ата-ананың баласына қолданатын тілі және баланың басқалармен, яғни ортасымен байланыста болатын тілдері. Осы тілдік ортаға түсу "түсінікті енгізу" деп аталады. 1984 жылғы "Екі тілді білім беру туралы мақалалар сериясының" бір басылымында Каролин Кесслер "балалар өз ортасында ең көп қолданылатын тілде жылдамдап дамиды" деп мәлімдеді, бұл олардың тұратын қоғамда қолданылатын тілмен сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Дегенмен, екі тілді тілді меңгеруге енгізу мөлшері, енгізудің ажыратылуы және енгізудің тұрақтылығы, сондай-ақ екі тілділікке деген көзқарас та әсер ете алады.

Тілге енгізілген мәліметтердің мөлшері

Кірістің мөлшерін ескеру маңызды, себебі екі тілділікке әр адамның тілі ғана емес, сонымен қатар әрбір негізгі тілдік ортаның баламен өткізетін уақыты да әсер етеді. Екі тілді баланың әр тілде бір тілді бала сияқты дамуына осы тілдерге қаншалықты көп тонуы әсер етуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, бір тілге аз тону баланың "сол тілдегі сөздерді түсіну деңгейі айтарлықтай төмен болады". Ал егер баланың тілдік ортасының 40-60 пайызы бір тілде болса, онда оның сөздік қоры бір тілді баланың сөздік қорынан ерекшеленбейді. Әр тілдің сөздік қорының көлеміне сол тілге "қаншалықты жиі тонуы" және "тону контекстінің айырмашылықтары" әсер етеді. Әртүрлі контексттерде тону екі тілді балаларға көбірек сөздерді үйренуге мүмкіндік береді. Егер екі тілді бала бір тілді екіншісінен көбірек білсе, ол сол тілді білетін бір тілді бала сияқты тапсырмаларды орындайды, бірақ екінші тілдің сөздік қоры бойынша қалып қояды. Тілге тонудан басқа, зерттеулер тілдік ортаның және тілді қолдану контекстінің де сөздік қорға әсер ететінін көрсетті. Атап айтқанда, зерттеулер көрсеткендей, сөздік қор "үй ортасы" мен "мектеп ортасы" бойынша бөлінетін сияқты, бұл бала қай ортада қандай тілдік кіріс алады, соған байланысты. Бұл үлгі әртүрлі тілдік фондағы балаларда байқалғандықтан, бұл қабылданатын сөздік қордағы айырмашылықтарды әртүрлі мәдени ортамен байланыстыруға болмайды, себебі мұндай түсіндірме ұсынылған болатын.

Екі тілді лексикалық бейнелер

Бір қызықты аспект – екі тілділердің миында лексикалық құрылымдар қалай бейнеленетінін, бір тілділермен салыстырғанда анықтау, өйткені екі тілділер екі түрлі тілді байланыстыруға тиіс. Әсіресе, зерттеушілер екі тілді адамның әр тіл үшін екі жеке лексикасы бар ма, әлде екеуін де қамтитын біреуі бар ма, білуге қызығушылық танытқан. Балалардың алған тілдік түсінігі "баланың бір тілді екіншісінен қаншалықты тәуелсіз екенін анықтауда" маңызды екені анықталды (646-бет). Екі тілді мида лексикалық элементтерге қалай қол жеткізілетінін зерттеулер аралас бейнелеуге қарайды, онда өзара байланыс бар және екі лексиканың бір бөлігі үлестірілген, бірақ қалғандары бөлек. Белсенді таралу – көрші ұғымдар белсендірілген кезде олардың да белсендірілуі процесі – лексикалық қолжетімділіктің кең таралған моделі. Бұл екі тілді және бір тілді адамдарда көрсетілді, екі тілділер тілдік зерттеу тапсырмалары кезінде екі тілде де белсенділік көрсетеді. Көптеген зерттеулер екі тілділердің туыс сөздерді туыс емес сөздерден, әсіресе толыққанды туыс сөздерден тез танитынын көрсетті, олар ең күшті әсер етеді. Бұл әсерлер қатысушылар мақсатты сөздердің қай тілде болатынын алдын ала білгенде де байқалды. Нақты тілдік контекстке қарамастан, екі тіл де белсендіріледі, бұл лексикалық қолжетімділіктің тілге тәуелді емес екенін және лексикалық қолжетімділікте жоғарыдан төменге қарайғы өңдеудің маңызды екенін көрсетеді. Нәтижелер көрсеткендей, тілдер арасындағы белсенділіктің деңгейі тілдердің аударма эквиваленттері арасындағы ұқсастықпен байланысты. Бұл зерттеулер екі тілділер сөйлем оқығанда сөйлемнің тілі міндетті түрде лексикалық іздеуді бір тілге шектемейді. Шешім кейінірек қабылданады. Бұл бір тілділердегі семантикалық примингке ұқсас. Бір тілділер семантикалық жағынан түсініксіз сөйлемді оқығанда (мысалы, "Ол қоңызды көрді" сөйлемінде "қоңыз" жәндік немесе тыңшы құрылғысын білдіруі мүмкін), олар сөздің екі мағынасын да белсендіреді, содан кейін оларды біреуіне дейін тарылтады. Бұл алдымен параллель, содан кейін тізбекті процесс. Екі тілділер сөйлем оқығанда, сөйлемді қай тілде түсіндіру керектігі туралы да осындай процесс басынан өтеді. Екі тілді мидағы екі тілдің өзара байланысы ұғымдардың екі тілді санада бейнеленуіне де әсер етуі мүмкін. Екі тілді мида өзара әсер бар сияқты. Екі тілділердің санаттауын зерттеулер екі тілділердің миында санаттардың бір тілділерге қарағанда қарапайым екенін көрсетті. Нақтырақ айтқанда, сәйкес санаттардың орталықтары (типілі санат үлгілерінің мысалдары) екі тілділер үшін бір тілділерге қарағанда жақын болды. Сонымен қатар, екі тілділер "кем күрделі санат шекаралары" (270-бет) көрсетті, бұл атипиялық үлгілер орналасатын жер, және бір тілділерге қарағанда "сәйкес санаттардың ұқсас орталықтары" (288-бет) болды. Бұл екі тілдің мидағы ұғымдарды бейнелеуге тигізетін өзара әсерін көрсетеді. Көптеген зерттеушілер екі тілділердің лексикалық бейнелеулерінде бір тілділерге қарағанда байланыстар нашар деп санайды (Bialystok, Luk, Peets & Yang, 2010; Ameel, Malt, Storms & Van Assche, 2009). Бұл екі тілділер әр тілді аз қолданатындықтан, бір тілді адам өз тілін қолданатынына қарағанда әр тілде тәжірибе аз алатындықтан деп есептеледі, бұл оларға "әр тілде кері байланыс алу" және "әр тілдегі сөздер мен заттар арасындағы байланысты тереңдету" мүмкіндігінің жартысын береді (272-бет). Бұл модель қайта қараланған иерархиялық модельге ұқсас және екі тілді адамның лексикасы біріктірілген, екі тілдің де сөздерін қамтиды. Бұл екі тілдік тапсырмалар кезінде екі тілдің бір мезгілде белсендірілуін, семантикалық өңдеуде тілдің кешіктірілуін және кодты ауыстырудың әсерінің болмауын түсіндіреді. Кодты ауыстырудың шығындарының жоқтығы, олар бөлек лексикалар реакция уақытын баяулатуға себеп болар еді, бірақ нәтижелерде мұндай көрсетілмегендіктен, осы аргументті қолдайды.

