Кіріспе
Бірінші тілден кейін екінші тілді үйрену арқылы екітілділік. Реттік екітілділік – адам бір тілді алдымен үйреніп, содан кейін екінші тілді үйрену арқылы екітілді болатын жағдай. Бұл процесс бір уақытта екі тілді үйренумен, яғни синхронды екітілділікпен салыстырылады. Екі тілділікті синхронды деп санау үшін оқу процесінің мерзімі әртүрлі болуы мүмкін. Әдетте, реттік екітілділік термині бала екінші тілмен (L2) танысқанға дейін шамамен үш жасқа толғанда қолданылады.
Sequential bilingualism occurs when a person becomes bilingual by first learning one language and then another. The process is contrasted with simultaneous bilingualism, in which both languages are learned at the same time. There is variation in the period in which learning must take place for bilingualism to be considered simultaneous. Generally, the term sequential bilingualism applies only if the child is approximately three years old before being introduced to the second language (L2).
Екі тілді жүйелі түрде меңгеру
Бір мезгілде екі тілділік өмірдің бірінші жылында қалыптасады, ал екінші тілді кез келген жаста біртіндеп меңгеруге болады. Екі тілді сөйлеушілердің басым тілі көбінесе ана тілі немесе жиі қолданылатын тіл болғандықтан, кейінірек үйренген тіл әдетте нашаррақ болады. Ал жағдайға байланысты екі тілділер – әлеуметтік, географиялық немесе саяси жағдайларына байланысты екінші тілді үйренуге мәжбүр болған адамдар. Мысалы, егер орыс студенті мектепте араб тілінен сабақ алса, ол екінші тілді меңгеру үшін ресми оқудан өтеді. Тілді бейресми түрде үйрену сыныптан тыс, үйде, БАҚ арқылы, жұмыста немесе мектепте де жүзеге асуы мүмкін. Дауыстық құзыреттілік тұрғысынан, кейбір зерттеулер акцентті өлшеуді қолданды, онда қатысушылар "ана тілі" мен "күшті шетелдік акцент" аралығында бағаланады. Теңдестірілген екі тілділер – бұл бірінші тілін (L1) де, L2-ні де бірдей деңгейде меңгерген адамдар. Алайда, теңдестірілген екі тілділер сирек кездеседі, себебі адамдар бір жағдайда екі тілді сирек қолданады. Коммуникативтік құзыреттілік грамматикалық құзыреттілікті және ана тілінде сөйлейтін адамдардың тілін анықтайтын әлеуметтік-психологиялық факторларды қарастырады. Мысалы, сізден «Есікті аша аласыз ба?» деп сұрағанда, бұл есікті ашуды сұрауды білдіреді, сіздің ашуға қабілетті екеніңізді сұрамайды. Екінші тілді ресми оқытуда көбінесе грамматикалық құзыреттілікке басымдық беріледі, ол ана тіліне ұқсас болуға тырысады, ал біртіндеп тіл үйренушілерге коммуникативтік құзыреттілік шектеулі қалдырылады. Сол сияқты, L2 тілін біртіндеп меңгерушілер екінші тілді үйренуге кіріскенде негізгі қарым-қатынас қабілеттерін біледі. L2 сөйлеушілер ана тілінде сөйлейтін адамдармен қарым-қатынас жасау үшін негізгі қарым-қатынас құзыреттілігін (BIC) пайдалануы керек. BIC – бұл ана тілі емес тілшілердің бастапқы деңгейі, ол қолданбалы қарым-қатынас құзыреттілігінен (AIC) өзгеше, оны L2 білім алушылар басқа елде тұрып, сол елдің мәдениетін үйренгеннен кейін меңгереді.
Азшылық тілдің қоғамдағы мәні мен маңызы
Әсіресе көптілділік пен этникалық әртүрлілікке аса мән берілмейтін АҚШ сияқты қоғамдарда, азшылық тілдерінде сөйлейтін балалар сыныптың көпшілік тілде сөйлейтін ортасына енген кезде тілдік өзгеріске ұшырау немесе ассимиляцияға түсуге күшті ықпал ететін жағдайларға тап болады. Кішкентай балалар өз әлеуметтік ортасындағы адамдардың әлеуметтік қысымына өте осал. Бірақ оларға түсетін әлеуметтік қысым тек сырттан ғана емес, іштен де пайда болады. Телевизорды қосып, жаңа тілді естігеннен кейін, олар өз тілінің басқаша екенін түсінеді, мүмкін, олардың сыртқы түрі мен мінез-құлқы да ерекше болуы мүмкін; және олар осы ерекшеліктерді ұнамсыз деп қабылдайды. Сонымен қатар, олар L1 тілін толық меңгермей тұрып, оны қолдануды тоқтатуға бейімделеді, мұның бәрі олардың айналасындағы ішкі және сыртқы қысымдардың нәтижесінде болады. Бұдан өзге, отбасыда азшылық тілінің қолданылу деңгейі, ата-ананың тілдік қабілеті, L1 тілінде сөйлейтін достармен қарым-қатынас жасау мүмкіндігі және тілдің адам үшін маңыздылығы да азшылық тілінің жоғалуына әсер етеді.
