Кіріспе

Екі тілділік, көптілділіктің бір бөлігі болып табылады және екі немесе одан көп тілді меңгеруді білдіреді. Екі тілді адам дәстүрлі түрде екі немесе одан көп тілді түсініп, қолданатын адам ретінде анықталады. Екі тілді адамның екі тілді де меңгеруі ерте балалық шақта, мысалы, 3 жасқа дейін басталуы мүмкін, бірақ бір тілді немесе екі тілді білім беру жүйесінде кейінірек де басталуы мүмкін. Екі тілді адамның тілдеріндегі меңгеру деңгейі сирек тең болады, себебі ол әдетте қолданылатын салаға байланысты өзгереді. Мысалы, екі тілді адамның бірінші тілінде жұмысқа қатысты терминдерді, ал екінші тілінде отбасылық терминдерді жақсы білуі мүмкін. Екі тілді адамның бірінші тілі (L1) мен екінші тілі (L2) арасындағы өзара әрекеттесуді зерттеулер көрсетіп берді, екі тіл де бір-бірінің жұмысына және тілден тыс танымдық функцияларға әсер етеді. Жұмыс жады, қабылдау, назар және тежеу бақылау сияқты атқару функцияларына қатысты зерттеулер, екі тілді адамдардың түрлі жағдайларда бір тілді әріптестерінен айтарлықтай танымдық артықшылықтары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі кезде екі тілділік адамның қабілеттерін арттырады, төмендетпейді деп есептеледі. Дегенмен, осы мәселедегі зерттеулердің нәтижелерін қалай түсіндіруге қатысты пікір таластары бар. Атқару функцияларын зерттеулердің жүйелі шолулары мен мета-талдаулары салауатты ересектерде немесе кең ауқымды жастағы қатысушыларда танымдық артықшылықтарға нақты дәлелдер тапқан жоқ. Сонымен қатар, мета-талдаулардағы әсерлердің мөлшері жарияланымға бейімділікті көрсетеді, яғни екі тілділіктің атқару функцияларына тигізетін әсері туралы хабарлау дәлелдерді бұрмалаған көрініс береді. Сондай-ақ, екі тілділікті ерте жастан үйренген балалардың екі тілді меңгеруде және екеуінде де жетілуде қиындықтар туындауы мүмкін деп ойлағандар да болды. "Жертану психологиясы журналында" жарияланған тарихи шолуға сәйкес, әртүрлі зерттеушілер "екі тілділіктің мәселесі" немесе "екі тілділіктің тежеуші әсері" туралы сенімдерді ұстанды. Кейінгі зерттеулер екі тілді адамдардың IQ тестілерінде нашар нәтиже көрсеткенін және тіл дамуының көптеген аспектілерінде қиындықтарға тап болғанын көрсетті. Бұл зерттеулердің көптеген түрлерінде екі тілділік және екі тілді адам туралы стандартталмаған және субъективті анықтамалар қолданылды, соның салдарынан адамды ата-анасының ұлттық тегіне немесе отбасылық атына сүйене отырып, екі тілді немесе бір тілді деп белгіледі. Олардың идеялары басқаларды адам дамуының рөлін көбірек қарастыруға итермеледі. 1962 жылы бұрылыс болды, зерттеуде жас, жыныс және әлеуметтік-экономикалық жағдай сияқты факторларды бақылаудың және екі тілділерді зерттеу үшін үлгіні іріктегенде екі тілділіктің стандартталған өлшемін қолданудың маңыздылығы атап өтілді. Зерттеушілер екі тілді және бір тілді қатысушыларды мұқият салыстырып, екі тілділердің бір тілді әріптестерінен айтарлықтай артықшылықтары бар екенін анықтады, олар ауызша және ауызша емес сынақтарда, әсіресе ауызша емес сынақтарда жақсы нәтиже көрсетті. Осы зерттеуді жалғастыра отырып, кейінгі зерттеулер назар аудару, танымдық даму және қабілеттер, соның ішінде қабылдау және атқару функциялары сияқты салаларды зерттей бастады. 1967 жылы Леннебергтің "Тілдің биологиялық негіздері" атты маңызды еңбегі жарық көрді, ол алғаш рет тілді меңгерудің маңызды кезеңі туралы идеяны ұсынды, қазір ол сезімтал кезең ретінде белгілі және екі тілділік туралы түсініктерге одан әрі әсер етті. Бұл зерттеу көптілділікті түсінуге және оның миға тигізетін әсеріне үлкен үлес қосты. 1970 жылдардың соңынан бері зерттеушілер екі тілділіктің танымдық артықшылықтарын, соның ішінде жақсы назар, тапсырмаларды ауыстыру және қартаюдың салдарынан туындайтын төмендеулерге қарсы қорғанысты анықтады. Уақыт өте келе, АҚШ-та екі тілділердің саны да артты. АҚШ-тың халық санағын алу бюросы екі тілділікті тікелей тексермейді, бірақ үйде қолданылатын тілдер туралы мәліметтерді жинап алады. Ағылшын тілін білмейтін отбасылардың ағылшын тілін меңгеру деңгейі де зерттеледі. 2012 жылы халық санағы бюросының нәтижелерін түсіндіруде 1980 жылы халықтың 11% -ы, 1990 жылы 14% -ы, ал 2012 жылы 20% -ы екі тілді болды.

