Кіріспе

Металлингвистика – тіл білімінің тілді және оның басқа мәдени құлықтармен байланысын зерттейтін саласы. Ол сөйлеу коммуникациясы бірліктері арасындағы диалогтық қатынастарды, бірлесіп өмір сүрудің көрінісі және іске асырылуы ретінде зерттейді. Джейкоб Л. Мей өзінің «Тіл білімінің ағымдары» атты кітабында Михаил Бахтиннің металингвистиканы «сөздік қауымдастықтың өмір тарихын қамтитын, адамдардың сөйлеу өміріндегі маңызды оқиғаларды зерттеуге және түрлі мәдениеттер мен дәуірлердегі өзгерістерді бейнелейтін» деп сипаттайды.

Сауаттылықты дамыту

Метатілдік дағдылар тілді басқаратын ережелерді түсінуді қамтиды. Ғалым Патрик Хартвелл студенттердің осы қабілеттерін дамытудың, әсіресе сауаттылықтың маңызды алғы шарты болып табылатын фонеологиялық хабардарлықты арттырудың қаншалықты маңызды екенін атап көрсетті. Тілдің дамуының маңызды аспектісі – студенттің тіл және тілдің құрамдас бөліктері туралы хабардар болуына бағытталған. Бұл идея «Метатілдік сана және әртүрлі тілдерде сауаттылықты меңгеру» мақаласында да қарастырылады, онда тіл мен жазу стратегиясының құрылысы адамның оқу қабілетін қалай қалыптастыратыны туралы мәліметтер келтіріледі. Сондай-ақ, екі тілділіктің металингвистикалық сананың белгілі бір элементтерін қалай күшейтетіні талқыланады. Элизабет МакАллистердің жарияланған зерттеулері металингвистикалық қабілеттердің когнитивтік дамумен байланысты екенін және оқу дағдысының деңгейіне, академиялық жетістікке және нәресте кезінен бастап мектепке дейінгі жасқа дейін жалғасатын мәдени ортаға байланысты металингвистикалық саналылыққа тәуелді екенін көрсетеді. «Text in Education and Society» басылымында металингвистикалық дағдылардың мысалдары ретінде тілді талқылау, зерттеу, грамматика және оқу түсінігі туралы ойлау келтіріледі. Сондай-ақ, студенттің ауызша және жазбаша түрдегі тілді тануы немесе өзіндік түзетуі олардың дағдыларын одан әрі жетілдіруге көмектеседі. Кітапта әдебиеттің білім берудегі интеллектуалдық және практикалық білім арасындағы байланыстарды қалай құруға болатыны туралы да айтылады. Гейл Гиллон «Фонеологиялық сана» атты кітаптың авторы, онда сауаттылықты үйренудегі фонеологиялық сана мен металингвистикалық сана арасындағы байланыс көрсетілген. Ол студенттің сөйлеген сөзді түсіну және сөзді тану және оны түсіндіру қабілеттерінің бір-біріне байланысты екенін көрсетеді. Сондай-ақ, сөйлеу және оқу қиындықтары бар студенттердің оқу процесін жақсарту жолдары да талқыланады.

Тіл білімі

Тіл білімі мамандары бұл терминді метатілмен байланысты қызметтерді атау үшін пайдаланады, ол тілдік терминологияны құрайтын барлық сөздерден (мысалы, синтаксис, семантика, фонема, лексема, сондай-ақ қазіргі қолданыстағы сөз, сөйлем, әріп сияқты терминдер) тұрады. Метатіл – бұл тіл туралы сөйлеу үшін қолданылатын, табиғи немесе формалды (логикадағыдай) тіл; жалғыз мақсаты тілді сипаттау болған тіл. Тілдің өзіндегі барлық сөздік тек осы салаға қатысты болуы керек. Мамандар метатілді білудің тіл үйренушілерге қаншалықты пайдалы екендігін әлі де толық анықтап шығармады, ал тіл үйренудегі кейбір бағыттар оған қарсы тұрады.