Тілдің басымдығы

Бір мезгілде екі тілді бала екі тілді бірдей уақытта үйренсе де, бұл олардың екі тілді де бірдей деңгейде меңгергенін білдірмейді. Көптеген жастағы екі тілді балалардың бірінші тілі екінші тілден жақсы болуы жиі кездеседі, және бұл әр баланың әр тілге деген қатысымен байланысты болуы мүмкін; мысалы, көптеген екі тілді балалар анасының тілін әкесінің тілінен жақсы біледі, себебі аналары бала күтіміне көбірек жауапкершілік жүктеледі және/немесе балаларымен көбірек уақыт өткізеді. Басым тіл – баламен көбінесе қарым-қатынас жасайтын адамдардың сөйлейтін тілі (әдетте, олар білім алатын тіл). Бала осы тілді тиімдірек деп санайды және оны пайдалануға бейімді болады. Зерттеулер баланың тілдік басымдығы уақыт өте келе тілдік ортаның өзгеруіне байланысты өзгеріп отыруы мүмкін екенін көрсеткен. Бір мезгілде екі тілді баланың тілдік үстемдігін өлшеудің әр түрлі тәсілдері бар. Доминанттылықты «тілдің салыстырмалы меңгерілуі» деп қарастыратын зерттеушілер баланың тілдік кірісі мен шығысы сияқты, сөйлеудің орташа ұзақтығын (MLU) қолданады. Кейбір зерттеулер өлшемді таңдау зерттеу мақсатына сәйкес болуы керек екенін ұсынады, өйткені барлық топтар мен мақсаттарға жарайтын жалғыз «ең жақсы» өлшем жоқ. Сондай-ақ, екі тілді балалардың сөйлемдер арасында тіл ауыстыру әрекеттерін зерттейтін зерттеулер де бар.

Әлеуметтік нормалар

Кодты ауыстыру екі тілді баланың әлеуметтену процесімен де байланысты. Поплэк бойынша, екі тілді бала жағдайдың қабылданатын тілдік нормалары мен тыңдаушының екі тілділік деңгейіне сүйене отырып кодты ауыстырады.

Ата-аналардың қарым-қатынасы

Балалар осы сөйлеу ерекшелігінде ата-аналарының тілі мен әдебін қайталайды. Егер баланың ата-анасы өз сөйлесінде тілдерді ауыстырып қолданса, бұл баланың тілдерді араластырудың қалыптылығы туралы түсінігіне әсер етеді.

Тілдің басымдығы

Баланың кодты ауыстыру әрекеті тілдердегі үстемдігімен қалай қалыптасатыны және оның қандай жолдармен жүзеге асырылатыны күмәнді мәселе болып табылады. Бір уақытта үш тілді болу да мүмкін. Бұл саладағы зерттеулер, бір уақытта екі тілділікке қарағанда айтарлықтай аз. Дегенмен, кішкентай балаларда үш тілді тіл үйрену, көбінесе екі тілді тіл үйрену үлгісін қайталайды.