Кіріспе

Бойн шайқасынан Одақ актісіне дейінгі Ирландиядағы оқиғалар мен мәселелер Ирландияның 1691–1800 жылдардағы тарихы протестанттық үстемдікпен белгіленді. Бұл Англияның Ирландияны басып алғаннан кейін және Ирландия плантацияларында отарлаудан кейін қоныстанған, Англикан шіркеуінің англо-ирландтық отбасылары болды, олар жердің көп бөлігін өз бақылауына алды. Олардың көпшілігі Англияда тұратын болса, ал қалғандары Ирландияда толық уақыт өмір сүрді және өзін ирландтық деп санады. (Қараңыз: Ерте заманағы Ирландия 1536–1691). Осы кезеңде Ирландия номиналды түрде өз Парламенті бар тәуелсіз Корольдік болды, бірақ шындығында ол Ұлыбритания Королінің басқаруындағы және Лондондағы оның кабинетінің бақылауындағы қарастырылатын мемлекет еді. Халқының басым көпшілігі, рим-католиктер, қылмыстық заңдарға сәйкес билік пен жер иелігінен мүлдем шеттетілді. Екінші ең ірі топ – Ольстердегі пресвитериандар жер мен бизнеске ие болғанымен, дауыс беруге құқығы болмады және саяси билігі жоқ еді. Бұл кезең 1691 жылы Ирландиядағы Вильям соғысында католик Якобиттердің жеңілісімен басталды және 1800 жылғы Одақ актілерімен аяқталды, ол 1801 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ирландияны Біріккен Корольдікке ресми түрде қосып, Ирландия Парламентін таратып жіберді.

Экономикалық жағдай

17 ғасырдағы жаулап алу соғыстарынан кейін, экспортқа (әдетте Корольдік теңіз күштері үшін) және 17 ғасыр бойындағы уақытша темір өнеркәсібі үшін ағаштарды толығымен кесіп тастағаннан соң, ирландиялық иеліктер сойылған сиыр етін, шошқа етін, майды және қатты ірімшікті экспорттауға көшті. Бұл экспорт Cork қаласы арқылы жүзеге асырылды, ол Англияны, британдық теңіз күштерін және Батыс Кариб аралдарындағы қант плантацияларын қамтамасыз етті. Клойн епископы Джордж Беркли "шетелдік қалайша ойлап шығаруы мүмкін, азық-түлікке толы елде халықтың жартысы аштықтан өліп жатыр?" деп таң қалды. 1740 жылдары осы экономикалық теңсіздіктер, ерекше суық қыс пен жаман егінмен бірігіп, 1740-1741 жылдардағы ашаршылыққа әкелді, ол шамамен 400 000 адамның өмірін қиды. 1780 жылдары Балтық және Солтүстік Америкадағы тұздалған ет экспорттаушыларының бәсекелестігі күшейгендіктен, ағылшын-ирландиялық жер иелері экспортқа астық өсіруге асықты, ал олардың кедей шаруалары картоп пен қарақұмық жеді. 18 ғасырдағы Ирландияда шаруалардың құпия қоғамдары жер иелерінің мінез-құлқын өзгертудің басты құралы болды. Бұл заңсыз ұйымдар өздерін "Ақ жігіттер", "Дұрыс жігіттер", "Жүректердің емені" және "Жүректердің болаттары" деп атады. Оларды қозғаған мәселелерге жоғары жалдау ақысы, үйден қуу, жалпы жерлерді қоршау және Англия шіркеуіне, Ирландияның Англикан шіркеуіне ондық салық төлеу кірді. Құпия қоғамдар қолданған әдістерге мал өлтіру немесе мүгедек ету, қоршауларды бұзу және кейде жер иелеріне, сот орындаушыларына және милицияға қарсы зорлық қолдану кірді. Ауылдықтардың наразылығы халықтың тез өсуімен күшейді – бұл тенденция 1840 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа дейін жалғасты. Елдің әртүрлі аймақтарында үлкен экономикалық айырмашылықтар болды, солтүстік және шығыс салыстырмалы түрде дамыған, бай және тауар экспортына қатысқан, ал батыстың көп бөлігі жолсыз, нашар дамыған және қолма-қол ақшасыз табиғи шаруашылықпен, картопқа деген өтеуілілікпен болды.

