Кіріспе

Израильдік Киелі кітап зерттеушісі және тарихшы (1952 жылы туған)

Израиль Кноль (13 наурыз 1952 жылы туған) – Израильдік Киелі кітап зерттеушісі және тарихшы. Ол Иерусалимдегі Еврей университетінің Езекель Кауфманн атындағы Киелі кітаптар зерттеулері профессоры және Иерусалимдегі Шалом Хартман институтының аға ғылыми қызметкері. Оның кітаптары ғылыми және археологиялық жаңалықтарды Киелі кітаптағы деректермен байланыстыру, ерте израильдіктердің сенімдері, израильдіктердің діни практикаларын зерттеу және израильдіктердің қалыптасу тарихы туралы мәліметтерді қамтиды.

Өмірбаян

Израиль Ноль Израильдің Гиват-Алия қаласында дүниеге келген. Израиль қорғаныс күштерінде (ИҚК) қызметтен кейін Иерусалимдегі Еврей университетінің Талмуд кафедрасында бакалавр дәрежесін аяқтады. Жоғары білімі үшін ол Киелі кітап кафедрасына ауысып, 1988 жылы Моше Гринбергтің жетекшілігімен «Пентатеухтің діни деректері мен қасиеттілік кодексі арасындағы байланыс» тақырыбында диссертациясын қорғап, PhD дәрежесін алды. Ноль Иерусалимде тұрады және үш баланың әкесі. Оның інісі Ельяшев Ноль Кфар Эцион кибуцының раввині болған.

Академиялық мансап

Принстон университетінде докторантурадан кейін ол Еврей университетінің Киелі кітаптар кафедрасына оқытушы болып орналасты, онда 1999-2001 жылдар аралығында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. Қазіргі таңда ол Иерусалимдегі Еврей университетінде Йехескель Кауфман атындағы Киелі кітаптар профессоры және Иерусалимдегі Shalom Hartman институтының аға ғылыми қызметкері. Ол сондай-ақ Беркли, Стэнфорд, Чикаго дінтану мектебі және Гарвард университеттерінде арнайы шақырылған профессор болып жұмыс істеді.

Пікірлер мен пікірлер

Ноль өзін діни яһуди ретінде таныстырады және Киелі кітапты сынау дәстүрлі яһуди нанымдарымен қақтығыспайтынын мәлімдейді. Ол бес кітаптың бірнеше авторлармен жазылғаны туралы пікірді көптеген яһуди авторлары қолдағанын, бұл идея Киелі кітаптан басталып, Ыбырайым ибн Езра мен Ашкеназ хасидтерінде толыққанды жетілгенін айтады.

Жарияланған еңбектер

Нольдің "Сайқылықтың киелі орны" атты алғашқы кітабы еврей тілінде жарық көрген. Ол докторлық диссертациясына негізделген, және діншілердің (жұбыншылардың) көзінің мерзімделуі туралы оның теорияларымен байланысты. Ноль діншілердің көзі (P) қалыпты есептелген мерзімнен әлдеқайда ертерек болғанын, ал Қасиеттілік кодексі (H) стандартты түсіндірмеге керісінше, P заң кодексіне қосылған нәрсе екенін ұсынады. Нольдің пікірінше, H ғибадатхананың дін қызметкерлерінің өсіп келе жатқан пайғамбарлық қозғалыстарға жауап ретінде P-ге енгізілген болуы мүмкін. Нольдің көзқарасын ғалымдар, әсіресе Леуіліктер кітабына қатысты ықпалды түсіндірме жазған Джейкоб Милгром кеңінен қабылдады. Бұл кітап Киелі кітап әдебиетіндегі ең үздік жұмыс үшін Шкоп сыйлығын жеңіп алды.

Исаға дейінгі Мәсіх: Өлі теңіздегі шиыршықтардағы азап шеккен құл

Ноль өзінің теориясымен танымал, оның пікірінше, яһуди мәдениетінде Назареттік Исадан бұрын өлімнен қайта тірілген мессия туралы миф болған. Осы мессиялық тұлғаның тарихи алғышерінің бірі – рабби әдебиеттерінде бірнеше рет еске алынған ессей Менахем. Бұл теориялар "Исадан бұрынғы Мәсіх: Өлі теңіздің орамдарынан азап шеккен құл" (Калифорния университетінің баспасы, 2000 жыл) кітабында жазылған. Ол сондай-ақ Өлі теңіздің орамдарында осы сенімнің дәлелін табады, бірақ оның теориясының негізі болған, ішінара сақталған «Өзін мақтау» гимнінің түсіндірмесі баршаға қабылданбаған. 2007 жылы, Габриэль аянды зерттегеннен кейін, Ноль оның үш күннен кейін өлтірілген Мәсіхтің қайта тірілгені туралы болжамын қолдайтынын мәлімдеді, ол негізінен жазудағы לשלושת ימין חאיה (үш күннен кейін ол тіріледі) деген сөздерге сүйенді. Бұл оқылымды көптеген адамдар даулы деп санады, ал Ноль кейіннен одан бас тартып, көбірек қабылданған לשלושת ימין האות (үш күннен кейін белгі болады) нұсқасын қолдады. Оның мессия мифі туралы идеялары танымал баспасөз беттерінде, соның ішінде New York Times және Time журналында кеңінен талданды.

