Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинея аралдары Оңтүстік Тынық мұхитындағы Бугенвиллдің солтүстік-шығысында орналасқан. Карретт аралдары (Карретт атолы, Тулун немесе Килинаилау аралдары/атолы деп те аталады) – Папуа-Жаңа Гвинея аралдары, Оңтүстік Тынық мұхитындағы Бугенвиллдің солтүстік-шығысына қарай 86 км (53 миль) қашықтықта жатыр. Атоллдың солтүстік-оңтүстік бағытта созылған, жалпы жер ауданы және теңіз деңгейінен ең жоғары биіктігі – 64,5 метр болатын Хан, Жангайн, Есила, Йоласа және Пюль деп аталатын жазық аралдардан тұрады. Бұл аралдар тобы британдық теңізші Филип Карререттің құрметіне аталған, ол оларды алғаш рет 1767 жылы шлюппен келген еуропалық ретінде ашты. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, аралдарда шамамен мың адам тұрады. Хан ең ірі арал, ал қалғандары лагунаның төңірегіндегі кішкентай аралдар. Басты елді мекен Хандағы Ветеилиде орналасқан. Арал Онтонг Ява жазығы деп аталатын үлкен геологиялық құрылымның жанында жатыр.

Тарих

Карретер аралдарының тұрғындары осы арал тобында 200 жылдан астам уақыттан бері өмір сүріп келеді. Аралдар Филипп Карререттің құрметіне аталған, ол 1767 жылдың 24 маусымында аралдарды ашқан. 1830 жылы Бенджамин Моррелл «Антарктика» шхунасымен келгенде, бірнеше аралда түрлі дақылдар өсірген жергілікті халық тұрған. Бір кішкентай аралда адам қоныстанбаған және оны тығыз орман баурап алған. Аралдың билеушісінің рұқсатымен Морреллдің экипажы қытай нарығы үшін шаян етін және жеуге жарамды құс ұяларын жинау ниетімен атолдың солтүстік-шығыс бөлігіндегі аралдың солтүстік-батыс жағында құрылыс жұмыстарын бастады. Экипажына жасалған қаза тапқан шабуылдан кейін кеткен Моррелл аралдарға «Қырғын аралдары» деп ат қойды. Таро мен кокос пальмасы егіліп, балық аулау халықты асырайды. Еуропалықтармен 1880 жылға дейін бұл аймақта шамамен 1000 жылдан бері адамдар тұрған, сол кезде копра саудасы және басқа да іс-әрекеттер экономика мен салтын өзгертті. 1900 жылдардың басында халық саны тез өсті, ал 1930 жылдардағы тығыздық халық санының азаюына себеп болды. 1990 жылдары арал тұрғындары экономикалық бежендер ретінде танылды. Таро суармалы жерлерде өсірілгенімен, 2002 жылы бір арал басшысы оны ұмытып, жабайы тароның енді өспейтініне шағымданды.

Карретт аралдарының тұрғындары

Карретер аралдарының тұрғындары – Халия тілін сөйлейтін қауым, олар жақын орналасқан Бука аралындағы Ханхан шығанағының халқымен тығыз байланысты. Олардың салты-дәстүрлері Бука тұрғындарының дәстүрлеріне өте ұқсас, бірақ атолл ортасына бейімделген бірнеше маңызды өзгерістер бар. Карретер аралдарының тұрғындары өздерін Тулуун деп атайды. Бука мен Бугенвильдегі Халия, Хако, Селау және Солос тайпалары сияқты, Тулуун да аналық желі бойынша туыстық байланысты есептейді. Олар негізінен екі топқа бөлінеді: Накарипа және Набоен. Шынайы екіұйымдық жүйедегі топтардан өзгеше, Накарипа мен Набоен іс жүзінде экзогамиялық емес, бірақ экзогамияға басымдық берілетіні жиі айтылады. Экзогамия саяси билікті ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады. Еркек және әйел басшылары басқа топтан үйлену арқылы одақ құруға тырысады, себебі басшылық биліктің заңдылығы қарсы топтың қатысуын қажет етеді. Ауызша дәстүр бойынша Карретер аралдарында бастапқыда Нукуману немесе Мортлок аралдарымен жақын байланыста болған полинезиялық топ тұрған. Аралдарды Хахалис аралдарынан келген балық аулау экспедициясы ашқан. Халия дәстүріне сәйкес, аралдарға жасалған алғашқы әрекет бейбіт мақсатта болған, бірақ Халия экспедициясының құрылысымен аяқталған. Содан кейін Мұнихил, яғни Ханхан шығанағының бас басшысы, полинезиялықтарға шабуыл жасау үшін үлкен қайықтар флотилиясын ұйымдастырып, аралдарды бағындырған. Ал Мортлок аралдарының тұрғындары Халияның өз туыстарын жою үшін қанды және күтпеген шабуыл жасағанын айтады. Генеалогиялық мәліметтер Халияның 18 ғасырдың басында шабуыл жасағанын көрсетеді. Лейтенант Эразм Говер (командир Филип Картеретпен бірге саяхаттап) 1767 жылы арал тұрғындарының терісі қараңғы екенін хабарлаған.