Ирландия саясаты

Ирландия халқының көпшілігі католик шаруалары болды; олар өте кедей және XVIII ғасырда саяси тұрғыдан әлсіз болды, себебі олардың көптеген басшылары ауыр экономикалық және саяси жазалардан құтылу үшін протестантизмге көшті. Дегенмен, католиктер арасында рухани ояну күшейді. Протестанттардың екі тобы болды. Солтүстіктегі Ольстердегі пресвитериандар экономикалық жағынан жақсы жағдайда өмір сүрді, бірақ саяси билігі шамалы болды. Билікті Ирландияның Англикан шіркеуіне адал англо-ирландтық отбасылардың кішкентай тобы ұстады. Олар шаруалардың басым бөлігіне иелік етті, ал жұмысты католик шаруалары атқарды. Осы отбасылардың көпшілігі Англияда тұрды және негізінен Англияға адал болған жер иелері еді. Ирландияда тұратын көптеген англо-ирландтар өзін ирландтық ұлтшылдар ретінде сезіне бастады және өз аралының ағылшын билігіне наразылық білдірді. Олардың өкілдері, мысалы, Джонатан Свифт және Эдмунд Берк, жергілікті басқаруды күшейтуді талап етті. Ирландия Ұлыбританияның Георг III патшасы басқарған жеке патшалық болды. 1720 жылғы жарлықта Ирландияның Ұлыбританияға тәуелді екені және британ Парламентінің Ирландияға қатысты заңдар қабылдау құқығы бар екені айтылды. Патша саясатын Ирландияның Лорд-лейтенантын немесе вице-корольді тағайындау арқылы анықтады. Шындығында, вице-корольдер Англияда тұрды және аралдағы істерді негізінен "undertakers" деп аталатын ирланд протестанттарының элиталық тобы бақылады. Бұл адамдар Ирландия Парламентін бақылап, меценаттық пен саяси жемқорлық арқылы одан да байыды. Реформалар сериясы 1767 жылы маңызды өзгеріске әкелді, ол өте күшті вице-король болған ағылшын саясаткерін тағайындады. Джордж Тауншенд 1767–72 жылдары қызмет етті және оның алдыңғыларынан айырмашылығы, Дублин сарайында тұрақты түрде тұрды. Тауншенд Лондондағы патша мен кабинеттен күшті қолдау алды, сондықтан барлық маңызды шешімдер негізінен Лондонда қабылданатын. Ол "undertaker" жүйесін жойып, қамқорлықты және билікті орталықтандырды. Оның "Сарай партиясы" Ирландияның Төменгі палатасын басқарды. Жауап ретінде, орталықтандырылған, олигархиялық үкіметке қарсы "патриоттық" оппозиция пайда болды. Генри Граттан басқаратын патриоттар американдық революциядан күш алып, көбірек өзін-өзі басқаруды талап етті. "Граттан Парламенті" деп аталған Парламент басқа британдық колониялармен саудаға тыйым салған меркантилистік шектеулерді алып тастауға мәжбүр етті. Патша мен оның Лондондағы кабинеті американдық үлгідегі тағы бір революция қаупін қабылдағысы келмеді, сондықтан Дублиндегі патриоттар фракциясына бірқатар жеңілдіктер жасады. Көптеген протестант "Еріктілер" тобы Франциядан болатын шабуылдан қорғану үшін құрылды. Америкада болғандай, Ирландияда патшаның зорлық-зомбылыққа заңды монополиясы болмады. Нәтижесінде, Ирландия Парламентін Ұлыбритания Парламентінен тәуелсіз, бірақ әлі де король мен оның Жеке кеңесінің бақылауында болатын қуатты институт еткен жаңа заңдар қабылданды. Бұл жеңілдіктер ирланд патриоттарын қанағаттандырмады, керісінше олардың талаптарын күшейтті. 1798 жылғы Ирландия көтерілісін реформалардың баяу жүруіне шыдамсыздық пен француз қолдауы тудырды. Ұлыбритания сепаратистерді басып, 1801 жылы Ирландиямен толық одақ орнатты, соның ішінде Ирландия Парламенті жойылды.