Біз қайдан келдік?

"Біз қайдан келдік?" Кнол Израильдің бастауы туралы теориясын ұсынады. Кітаптың кіші тақырыбына сәйкес, кітаптың мақсаты – еврей Киелі кітабының генетикалық кодын ашу, немесе нақтырақ айтқанда, яһуди халқының пайда болуы, оның сенім жүйесінің тамыры және оның заңдары мен дәстүрлерінің қалай қалыптасқаны туралы сұрақтарға жауап беру. Кнол археологиялық дәлелдерге және Киелі кітап мәтінін сын тұрғысынан қарастыруға негізделген. Ол израильдіктердің б.з.д. XII ғасырда үш этностық жақын топтың бірігуі арқылы ұлтқа айналғанын және Киелі кітаптың осы топтардың сенімдерінің интеграциясын көрсететінін мәлімдейді. Бірінші топ – гиксостар, олар бастапқыда канаандық құлдар болған, кейін египеттік халыққа сіңіп, 1638 жылдан бастап 100 жыл бойы елді билеген. Бұл топ өз әулеті құлағаннан кейін б.з.д. XV ғасырда Египеттен қуылды. Осы топтан Жүсіптің қаһармандығы туралы әңгімелер, сондай-ақ израильдіктердің Египеттен қуылғандығы туралы идея пайда болды. Мысыр деректерінде, мысалы, Ипувер папирусында, Нілдің қанға айналуы сияқты климаттың ерекше сипаттамаларын да кездестіруге болады. Кнолдің сөзіне göre, гиксостар туралы білімімізге еврей тарихшысы Иосиф Флавийдің "Апионға қарсы" кітабы да негіз болған. Кнолдың пікірінше, Ибраһимның Канаанға саяхаты туралы миф Митанни патшалығы Шалманнасер I қолынан құлағаннан кейін Митанниден көшіп келген топтан бастау алған. Үшінші топ – Египеттен қашқан құлдар. Олар Египеттегі израильдік құлдық туралы мифті таратуға, Питом және Рамсес қалаларын салуға және Египеттен қашу тәжірибесіне жауапты болды. Кнолдің айтуынша, осы үшінші топ – Апиру (иврит сөзімен байланысты) 1208 жылы б.з.д. Фараон Мернептаның билігінде Египеттен қашқан. Кнолдың сөзіне göre, қашқан құлдардың осы тобы Фараон Ахенатон ойлап тапқан монотеизм идеясын әкелді. Канаанға жол тартқанда Апирулар Мадиан арқылы өтіп, Яхвені өздерінің Құдайының аты ретінде қабылдады, сондай-ақ Құдайды бейнелер мен мүсіндер арқылы бейнелемеу дәстүрін қабылдады. Кнолдің есептеуінше, гиксос әулетінің басталуынан бастап Апирулардың қашуына дейін өткен уақыт дәл 430 жылды құрады, бұл Шығу кітабының 12:41 аятындағы израильдіктердің Египетте болған уақытымен сәйкес келеді.