Атқарушылық функция

Атқарушылық функция – мақсатқа бағытталған міндеттерде, мысалы, мәселе шешу, ой-қиялының икемділігі, назарды бақылау, тежеу және міндеттерді ауыстыру сияқты жоғары деңгейдегі танымдық процестердің жиынтығы. Екі тілділіктің танымдық әсерлеріне қатысты ағымдағы зерттеулердің көп бөлігі екі тілділік пен атқарушылық функция арасындағы байланысты зерттейді; бір тілді және екі тілді адамдардың атқарушылық функцияларында айырмашылықтар болуы мүмкін. Әлеуметтік-экономикалық жағдай (SES) сияқты жас және білім деңгейіне байланысты факторларды ескеретін зерттеулер, бірнеше тілді үйренудің күшті ақыл-ой талаптарына тап болған екі тілді адамдардың, бір тілді әріптестеріне қарағанда жоғары басқару қабілетіне және басқа танымдық артықшылықтарға ие болуы мүмкін екенін көрсетті. Атқарушылық функция егде жастағы адамдарға да әсер ете алады. Жастық шағында екінші тіл үйренген ересектер, бір тілді ересектерге қарағанда жақсырақ бақылау мен тежеу процесін көрсетеді, сондай-ақ деменция сияқты танымдық қабілеттердің төмендеуінен қорғанышқа ие. Айта кетейік, кейбір ғалымдар екі тілділіктің атқарушылық функцияға артықшылықтары бар-жоғын әлі де талқылауда, кейбір зерттеулер мен мета-талдаулар қарама-қарсы нәтижелерге келді.

Екі тілді екі модальдықтар

Бір тілді екі тілділер – екі тілді сөйлейтін адамдар. Ал, екі түрлі тілді екі тілділер – әртүрлі форматтағы тілдерді меңгерген адамдар (яғни, сөйлеу және қол тілі). Зерттеулер көрсеткендей, бір тілді және екі түрлі тілді екі тілділер тіл қолдануда әртүрлі факторлармен және талаптармен бетпе-бет келеді. Бір тілді әңгіме кезінде, бір форматты екі тілділер екінші тілді қолдана отырып, екі форматты екі тілділерге қарағанда бір тілді қолдануын күштірек шектеуі керек. Себебі, басқа тілде айтылған сөз тыңдаушыны шатастыруы мүмкін, ал қолмен көрсетілген сөз тыңдаушыға, тіпті ол белгінің мағынасын білмесе де, аз алаңдатушы болады. 1998 жылы Дэвид Грин өзінің "тежелімді бақылау моделін" ұсынды, ол екі тілді адамның бір тілді қолдана отырып, басқа тілді үнемі тежеу қажеттілігін көрсетеді. Бұл міндет алаңдату көзін жоюды қажет етеді, сондықтан осы бақылау басқа міндеттерге де қолданылады. Бұл пікірді бір форматты және екі форматты екі тілділерді салыстырған зерттеу нығайтты. Екі форматты екі тілділер бір уақытта екі тілде де өзін-өзі білдіре алады, сондықтан оларға аз тежелім қажет болуы мүмкін. Зерттеу нәтижелері осы ойды қолдады; тек бір форматты екі тілділердің ғана артықшылығы бар екені анықталды, бұл "фланкер міндеті" арқылы өлшенді (назар шоғырландыру мен тежелімді өлшейтін танымдық міндет). Екі форматты екі тілділер тілдерді жиі ауыстырмайды, себебі олар бірден екі тілді де қолдануға бейім, бір тілден екіншісіне толығымен ауыспайды. Осы себепті зерттеушілердің болжамы бойынша, тілдерді ауыстыру бір форматты екі тілділерге артықшылық берер.