Бірінші тілдің жоғалуының салдары
"Бірінші тілдің жоғалуы" (БТЖ) термині көші-қоншылардың ана тіліндегі біліктіліктің біртіндеп төмендеуін білдіреді. Сөйлеуші екінші тілін (L2) жиі қолданып, оған еркін (немесе тіпті басым) болғанда, бірінші тілдің (L1) кейбір аспектілері екінші тілдің ықпалына түсуі немесе нашарлауы мүмкін. Тіл азшылықтарындағы балалар үшін ата-баба тілін сақтау ата-аналарымен байланысты сақтап, этникалық идентификация мен мақтаныш, сондай-ақ мәдени байланыстылықты құруға мүмкіндік береді. Ата-аналар өздерінің құндылықтарын, сенімдерін, түсініктерін, даналығын және тәжірибелерімен қалай күресу керектігін оларға оңай жеткізе алмайды. Олар балаларына еңбектің мағынасын, жеке жауапкершілікті немесе көптеген таңдаулар мен аз нұсқаулар бар әлемде адамгершілік және этикалық тұлға болу дегеннің не екенін үйрете алмайды. Ата-аналар күнделікті өзара әрекеттесуде балаларына ұсына алатын кеңестер жоғалады. Сөз – ата-ана мен бала арасындағы маңызды байланыс. Осы арқылы ата-аналар өз мәдениеттерін балаларына жеткізеді және олардың қалағандай адамдарға айналуына мүмкіндік береді. Ата-аналар балаларына әсер ету және олармен қарым-қатынас жасау мүмкіндігін жоғалтқанда, араздықтар туындайды және отбасылар ортақ сенімдер мен түсініктерден туындайтын жақындық сезімін жоғалтады. Тіл жоғалу кезінде адамдар өздерінің мәдени сәйкестігінен бас тартып, басым мәдениеттің сенімдерін, көзқарастарын және мінез-құлқын қабылдайды. Адам өзінің мәдени сәйкестігін сақтап, сонымен бірге басым мәдениеттің толыққанды мүшесі болғанда интеграцияланады. Егер олар өздерінің мәдени сәйкестігін сақтағысы келсе, қоғамнан оқшауланады; адам басым мәдениеттен шегінеді. Тілдер адамзат білімінің қорына үлес қосады. Әрбір тілдің ішінде өткен, қазіргі және болашақ туралы көрініс бар. Тіл өлгенде, сол тіл арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан мәдениет, сәйкестік және білім де жоғалады.
Жеке факторлар
Жеке адамның биологиялық факторлары екінші тілді (L2) меңгеруіне әсер ете алады. Кез келген биологиялық жүйенің жетілмегендігі, оларға зақым келтіру немесе жұмысында бұзылу тудыру тілді – бірінші (L1) немесе екінші (L2) тілді – меңгеру процесін қиындатады. Бұл жүйелерге танымдық, сенсорлық, әлеуметтік, эмоционалдық және нейробиологиялық жүйелер жатады. Бұл жүйелер тіл меңгеруде маңызды және тәуелсіз рөл атқарады, сонымен қатар бір-бірімен өзара әрекеттесіп, адамның тіл үйрену қабілетіне үлес қосады.
Сезімтал факторлар
Оқушының эмоциялық жағдайы немесе сезімі жаңа тіл үйренуге кедергі келтіруі мүмкін, себебі жаңа тілді үйрену сөзсіз оны көпшілік алдында қолдануды және басқалармен әңгімелесуді талап етеді. Бұлдың бәрі қате жасау мүмкіндігін қамтиды, соның салдарынан ұялу сезімі туындайды, ал мұндай алаңдау жаңа ақпаратты қабылдау мен түсіну қабілетін шектеуі мүмкін. Осылайша, жоғары өзіне сыни қарау, өзінің кемшіліктерін көрсетуге тартыншақтық және осал сезіну екінші тілді үйренуге елеулі кедергі келтіруі мүмкін. Ұялудан қорқу ересектерде балаларға қарағанда жиірек кездеседі, өйткені ересектер сөйлеу кезінде қате жасауға және дұрыс айтудағы қиындықтарға көбірек алаңдайды және оңай көңіл күйі бұзылады.