Атоллдың физикалық жағдайы

Тынық мұхитындағы көптеген атоллдар сияқты, бұл да өте төмен жатыр және оның негізгі құрамы – коралл, көбінесе сумен жабылуы тиіс. Құрлық мұхиттың арқасында пайда болады, себебі кокос пальмасы немесе мангр сияқты өсімдіктер рифтің көбінесе жақын жерлеріне жабысады. Бір ағаш оның түбінде коралл құмының аз ғана жиналуына себеп болады. Бұл көбірек ағаштарға (пальмаларға) әкеледі және рифтегі жеке аралдардың мөлшері артады. Ұзақ мерзімде аралдар атоллдың теңізге қараған шетінен лагунаға қарай жылжиды, ал құм желмен және толқындармен тыныш жағалауға қарай соғылады. Рифтегі аралдардың орналасуы мен жағдайына қарап, басым желдің бағытын анықтау оңай. Дауыл кезінде ашық қалған пальмалар немесе ағаштар көбінесе дауыл маусымының соңында қалған құмға жабыса алмай, өледі. Кейде бүкіл аралдар суға кетеді. Адамдар атоллдың айналасындағы үлкен аралдарда тұрады және кіші аралдарға таяп су тартылғанда рифтің үстінен немесе шағын қайықтармен қатынасады. Тароның көп бөлігі тұрғын аралдан тыс жерлерде өсіріледі. Ол көбінесе тұзды суға толуға осал, бірақ тұру орнынан алыс болғандықтан адам қалдықтарымен ластанудан қорғалады.

Су тасқыны

2005 жылдың қарашасында аралдардың бірте-бірте тұруға жарамсыз болып бара жатқаны туралы кеңінен хабар таралды, және 2015 жылға қарай толығымен суға батып қалуы мүмкін деген болжам жасалды. Арал тұрғындары жиырма жылдан астам уақыт бойы күресіп, толқын тосқауылдар салып, мангр есітеді. Бірақ, дауылдық жел мен су тасқыны үйлерді шайып, көкөніс бақшаларын жойып, тұщы су қорын ластауды жалғастыруда. Аралдың табиғи ағаш жамылғысы да тұщы суға тұзды су араласуының салдарынан зардап шегуде.

Картерет су тасқынының себебі

Пауль Тобаси, Папуа-Жаңа Гвинеяның Бугенвиль провинциясының атоллдар бойынша аудандық басқарушысы, және көптеген басқа экологиялық ұйымдар су тасқынының себебі жаһандық жылынуға байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі болуы мүмкін екенін айтты. Ол сондай-ақ, кішкентай дауылдық толқындардың жиілегенін де мәлімдеді. Бугенвильдегі Біріккен Ұлттар Ұйымының даму жобасының директоры Фред Терри, Картерет аралдарындағы рифтердің динамитпен жойылғандығы Картерет аралдарында су тасқынына себеп болуы мүмкін екенін айтты.

Ағымдағы көшіру

1980 жылдан бері бірнеше көшіру жобалары бастамаға алынды. Бұл жобалар әртүрлі нәтижелер берді, көптеген көшірілген отбасылар кейін үйлеріне қайтып оралды. 2003 жылдың 25 қарашасында Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі 10 отбасынан бастап, аралдарды мемлекеттік қаржыландыру есебінен толық эвакуациялауға рұқсат берді. Эвакуация 2007 жылға дейін аяқталуы күтілді, бірақ қаржыландыруға қол жеткізудегі қиындықтар көптеген кешігулерге әкелді. 2007 жылдың қазан айында Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі Бугенвильдегі Букадан Tulele Peisa ұйымы арқылы көшіруді ұйымдастыру үшін екі миллион кина (736 000 АҚШ доллары) бөлетінін мәлімдеді. 2009 жылдың басында аралдан бес адам Бугенвильге көшіп, отбасыларын әкелу үшін үйлер салып, егін еккен. Келесі бес жылда тағы 1700 адамды көшіру жоспарланған. Дегенмен, 2011 жылдың қараша айына дейін ірі эвакуация жүзеге аспады. 2016 жылы Урсула Ракованың Tulele Peisa ұйымы 2020 жылға дейін халықтың жартысын көшіруді мақсат еткенін мәлімдеді. Tulele Peisa Папуа-Жаңа Гвинеяның құрлық бөлігінің шығысында орналасқан Бугенвиль автономиялық аймағының бас аралда 85 гектар жерге ие, онда 35 отбасын қоныстандыру жоспарлануда. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, 10 отбасы Tinputz-ға көшірілді. 2007 жылы CNN телеарнасы Картерет аралдарының тұрғындары теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты әлемдегі алғашқы ұйымдастырылған көшіруден өтетін аралдық қауым болатынын хабарлады. Картерет халқы әлемдегі алғашқы экологиялық босқындар деп есептеледі. 2017 жылы көмек көрсету жобасына қатысатын Канберрадағы Финляндия елшілігі көшіру шараларына қарамастан, атолда бұрынғыдан да көп адам тұрып жатыр және атолдағы халық саны шамамен екі есеге өскенін хабарлады.