Екі тілділік пен атқарушы бақылау

Хакута мен Диаздың аралас эксперименттік нәтижелері қатыгез, қарама-қарсы пікірлерге және біркелкі емес анықтамаларға әкелді. Олар сондай-ақ екі тілділердің барлық атқару функциялары бойынша үнемі жақсы нәтиже көрсетпейтінін айтады. Керісінше, екі тілділіктің артықшылықтарын қолдайтын зерттеушілер, атқару функцияларын тексеру нәтижелердің сенімділігін төмендеткенімен, қарсы нәтижелер екі тілділік саласынан тыс зерттеушілерден түскенін және жаңа нейробейнелеу технологиялары екі тілділіктің артықшылықтарының тарихи нәтижелерін сенімді түрде растап, дамытатынын атап көрсетеді.

Екі тілді де қатардан іске қосу

Екі тілділер көбінесе белгілі бір тілдік салаларда көбірек білімге ие, бұл басым "L1" тіліне және аз басым "L2" тіліне әкеледі. Зерттеулер көрсеткендей, екі тілді білетін адам тек L1 немесе L2 тілін ғана қолданғанда, екі тіл де бір мезгілде белсенді, фонологиялық және семантикалық жағынан, және өзара ауыспалы нейрондық бейнелеулерді бөліседі. Бұл белсенділік сөйлеуді тыңдау, екі тілде де сөздерді оқу немесе тіпті екі тілде де сөйлеуді жоспарлау кезінде электрофизиологиялық өлшемдер арқылы көрсетіледі. Екітілділікті зерттеулер тарихи тұрғыдан алғанда, тілдердің бірлесіп белсендірілуі интуитивті мағынаға ие болатын, рим әліпбиін қолданатын тілдерге қараған. Алайда L1 және L2 коактивациясы екі тілде әртүрлі жазу (жазу жүйелері), лексикалық формалар (мысалы, жапон және ағылшын) және модальділігі (мысалы, ағылшын және американдық қол тілі) бар екі тілділерде де тіркелді. Екі тілдің де үнемі белсенді болып отыруы олардың танымдық ресурстар үшін бәсекелесуі мүмкін дегенді білдіреді; екі тілділер бәсекелестікті басқарудың жолын табуы керек, дұрыс емес уақытта дұрыс емес тілді қолданбау керек. Ингибиция – маңызды емес ақпаратты елемеуге және мақсаттан тыс ынталандыруларға алаңдамауға мүмкіндік береді. Ингибиция екі тілділерде екі тілдің де белсенділігі кезінде тілдік таңдауды сәтті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін атқарушы бақылау жүйесі болуы мүмкін. Де Грот және Кристофелл (2006) екі түрлі ингибиция түрлерін ажыратады: жаһандық ингибиция және жергілікті ингибиция. Жалпы ингибиция бүкіл тіл жүйесін басуды білдіреді, мысалы, ағылшын тілінде сөйлегенде испан тілін басу, ал жергілікті ингибиция нақтырақ бәсекелесетін сөздіктің ингибициясына, мысалы, бір сөзді немесе сөз тіркесін аудару. Жергілікті ингибиция көбінесе тілдік өнімділікке әсер етеді, ал жаһандық ингибиция тілдік және танымдық өнімділікке әсер етеді. Тілді әртүрлі жолдармен тежеу тілдік емес және тілдік танымдық өңдеуге әсер етуі мүмкін. Мысалы, осы атқарушы функцияны бағалау үшін кеңінен қолданылатын тест – бұл Строп тапсырмасы, онда түстің сөзі атаудан басқа түсте басылады (мысалы, "қызыл" сөзі көк сиямен басылады). Бұл кедергі мен алаңдатуды тудырады; реакция уақыты адамның сәйкес келмейтін сөз мен түске қаншалықты алаңдағанын көру үшін өлшенеді. Екі тілділер бір тілділерге қарағанда Строп тапсырмасының жақсы орындалуын көрсетті, бұл екі тілділердің ингибициялық процессі дамығандығын көрсетеді, мүмкін олардың мақсатты емес тілінің тұрақты ингибициясына байланысты.

Атқарушы функциямен байланысты қабілеттер

Екі тілді адамдар металингвистикалық қабілеттерде де артықшылықтар көрсетті, бұл атқару функциясымен тығыз байланысты. Металінгвистикалық сана – тілдің құрылымы мен мағынасының аражігін түсіну. Мысалы, сөйлемнің грамматикалық дұрыстығын оның мағынасы түсінікті болса да болмаса да бағалай білу, немесе сөзді құрайтын дыбыстар жиынтығын сөздің мағынасынан ажырата білу. Металінгвистикалық сана тежеуді, яғни мағына сияқты назарды алаңдататын ақпаратты басу қабілетін қамтиды. Екі тілді болу, екі тілді адамның бір тілінде жұмыс істеген кезде басқа тіл жүйесі туралы білімін басып тастауы қажет болғандықтан, металингвистикалық қабілетті дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, екі тілділік басқа адамның ойлауын түсіну қабілеті – ойдың теориясының жақсаруымен де байланысты. 2018 жылы жасалған мета-талдау көрсеткендей, екі тілді балалар ойдың теориясы бойынша тесттерде бір тілді балалардан жақсы нәтиже көрсеткен.