Басталу жасы
Тіл біліміндегі ғалымдар, әдетте, екінші тілді меңгеруге және оның нәтижелеріне басталу жасының әсер ететініне келіседі, себебі екінші тілге ертерек тосынтырылған балалар, өмір бойындағы сынақтарда жақсы нәтижелер көрсетеді. Сонымен қатар, тілді игеру контекстіндегі Критикалық кезең гипотезасы ерте балалық шақта екінші тілді оңай және жылдам үйренуге мүмкіндік беретін белгілі бір сезімтал кезеңнің бар екенін көрсетеді. Бұл кезең әр бала үшін өзгеше болуы мүмкін, бірақ мүмкіндік терезесі 2 жастан бастап жасөспірлік шаққа дейін деп есептеледі. Дегенмен, тілді игеру үшін шын мәнінде критический кезеңнің бар екендігі туралы пікірлер әртүрлі.
Мотивация
L2 тілін меңгеруге адамның сол тілді үйрену және пайдалану/коммуникация жасау мотивациясы әсер етеді. Мотивация қоршаған ортаның қажеттіліктері мен мүмкіндіктері, сондай-ақ жекелей талғамдардың әлеуметтік контекстке байланысты өзара әрекеттесуі арқылы анықталады. Мотивацияның негізгі екі түрі бар: интегративтік мотивация және инструменталды мотивация. Тілді үйрену ең табысты болады, егер адам сол тілді және оның мәдениетін шын сүйсініп, сол тілді қолданатын ортаға енуге ниеттенсе. Осындай мотивация интегративтік (немесе ішкі) мотивация деп аталады. Тілді белгілі бір деңгейде меңгеру қажеттілік туады, себебі адам қосылғысы келетін қауымдастықта әлеуметтік өзара әрекеттесуде сол тіл қолданылады. Осылайша, қауымда әлеуметтік тұрғыдан қатысу үшін және оның мүшесі болу үшін, сол тілді жеткілікті меңгеру керек. Керісінше, инструменталды (немесе сыртқы) мотивация мүлдем басқаша. Тіл үйренуге инструменталды мотивациясы бар адамдар сол тілді пайдалы нәрсе алу үшін – мысалы, нақты, қолданысқа жарамды бірдеңеге қол жеткізу үшін үйренеді. L2 тілін меңгерудің нақты мақсаты болуы мүмкін, мысалы, мектепті немесе университетті бітіру талаптарын орындау, жұмысқа орналасу, тіл білу деңгейіне байланысты жалақыны арттыру немесе тіпті жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болу. Мұндай жағдайда білім алушының қауымға әлеуметтік интеграциялануға деген ниеті аз немесе мүлдем болмайды. Интегративтік және инструменталды мотивация екі де тілді табысты меңгерудің маңызды элементтері болғанымен, зерттеулер көрсеткендей, екінші тілді үйренуде ұзақ мерзімді табысқа жетуде интегративтік мотивация басты рөл атқарады. Коммуникация мақсатында, екі тілді адам қандай тілде сөйлейтінін таңдағанда, мотивация тыңдаушының жекелігімен де, қоршаған ортамен де өзара әрекеттеседі. Бір тілді ата-анасымен немесе баласымен сөйлесу үшін, екіншісін – бизнес мәмілесін аяқтау үшін пайдалануға болады. Тілдің әлеуметтік мәртебесі немесе беделі де адамды сол тілді қолдануға ынталандыруы мүмкін. Мысалы, АҚШ саяси және экономикалық қуатты ел болғандықтан, ағылшын тілін үйренуге және меңгеруге деген мотивация өте жоғары. Бұл елдегі жас иммигранттар ағылшын тілін мүмкіндігінше жылдам үйренуге тырысады, көбінесе бір ұрпақ ішінде, ал көптеген үшінші буын иммигранттары тек ағылшын тілін ғана біледі, ал ата-бабаларының тілін білмейді немесе нашар біледі.