Металлингвистикалық сана мен екі тілділік

Метатілдік сана – тілдің ережелерге байланысты коммуникация жүйесі екенін түсіну және тілді әртүрлі жолдарда қолдану мүмкіндігін талқылауға негіз болады (Baten, Hofman, & Loeys, 2011). Басқаша айтқанда, бұл тілді және оның құрамдас бөліктерін саналы түрде талдау, олардың қалай жұмыс істейтінін және тіл жүйесіне қалай интеграцияланатынын білу қабілеті (Beceren, 2010). Мұндай қабілеті бар адам тілдік формалар мен құрылымдардың өзара әрекеттесіп, мағыналардың алуан түрлілігін құру үшін өңделуі мүмкін екенін түсінеді. Сөздер өздерінің деннотацияларымен тек шартты және символдық байланыста болады және олардан бөлек тұрады. Мысалы, ит "Мысық" деп аталса да, "Мысық" сөзі тек ит деген жануарды білдіреді. Бұл иттен мысық жасамайды. Бұл термин алғаш рет 1974 жылы Гарвард профессоры Кортни Кэзден тілдік интеллекттің тілдер арасындағы өзгеруін көрсету үшін қолданды. Екі тілді білушілердің метатілдік санасы – бір тіл жүйесінен тысқары объективті жұмыс істеу және тілдердің ережелерін, құрылымдарын және функцияларын объективтендіру қабілеті. Кодты ауыстыру және аударма – екі тілділердің метатілдік санасының мысалдары. Метатілдік сана 1980 жылдардың ортасы мен 1990 жылдардың басында зерттеулерде кеңінен қолданылды. Метатілдік сана екі тілділікті зерттеуде жиі кездесетін тақырып. Оны төрт кіші санатқа бөлуге болады: фонеологиялық, лексикалық, синтаксистік және прагматикалық сана (Tunmer, Herriman, & Nesdale, 1988). Бұл төрт санаттың ішінде фонеологиялық және лексикалық сана екі тілді сауаттылықты зерттеуде ең көп назар аударған метатілдік сананың екі аспектісі. Зерттеулер көрсеткендей, екі тілділердің метатілдік санасы тілдік қабілетке, символдық дамуға және сауаттылыққа оң әсер ететіндіктен маңызды компонент болып табылады. Шындығында, екі тілділіктің фонеологиялық және лексикалық санаға тигізетін әсерін зерттеген көптеген зерттеулер оң нәтижелерді көрсетті (Baten, et al., 2011; Chen et al., 2004; Goetz, 2003; Kang, 2010; Ransdell, Barbier, & Niit, 2006; Whitehurst & Lonigan, 1998). Екі тілділер екі тілді бірден үйреніп, арасында ауысып отырады, бұл фонеологиялық сананың дамуына көмектеседі. Екі тілділердің екі түрлі тілді меңгеру және сақтау тәжірибесі тілдің қалай жұмыс істейтінін нақты түсінуге көмектеседі деп болжанады (Adesope, Lavin, Thompson, & Ungerleider, 2010). Осылайша, олар өз теңдестеріне қарағанда жоғары метатілдік санаға ие. Дэвид Р. Олсон мен Нэнси Торранс өздерінің "Сауаттылық және ауызша сөйлеу" атты кітабында сауаттылық пен метатілдік сана арасындағы байланысты зерттейді, оқу мен жазуда тіл ойлау және талқылау нысаны болатындығынан туындайтын байланысты көрсетеді. Прозалық оқу және жазу метатілдік ойларға жетелеуші құрал болуы мүмкін, сондықтан мұндай мәтіндерді түсіну немесе жазу үшін терминдердің ерекше мағынасын және олардың арасындағы грамматикалық қатынастарды бағалау қажет. Ауызша және қол тілдерінде фонеологиялық параметрлер болмайтындықтан, екі модаль арасында жұмыс істейтін аудармашылар мұндай сілтемелерді беру үшін әртүрлі тактикаларды қолданады, соның ішінде саусақтап жазу, сипаттау, белгілерді көрсету, сөздерді қолдану, нысандарға сілтеме жасау, белгілерге сілтеме жасау, метатілді қолдану және бірнеше стратегияларды бір мезгілде немесе тізбектеп пайдалану. Есту қабілеті бар және қабілеті жоқ аудармашылар тобында есту қабілеті бар аудармашы мен есту қабілеті жоқ аудармашы эстафеталық тәсілмен бірге жұмыс істейді, сондай-ақ мұндай метатілдік сілтемелерді беру үшін әртүрлі стратегияларды қолданады.

Басқа дереккөздер

Бэтен, К., Хофман, Ф. және Лоис, Т. (2011). Екі тілді сөйлемдерді өңдеудегі тілдес белсенділік: Сөз класының мәні. Екі тілділік: тіл және таным, 14(3), 351–359. Бецерен, С. (2010). Тізбектей екі тілді және бір тілді балалардың металингвистикалық дамуын салыстыру. The International Journal of Educational Researchers журналы, 2010, 1(1), 28–40. Тунмер, В. Е., Херриман, М. Л. және Несдейл, А. Р. (1988). Металлингвистикалық қабілеттер және оқудың басталуы. Reading Research Quarterly, 23(2), 134–158. Чен, Х., Андерсон, Р. С., Ли, В., Хао, М., Ву, Х. және Шу, Х. (2004). Екі тілді және бір тілді қытай балаларының фонемалық санасы. Білім беру психологиясы журналы, 96(1), 142–151. Канг, Дж. (2010). Екі тілді балалардың фонемалық санасы жақсырақ бола ма? Корей тілді бір тілді және корей-ағылшын екі тілді балаларды зерттеу. Оқу және жазу, 1–21. Ransdell, S., Barbier, M. L., & Niit, T. (2006). Бір тілді және екі тілді колледж студенттерінің тілдік дағдылары және жұмыс жады туралы метатаным: көптілділік қашан маңызды? Халықаралық екі тілді білім беру және екі тілділік журналы, 9(6), 728–741. Уайтхерст, Г. Ж., және Лонган, С. Ж. (1998). Баланың дамуы және жас өсім шағындағы сауаттылық. Бала дамуы, 69(3), 848–872. Адесоп, О.О., Лавин, Т., Томпсон, Т. және Унгерлайдер, С. (2010). Екі тілділіктің танымдық корреляттарының жүйелі шолуы және мета-талдауы. Білім беру зерттеулерінің шолуы, 80(2), 207–245. Гетес, П. Ж. (2003). Екі тілділіктің ой-қиялының даму теориясына әсері. Екі тілділік: тіл және таным, 6(1), 1–15.