Қылмыстық заңдар

Бұл дәуірдегі Ирландия Парламенті негізінен протестанттардан құралды. Католиктерге 17 ғасырдың басында мемлекеттік қызмет атқаруға тыйым салынды, ғасырдың ортасында Парламентке қатысуға тыйым салынды, ал 1727 жылы сайлау құқығынан айырылды. Стюарт әулетін қолдаған якобизм, Галл және католик Ирландиясы 1691 жылы аяқталған Ирландиядағы Вильям соғысында толық жеңіліске ұшырады. Бұл соғыста католик жер иеленушілердің жеңілісінен кейін, Яков II үшін соғысқандардың жерлері тәркіленді (1710 жылғы кешірімге дейін). Соғыстың нәтижесі католиктердің саяси биліктен шеттетілуіне әкелді. Мұның бір себебі – католик ақсүйектерінің жерлерін сақтап қалу үшін протестантизмге өтуі болды. Тағы бір себебі – қылмыстық заңдарда католиктерге тиесілі жерді бір мұрагерге тұтас түрде беруге тыйым салынды. Бұл көптеген католик жерлерін өнімсіз етіп, бірнеше буын бойы олардың қолынан шығуына себеп болды. Ирландтық католиктер үшін жеңіліс пен үмітсіздік кезеңі ирланд тіліндегі поэзияда «ұзақ бұзылу» – немесе «кеме апаты» деп аталды. Протестанттық жарияламалар Ұлы революцияның оң жақтарын баса көрсетті: абсолютизмнен құтылу, меншікті сақтау және белгілі бір дәрежеде сайлау билігі. Солтүстік Ольстер провинциясында шоғырланған және көбінесе шотландтық қоныс аударушылардың ұрпақтары болған пресвитериандар да қылмыстық заңдардан зардап шекті. Олар Парламентте отыра алатын болса да, мемлекеттік қызмет атқара алмады. Католиктер де, пресвитериандар да белгілі бір мамандықтардан (мысалы, құқық, сот және әскер) шеттетілді және жер мұрагерлік құқығында шектеулер болды. Католиктерге қару ұстауға немесе дінін ашық түрде тануға рұқсат етілмеді. 18 ғасырдың басында бұл қылмыстық заңдар күшейтіліп, қатаң түрде орындалды, өйткені протестант элитасы өз жағдайына сенімсіздікпен қарады және француз армиясындағы якобит әулетін қайта орнатуға ниеттенген ирландтық католик полктерінің болуынан қорқыныш білдірді. Кейде бұл қорқыныштар раппарилер деп аталатын католик қарақшыларының және Ақ жігіттер сияқты шаруалардың құпия қоғамдарының әрекеттерімен күшейе түсті. Алайда, 1746 жылы Шотландиядағы якобиттердің күшінің әлсіреуінен және 1766 жылы Папаның Ганновер әулетін мойындауынан кейін, протестанттық үстемдікке төнген қауіп азайды және көптеген қылмыстық заңдар жеңілдетілді немесе орындалмады. Сонымен қатар, кейбір католик ақсүйек отбасылары қылмыстық заңдарды айналып өту үшін номиналды түрде протестантизмге өтті немесе отбасының бірін "дінін өзгертті", қалған отбасы үшін жерді сақтау үшін немесе оған үлкен несие алу үшін. 1766 жылдан бастап католиктер Ирландиядағы қолданыстағы мемлекеттік құрылымды реформалауды жақтады. Олардың саясатын «католик комитеттері» – әр округтегі католик ақсүйектері мен дін қызметкерлерінен құралған орташа ұйымдар білдірді, олар қылмыстық заңдарды жоюды жақтады және олардың адалдығын баса көрсетті. Жерге меншік реформалары 1771 және 1778–79 жылдары басталды.