L1 кедергі
Екі тілді тілдерді меңгеруде L1-нің кедергісі дегеніміз, білім алушының ана тілінің (L1) екінші тілді (L2) меңгеру процесіне тигізетін әсері. Ана тілді меңгеру кезінде қалыптасқан дағдылар L2-ні үйрену процесіне әсер етеді, оны жеңілдетіп немесе қиындық тудырады. L1 мен L2 неғұрлым ұқсас болса, оқушылар L2 тілінің құрылымын оңайырақ меңгереді. Керісінше, L1 мен L2 арасындағы айырмашылықтар оқушыларға қиындық тудырады, себебі олар L2-ні үйрену және жауап беру кезінде L1-дегі білімдері мен тәжірибелерін пайдаланады.
Сезімталдық
Түрлі зерттеулер екі тілді адамдарда L1 тілінің эмоционалдық қарқындылығы, кейіннен үйренген тілдердің эмоционалдық қарқындылығынан өзгеше екенін көрсетті. Осы зерттеулер L1 тілінің ең жоғары эмоционалдық әсерге ие екенін, жеке бастың тілі болып табылатынын, ал L2 тілінің L1-ге қарағанда эмоционалдық әсері аз болғандықтан, қашықтық пен бейтараптық сезімін тудыратынын тұжырымдады. Алайда, парадоксалды жайт, көптеген кеш екі тілділер L2-де қарағанда L1-де дөрекі сөздер айтудың қиын екенін көрсетеді. Сондықтан, олар сөйлеушіге тигізетін эмоционалдық әсері аз болғанына қарамастан, дөрекі сөздерді айту үшін L2 тілін пайдалануға бейім. Бұл олардың L2 тілінде сөздердің толық күшін сезіне алмайтынына байланысты болуы мүмкін, сондықтан L2 тілінде оңайрақ дөрекі сөздер айтады.
Мүмкіндіктер
Бұл жерде мүмкіндіктер – екінші тілді (L2) қолдануға жағдай жасайтын әлеуметтік факторлар. Тілді қолдану мүмкіндіктерінің артуы адамның сол тілдегі шеберлігін арттырады. Мысалы, алдымен ортада сол тілге қолжетімділік болуы керек. Содан кейін, тілді коммуникация құралы ретінде пайдалану қажеттігі тууы керек, бұл оқушыны сол тілде үнемі сөйлеуге итермелейді және мотивациялайды. Бұған қоса, тілді қолдану мүмкіндіктері әртүрлі формада – ауызша немесе жазбаша, және түрлі жағдайларда – мектепте, үйде немесе әріптестермен өзара әрекеттесу кезінде болуы керек, сонда ғана бала әртүрлі жағдайларда, әртүрлі адамдармен, түрлі құралдарды пайдалана отырып, тілді тиімді қолдануды үйренеді. Сонымен қатар, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай да бір кедергі болып табылады, себебі отбасы екінші тілді оқытуды қолдаса да, олардың екінші тілді үйренуге қажетті ресурстар мен көмек беруге жеткілікті қаржысы болмауы мүмкін. Әке-шешелер балаларына тіл курстарына жаздыруға, оқулықтар, оқу және жаттығу материалдарын алуға қаржылық мүмкіндігі жетпейді. Бұлардың бәрі екінші тілді меңгеруге кедергі келтіретін факторлар болып табылады.
Педагогикалық факторлар
Екінші тілді меңгеруді табиғи жағдайда да, оқу ортасында да қол жеткізуге болады. Табиғи жағдаймен салыстырғанда, оқу ортасы екінші тілді үйренушілерге тілдік формаларға және тіл туралы білімге назар аударуға жағдай жасайды. Қазіргі кезде екі тілді адамдар екінші тілді көбінесе оқу ортасында меңгереді.
Формалды оқыту SLA жылдамдығы мен жолына ықпал ете ме?