Қарт жастағы жәрдемақылар

Екі тілділіктің жасқа байланысты танымдық құлдырауға қарсы тиімділігіне зерттеулердегі қызығушылық артып келеді. Клайн мен Висванатан егде жастағы адамдарда байқалатын назарды бақылаудың қалыпты төмендеуі екі тілділерде азайғанын анықтады, бұл екі тілділіктің жасқа байланысты танымдық жетіспеушіліктерден қорғайтынын көрсетеді. Егде жастағы екі тілділер тапсырмаларды ауыстыруда жақсы дағды көрсетеді, маңызсыз ақпаратты елемеуге болады және ең тиімді тіркестерді таңдай алады. Когнитивтік резерв – бұл дене шынықтыру немесе зиялық қызметпен айналысу арқылы салауатты қартаю кезінде танымдық функцияларды сақтап, деменциямен байланысты есте сақтау қабілетінің жоғалуын ұзарта алатын идея. Екі тілділіктің Альцгеймер ауруына (АА) қарсы қорғанысын тексеру үшін Bialystok және авторлар тобы (2007) екі тілділіктің АА-ға шалдығудың алдын тікелей қамтамасыз етпейтінін, бірақ аурудың белгілерінің пайда болуын кешіктіре отырып, ұзақ уақыт бойы функционалдық танымды сақтайтынын көрсетті. Мысалы, Альцгеймер ауруын зерттеудің бірінде екі тілділер бір тілді пациенттерге қарағанда аурудың (патология) көбірек белгілері мен зақымдануына тап болды. Бұл екі тілділікті белсенді қолдану ауру симптомдарынан қорғайтынын көрсетеді. Мидың танымдық бақылауды қамтамасыз ететін аймақтары екі тілділіктің тәжірибесінен пайда көріп, егде жастағы танымдық функцияларды жақсартуы мүмкін. Бірнеше басқа зерттеулер білім деңгейі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайы (SES) сәйкес келетін мономодальды екі тілді және бір тілділерді зерттеу үшін фланкерлік тестті қолданды. Бұл зерттеудің үлгісі салыстырмалы түрде шағын болғанымен, нәтижелер бұрынғы зерттеулердің қорытындыларын растады: екі тілділер барлық тәжірибелік тапсырмаларда бір тілділерден жақсы нәтиже көрсетті, ал бір тілділердің нейросуреттері тапсырмаларды орындауда жасқа байланысты әсерлердің көбірек белгілерін көрсетті және есте сақтау мен функцияның жоғалуымен байланысты сұр заттың тығыздығы төмендеді. Керісінше, екі тілділердің нейросуреттері жоғары сұр зат тығыздығын көрсетті. Бір уақытта L1 және L2 тілдерін меңгерген екі тілді балалар, жасына, тілдік қабілетіне және SES-іне сәйкес келетін зерттеулерде, назарды бақылауды өлшейтін Attention Network Test сияқты атқарушы функция тапсырмаларында жақсы нәтиже көрсетті, олардың бір тілді аналогтарынан асып түсті. Өз зерттеулерінде ол Хильдегардтың сөздердің (фонетикалық) құрылымы мен олардың семантикасы (мағынасы) арасындағы «бос байланыстар» бар екенін байқады, себебі ол ағылшын сөздерін жиі неміс сөздерімен және керісінше алмастырды. Бұл оның күнделікті сөйлеуінен және жақсы жатталған әндерінен немесе ұйқастардан байқалды. Ол оның жасындағы бір тілді балаларда байқалмаған тілді қолдануда үлкен икемділікке ие екенін атап өтті. Леопольд бұл сөздің мағынасы мен формасы арасындағы бос байланыс екі тілді балалардың абстрактілі ойлауына немесе үлкен ақыл-ой икемділігіне әкелуі мүмкін деп санайды. Осы зерттеуден кейін екі тілділердің тілдеріне қатысты ақыл-ой қабілеттері туралы көбірек білу үшін ұқсас нәрселерді тексеру үшін бірнеше зерттеулер құрылды.