"Граттан парламенті" және еріктілер

XVIII ғасырдың аяғында Ирландияның көптеген протестант элитасы Ирландияны туған жері деп санап, Лондонның немқұрайлылығына ашуланды. Генри Граттан басқарыған патриоттар Англиямен сауда қатынастарын жақсартуға, әсіресе ирланд тауарларына ағылшын нарықтарында тарифтер салынған, бірақ ағылшын тауарларына Ирландияда тарифтер салуға рұқсат бермейтін Навигациялық актілерді жоюға ұмтылды. Ғасырдың басынан бастап ирланд парламент мүшелері Ирландия Парламенті үшін заң шығару тәуелсіздігіне, әсіресе ағылшын Парламентінің Ирландия үшін заң шығаруына мүмкіндік беретін Пойнинг заңын жоюға шақырып келді. Олардың көптеген талаптары 1782 жылы Ирландия мен Англия арасында еркін сауда орнатылып, Пойнинг заңына түзетулер енгізілген кезде қанағаттандырылды. Реформаны іске асыруда 1778 жылы Белфаста құрылған Ирландиялық еріктілер қозғалысының үлкен үлесі болды. Американ революциялық соғысы кезінде Ирландияны шетелдік шабуылдан қорғау үшін құрылған бұл жасақ 100 000-ға дейін саналады, бірақ үкімет бақылауында болмады және Граттанның реформалық бағдарламасын қолдау үшін қарулы демонстрациялар ұйымдастырды. Граттанның ізбасарлары ретінде танылған "патриоттар" үшін "1782 жылғы Конституция" діни араздыққа байланысты кемсітушілікті тоқтатып, Ирландияның өркендеу және өзін-өзі басқару дәуірін бастайтын процестің бастамасы болды. Джон Фостер, Джон Фитцгиббон және Джон Бересфорд сияқты консервативті лоялистер католиктерге одан әрі жеңілдіктер беруге қарсы болды және "Хунта" басшылығымен "протестанттық мүдделерді" тек Ұлыбританиямен байланысты сақтап қана қамтамасыз етуге болатынын мәлімдеді. Сауда заңдарының либералдануының нәтижесінде 1780 жылдары Ирландия экономикалық өркендеуді бастан кешірді. Дублиннен батысқа қарай каналдар салынды, Төрт сот және почта кеңсесі құрылды. Дублиннің гранитпен қапталған жағалаулары салынды және қала империяның екінші қаласы деп мақтана білді. 1784 жылы Дублинге тасымалданатын ұнға сыйлық беру мақсатында астық заңдары енгізілді, бұл диірмендер мен егістік жерлердің таралуына көмектесті.