Тіл үйренудегі өзіміздің тәжірибемізге сүйене отырып, біз формалды оқыту екі тілді адамдардың тіл білімі мен шеберлігін арттыруға көмектеседі деп ойлаймыз. Алайда, көлденең және бойлық зерттеулерді қоса алғанда, түрлі зерттеулер формалды оқытудың тіл үйрену процесіне (SLA) ешқандай әсер етпейтінін және тіл ережелері болжамды ретпен меңгерілетінін дәлелдейді. Формалды оқытудың морфемалар бойынша реті, меңгерудің табиғи ретімен сәйкес келмейді. Бойлық зерттеулер табиғи реттен ауытқудың уақытша екенін көрсетеді. Формалды емес оқыту тек емтихан сияқты жағдайларда ғана көрінеді, бірақ күнделікті қарым-қатынаста емес. Формалды оқытудың тіл үйрену жылдамдығына (SLA) әсері күмәнді. Формалды оқытуды қолданған оқушылар дискретті тесттерде жақсы нәтиже көрсетсе де, формалды оқытудың толыққанды оң әсерін растайтын дерек жоқ. Оқу арқылы алынған "үйренген" білімнің, жасырын оқыту арқылы алынған "меңгерген" білімнен ерекшеленетіні және бір жолмен алынған білімді екінші түріне айналдыру мүмкін емес екені айтылады. Формалды оқыту оқушылардың "үйренген" білімін арттырады, бірақ тілді меңгеруге ешқандай үлес қоспайды. Дегенмен, мұғалімдердің тікелей емес, түсінікті ақпарат беруі және олармен өзара әрекеттесуі өте құнды. Сынп бөлмесіндегі өзара әрекеттесу оқушыларды тілді күнделікті қарым-қатынас жағдайында қолдануға мүмкіндік береді, осы арқылы тілді меңгеруді жеңілдетеді.
Ресми нұсқаулық SLA-ға қалай әсер етеді?
Жоғарыда келтірілген аргументтерге сүйенсек, екінші тілді игерудің тиімділігі сыныптың тілді игеруге қолайлы немесе қолайсыз орта екендігіне байланысты. Ньюмарк (Эллис, 1994 ж. сілтемесі) шетел тілі сабақтарының оқытушылары оқу процесіне араласуды тоқтату керек екенін, ал сыныптағы оқыту табиғи жағдайға жақын болса сәтті болады деп атап көрсетті. Дегенмен, сынып жағдайлары мен табиғи жағдайлар сөзсіз келесі аспектілерде өзгеше болады, бұл екінші тілді игеруге көмектесе де, көмектеспесе де болады.
Кірісі
Сынып ортасы оқушылардың қажеттіліктеріне бейімделген ақпарат ұсынады. Оқытушылар сөйлеу темпін төмендетіп, қолданатын сөздерді және сөйлем құрылымдарын қарапайымдай алады. Крашеннің кіріс гипотезасы бойынша, өзара әрекеттесу түсіндіру, растау, қайталау және түсінуді тексеру сияқты амалдар арқылы мағынаны нақтылауға көмектеседі. Мұғалімдер мен оқушылар арасындағы өзара іс-қимыл оқушылардың эмоционалдық кедергісін жеңілдетіп, оқу үдерісін жақсартуға мүмкіндік береді.
Мұғалімдердің сұрақтары
Мұғалімдердің сұрақтары оқушыларды өзара әрекеттесуге және жасанды ортада нақты қарым-қатынасты модельдеуге жетелейді. Оқушылардың жауаптарынан алынатын кері байланыс оқытушыларға прогресті бақылауға және келесі тапсырмаларды сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Бұған қоса, анықтамалық сұрақтар, көрсету мақсатындағы сұрақтармен салыстырғанда, оқушыларға көбірек мәтін жасауға және білімді меңгеруді жақсартуға жағдай жасайды.
Тақырыпты басқару
Эмпирикалық оқыту және оқу тәжірибесіне сүйенсек, оқытушылар емес, оқушылардың өзі таңдаған тақырыптар оқушыларды жақсырақ мотивациялайды және шығармашылық жұмысты ынталандырады. Екіншіден, тақырыпты таңдау түсінікті материалдың қиындығын бақылауға мүмкіндік береді және оны оқушылардың тілдік біліктілігіне бейімдейді.
Сабақ бөлмесіндегі сабақ
Кодер (1976, Эллис, 1992-де сілтеме келтірілген) былай деді: «Тиімді шет тілі оқыту табиғи процеске қарсы тұрмай, онымен үйлесімде жұмыс істеуі керек, оқуды қиындырмай, жеңілдетуі керек. Оқытушылар мен оқу материалдары оқушыға бейімделуі, керісінше емес».
Эллис білімді дамытуға қолайлы коммуникативтік ортаны құру үшін бірнеше жалпы ұсыныстар береді. Оқушылардың түсінуін арттыру үшін оқытушылардың сөйлеуін қарапайымдау қажет. Өзара әрекеттесуге мүмкіндік беру керек. Осы процесте оқушылар өз ойларын құрастырып, оны байқауға мүмкіндік алады. Оқушылар толыққанды жауап беруге ынталандырылады. Оқушылар өздеріне қызық тақырыптарды таңдай алады. Екінші тілді қолдану сыныптан тыс жерлерде де қолдануға болады.