Семантикалық даму

Анита Янко Ворралл, "Екітілділік және танымдық даму" кітабының авторы, Леопольдтың осы салаларын тексеру үшін зерттеу жасады. Бұл салаларды баланың меңгеруі қиын, бірақ балалық шақта даму барысында тіл құрылымын түсіну деңгейі артады және мағынаны жақсырақ қабылдауға көмектеседі. Екі тілді адамдарда метатілдік сана қалыптасады. Монолингвтермен салыстырғанда, екі тілді балалар бір жасқа үлкен монолингвтерге тең нәтижелер көрсеткендіктен, сауаттылықта артықшылық байқалды. Бұл ауызша және жазба тілдер арасындағы байланыстың күшті болуымен түсіндірілуі мүмкін. Басқа екі тілді зерттеушілер ағылшын тілін оқып үйренетін испан тілінде сөйлейтін балалардың фонемалық хабардарлығы мен сөздерді тануы арасындағы байланысты анықтады; фонемалық және сөздік дағдылар баланың ағылшын тіліндегі сөздерді қаншалықты жақсы тани алатынын болжады. Бұл екі тілділердің L1-де дамыған фонемалық хабардарлығын L2-де оқу қабілетіне қолдана алатынын көрсетеді.

Сөздік

Өткен зерттеулер екі тілділердің сөздік қоры бір тілділерге қарағанда шағынрақ екенін көрсетеді. Бірақ екі тілді адамдар екі тілден де сөздер жинақтағандықтан, екі тілді де ескергенде, олардың сөздік қоры бір тілділерге қарағанда әлдеқайда кеңейген. Дегенмен, әрбір тілде екі тілділердің сөздік қоры кішірек болады және стандартталған сөздік тестілерінде, мысалы, Пибоди суреттік сөздік тестісі мен Бостон атау міндеттемесінде, суреттерді атау үшін көбірек уақыт қажет етеді. Бұл құбылының себебі сөздердің қолданылу жиілігі мен лексикалық қолжетімділік арасындағы байланыс болуы мүмкін, яғни жиі қолданылатын сөздерге жеңілірек қол жеткізіледі.

L2-ге ұзақ уақыт әсер етудің L1-ге әсері

Ұзақ уақыт бойы L2 тіліне табиғи түрде тону L2 тілін өңдеу жолына әсер етеді, бірақ сонымен қатар L1 тілін өңдеуге де әсер етуі мүмкін. Мысалы, тілдік ортада адам L1 тіліне қолжетімділіктің төмендеуін және L2 тілімен кең байланысты бастан кешіреді, бұл L2 тілін өңдеуге әсер етеді және жеңілдетеді. Дегенмен, бұл олардың L1 тілін өңдеуіне де әсер етуі мүмкін, мысалы, заттарды атауда немесе фонеологияда қиындықтар туындауы мүмкін. Бұл гипотезаны тексеру үшін Дуссиас және Сагарра (2007) адамдар уақытша екіұшты сөз тіркестерін қалай түсіндіретінін зерттеді. Мысалы, Alguien disparó al hijo de la actriz que estaba en el balcón = Біреу балконда тұрған актрисаның ұлын атып өлтірді. "¿Quién estaba en el balcón?" = "Балконға кім келді?" деген сұраққа жауап бергенде, бір тілді испан тілінде сөйлейтін адамдар әдетте "el hijo" = "ұлы" деп жауап береді, себебі оларда жоғары деңгейде байланыстыруға бейімділік бар, яғни олар модификаторды "жоғары" етістік тіркесіне [ұлын атып өлтірді] қосады. Бұл бір тілді ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардан өзгеше, олар әдетте "actriz" = "актриса" деп жауап береді, себебі оларда төмен деңгейде байланыстыруға бейімділік бар, яғни олар модификаторды "төменгі" етістік тіркесіне [балконға шыққан актриса] қосады. Зерттеушілер испан тілінде сөйлейтін ортадағы испан-ағылшын екі тілді адамдары испан тіліндегі жоғары деңгейде байланыстыру стратегиясын ұстанғанын анықтады. Алайда, ағылшын тілінде сөйлейтін ортадағы испан-ағылшын екі тілді адамдары тіпті сөз тіркесін испан тілінде оқығанда да ағылшын тіліндегі төмен деңгейде байланыстыру стратегиясын ұстанды. Бұл олардың ағылшын тілінің құрылымдарына көбірек бейімделгендігінен болуы мүмкін, оларға оңай қолжетімді болуы мүмкін. Бірақ, бұл ағылшын тілінің L2 тілі испан тілінің L1 тілінің қолданылуына әсер етеді деген пікірді қолдайды.