Біріккен ирландтар, 1798 жылғы көтеріліс және Одақ актілері

Католиктер үшін одан әрі реформалар 1793 жылға дейін жалғасты, содан кейін олар қайтадан дауыс бере алды, үлкен қазылар алқасында отырды және ерікті жер сатып алды. Дегенмен, олар парламентке өте алмады және жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындала алмады. Реформалар француз соғысының (1793) басталуына байланысты тоқтап қалды, бірақ француз республикашылары католик шіркеуіне қарсы болғандықтан, 1795 жылы үкімет католик семинариясы үшін Мейнуттағы Сент-Патрик колледжін салуға көмектесті. Ирландияның бір бөлігі 1789 жылғы француз төңкерісінің радикалды мысалына қызығушылық танытты. 1791 жылы протестант радикалдарының шағын тобы Белфастта Біріккен ирландтар қоғамын құрды, бастапқыда діни кемсітушілікті жою және дауыс беру құқығын кеңейту үшін күресу мақсатында. Бірақ, көп ұзамай, бұл топ өз мақсаттарын радикалдандырып, британдық үкіметті құлатуға және діни араздыққа төзбейтін республика құруға ұмтылды. Теобальд Вулф Тоунның сөзімен айтқанда, олардың мақсаты – «протестант, католик және диссидент атауларын жалпы ирландтық атымен алмастыру» және «біздің барлық саяси жамандықтардың мәңгілік көзі болып табылатын Англиямен байланысты үзу» еді. Біріккен ирландтар ел бойынша жылдам тарады. Республикалық идея әсіресе Ольстер пресвитериан қауымына тартымды болды, олар сауатты, діни кемсітушілікке ұшырады және американдық революцияда Ұлыбританияға қарсы күрескен шотландтық-ирландтық американдық эмигранттармен тығыз байланыста болды. Көптеген католиктер, әсіресе жаңадан пайда болған католик орта тап, бұл қозғалысқа тартылды және 1798 жылға қарай 200 000-нан астам мүшесі болды. Біріккен ирландтар 1793 жылы Революциялық Франция Ұлыбританияға соғыс жариялағаннан кейін тыйым салынды және олар саяси қозғалыстан қарулы көтеріліске дайындалып жатқан әскери ұйымға айналды. Еріктілер қозғалысы да басылды. Алайда, бұл шаралар Ирландиядағы жағдайды басып тастамады және бұл реформаларға Джон Фостер сияқты «ультра-лоялист» протестанттардың қатал оппозициясы болды. Зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздік кеңінен тарады. Бұл жағдай 1795 жылы қатал протестанттық топ – Оранжия Орденінің құрылуына әкелді. Біріккен ирландтар, енді қарулы төңкеріске бағытталған, 1792 жылдан бері фермаларды тонап келген Қорғаушылар католиктік шаруалар қоғамымен байланыс орнатты. Біріккен Ирландияның жетекшісі Вольф Тоун француз әскери қолдауын алу үшін Францияға барды. Бұл күш-жігер француздардың 15 000 әскерден тұратын экспедициялық күшін жіберуімен жемісті болды, олар 1796 жылдың желтоқсанында Бантри шығанағына келді, бірақ шешімсіздік, нашар теңізшілік және Бантри жағалауындағы дауылдар салдарынан жағаға түсе алмады. Содан кейін үкімет Біріккен ирландтарға қарсы репрессиялық науқанды бастады, оның ішінде өлім жазасы, азаптауды жүйелі қолдану, жазалау колонияларына тасымалдау және үйлерді өртеу. Репрессия күшейген кезде Біріккен ирландтар француз көмегінсіз көтеріліс жасауға шешім қабылдады. Олардың қызметі 1798 жылғы Ирландия көтерілісіне әкелді. Жоспардың орталық бөлігі – Дублиндегі көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, көтеріліс алдымен Дублин төңірегінде, содан кейін Килдэр, Мит, Карлоу және Уиклоу округтерінде тарады. Оңтүстік-шығыстағы Уэксфорд округінде көтерілістің ең қаһарлы шайқастары болды, содан кейін солтүстіктегі Антрим және Даун округтеріндегі көтерілісшілерге қосылды. Кішкентай француз күші Майо округіне кіретін Киллала шығанағына қонды, бұл Майо, Лейтрим және Лонгфорд округтерінде көтерілістің соңғы толқынына әкелді. Көтеріліс басылғанға дейін үш айға созылды, бірақ шамамен 30 000 адамның өмірін қиды. Қазіргі Ирландиядағы зорлық-зомбылықтың ең ірі көрінісі болғандықтан, 1798 жыл ұлттық естелікте мәңгі сақталады және оның жүз жылдық және екі жүз жылдық мерейтойлары кеңінен тойланды. Көтеріліс кезінде екі тараптан да жасалған діни араздықтар республикалық идеяны – діни араздыққа төзбейтін қоғамды құру туралы арманды қатты зақымдады. Британдық жауап жылдам және қатал болды: көтеріліс басталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң жергілікті күштер Дунлавин және Карнеуде Біріккен ирландтарға күдіктілерді ашық түрде өлім жазасына кесті. Үкімет әскерлері мен милиция католиктерді және көтерілісшілерді бірнеше рет протестанттық лоялист азаматтарды өлтірді. Ольстерде 1790 жылдар католиктік Қорғаушылар мен протестанттық топтар арасындағы ашық діни қақтығыспен ерекшеленді. Көтеріліске жауап ретінде, 1800 жылғы Ода туралы актілердің ережелерімен 1801 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ирландияның өзін-өзі басқаруы толығымен жойылды. Протестанттық жер иелері басымдығы бар Ирландия Парламенті, тағы бір көтеріліс қорқынышымен және Ирландияның Лорд-лейтенанті лорд Корнуоллистің парасының көмегімен өзінің таратылуына дауыс берді. Көтеріліске қарсы шыққан католик епископтары, Католиктердің эмансипациясына жол ашатын қадам ретінде Оданы қолдады.

Мәдениет

Кейбір тарихшылар 18 ғасырдағы Ирландияда бір-бірімен байланысы шамалы екі мәдениет қатар өмір сүргенін айтады. Бірі – католик және гэльдік, екіншісі – ағылшын-ирланд және протестант. Осы кезеңде ирланд тіліндегі әдебиет гүлдене берді, оның жарқын мысалы – ирланд поэзиясының Aisling жанры. Бұл – арманға толы өлеңдер, көбінесе Ирландияны бейнелейтін әйел тұлғасы құлдықтан және қанаудан құтқару үшін Ирландияның жас жігіттеріне шақыру жасайды. Көптеген ирланд тіліндегі ақындар якобиттердің идеологиясына романтикалық көзқараспен қарады, алайда 1790 жылдары Біріккен ирландты мадақтаған өлеңдер де жазды. Саяси мазмұны жоқ поэзияда жыныстық жақтан ашық суреттемелер кездесуі мүмкін, мысалы, «Cuirt an Mean Oiche» (Түн ортасының соты) поэмасында. Бұл дәуірдің гэль ақындарының ішінде Аоган О Ратайл және Брайан Мерриман бар. Ағылшын-ирланд жазушылары да осы кезеңде жемісті еңбек етті, олардың ішінде «Гулливердің саяхаттары» романының авторы Джонатан Свифт ерекше көзге түседі. Британ Парламенті мен консерватизм тарихында Эдмунд Берк саяси ойшыл ретінде маңызды рөл атқарды. Мәдениеттер арасындағы шекараны кесіп өткен зиялылардың бірі – Донегалдан шыққан, ирланд тілінде сөйлейтін католик Джон Толанд болды. Ол протестантизмге ауысып, Шотландия, Англия, Германия және Богемиядағы зиялы орталықтардағы жетекші философқа айналды. Ирландияның ең көрнекті қалалық сәулетінің көп бөлігі осы дәуірден бастау алады, әсіресе Дублин және Лимерик қалаларында.

Мұра

Ирландия тарихындағы бұл кезең "ұзақ тыныштық" деп аталады, және шындығында, шамамен жүз жыл бойы Ирландияда саяси зорлық-зомбылық аз болды, бұл осыған дейінгі екі жүз жылмен күрт контраст құрады. Дегенмен, 1691–1801 жылдар аралығы зорлық-зомбылықпен басталып, зорлық-зомбылықпен аяқталды. Осы кезеңнің соңына таяу, 100 жыл бойы елді билеген протестанттық үстемдік, күшейе түскен католик халқының наразылығына тап болды және 1800 жылғы Одақ актілерімен аяқталды, бұл актілер 1801 жылдың қаңтарынан бастап Біріккен Корольдікті құрды. 1790-шы жылдардағы зорлық-зомбылық, көптеген радикалдардың ирланд қоғамындағы ескі діни араздықтарды ұмытуға болатын деген үмітін қиратты. Әсіресе, 19 ғасырда пресвитериандар католиктермен және радикалдармен арадағы одақты үзіп тастады. Дэниел О'Коннеллдің жетекшілігімен ирланд ұлтшылдығы болашақта негізінен католиктердің қозғалысы болады. Көптеген протестанттар Ирландия қоғамындағы өздерінің жоғары статусын және ирланд экономикасына деген үміттерін тек Ұлыбританиямен одақтасу арқылы сақталатынына сенді және осы себепті одақтас болды.