Киелі кітаптың пайда болуы

2018 жылы жарық көрген «Құдайдың кітабы қалай туды» атты кітабында Кнол Мұса мен Ирсуды теңестіретін жаңа теория ұсынды. Папирус Харрис I және Элефантин стеласына сәйкес, Ирсу – патшайым Твосрет қайтыс болғаннан кейін «азиялықтардың» (Левант халқының) қолдауымен Мысырда билікке келген шасу. Билікке келген соң Ирсу мен оның жақтастары мысырлық дәстүрлерді бұзып, «құдайларды халық сияқты қарастырды» және мысырлық құдайларға арнауларды тоқтатты. Ақырында олар жаңа фараон Сетнахте тарапынан жеңіліске ұшырап, қуылды. Қашқанда олар ғибадатханалардан ұрлаған көп мөлшердегі алтын мен күмісті тастап кетті. Бастапқыда Ирсу – фараон Сети II билігінде билікке жеткен және кейін таққа таласқан көрнекті азиялық офицер Канцлер Бей деп есептелген; алайда, 2000 жылы Дейр-эль-Мединада табылған IFAO Остракон № 1864 Байдың Ирсудың іс-әрекеттерінен бұрын, фараон Сиптаның тұсында өлімге кесілгенін көрсетеді, осылайша оның теңестірілуіне қатысты болжам жоққа шығарылды. Кнолдың пікірінше, Элефантин стеласы мен Папирус Харрис I – Мысырдан шығу оқиғасының египеттік насихаттық нұсқасы болуы мүмкін, ал Ирсу – Мұса. Ол өзінің теориясын қолдау үшін «Мысырдан шығу» кітабында ізраилдіктердің мысырлықтарды тонағаны, ізраилдіктердің қару-жарақпен Мысырдан кеткені және фараонның ізраилдіктер мен Мысырдың жаулары арасындағы одақтан қорқынышы туралы айтылғанын атап өтеді. Кнол сондай-ақ оқиғаның ұқсас нұсқасын Манетоның «Египет тарихы» еңбегінде табуға болатынын айтады, онда Осарсеф есімді көшбасшы, ақыр соңында Мысырдан қуылған және атын Мұсаға ауыстырған, арагідіктер мен гиксостармен одақтасып, Мысырдың заңды фараонын құлатқандығы айтылады.

Бірлескен авторлық мақалалар

Израиль Кноль және С. Талмон, "Қумран үңгірінен табылған күнтізбелік мәтін: Мисмарот Ба, 4Q431" Д. Райт, Д. Н. Фридман және А. Хурвиц (ред.), Романдар мен алтын қоңыраулар, Eisenbrauns, Винона Лейк, 1995, 267–301 бб. Израиль Кноль және С. Талмон, "Қумран үңгірінен табылған 4-ші күнтізбелік мәтін" М. В. Фокс және басқалар (ред.), Мәтін, ғибадатханалар және дәстүрлер, Eisenbrauns, Винона Лейк, 1996, 65–71 бб. Израиль Кноль және С. Нае, 'Рухани Тораны зерттеу: Лев. 7:19–21', С. Яфет (ред.), Интерпретаторларының көзімен қарағанда Библия, Иерусалим, 1994, 601–612 бб. Израиль Кноль және С. Нае, "Миллуим Ве Киппурим", Тарби, 62 (1992) 17–44 (Еврей тілінде).

Антологиялар

"Қорқыштан махаббатқа", L. Mazor (ред.), Әйүп Киелі кітапта, Ой мен өнер, Иерусалим 1995, 89–103 б. (Еврей.). "Киелі кітаптағы адам бостандығы", Human Dignity and Freedom in the Jewish Heritage, Президенттік зерттеу тобының еңбектері, Киелі кітап және иудаизмнің бастаулары, Иерусалим 1995, 60–70 б. (Еврей.). "Жиналыс шатырының екі қыры", M. Cogan, B. Eichler және J. H. Tigay (ред.), Tehillah le Moshe, Eisenbrauns, Winona Lake 1997, 73–79 б. "Қайн – Адамзаттың атасы", C. Cohen және басқалар (ред.), Sefer Moshe, The Moshe Weinfeld мерейтойлық жинағы, Eisenbrauns, Winona Lake, Indiana 2004, 63–68 б. "Зәбурдағы дін мен саясат", S. M. Paul және басқалар (ред.), Emanuel, Еврей Киелі кітабын зерттеу, Септуагинта және Өлі теңіздің құпиялары, Эммануэль Товқа арналған, Лейден 2003, 725–727 б. "Күнә, ластану және тазалық: Израиль", S. I. Johnston (ред.), Дүниежүзінің ежелгі діндері: нұсқаулық, Гарвард университетінің баспасы, Кембридж MA 2004, 502–504 б. "Мыс ораманың жаңа жарығы және 4QMMT", G. J. Brooke және P. R. Davis (ред.), Copper Scroll Studies, Journal for the Study of the Pseudepigrapha Supplement Series 40, Sheffield 2002, 233–257 б. "Ежелгі Израиль дін қызметкерлігіндегі өзекті өзгерістер", J. P. Arnason, S. N. Eisenstadt және B. Wittrock (ред.), "Аксиальді өркениеттер және әлем тарихы", Brill, Лейден 2004, 199–222 б. "Қайн: Құдайдың ұлы, әлде шайтанның ұлы?", N. B. Dohrmann және D. Stern (ред.), "Еврей Киелі кітабын салыстырмалы тұрғыдан қарастыру", The University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 2008, 37–50 б. "Нимрод Куш ұлы, Месопотамия патшасы және П және Ж жазбаларының мерзімі", V. A. Hurowitz (ред.), Birkat Shalom, С. Пол мерейтойлық жинағы, Eisenbrauns, Winona Lake, Indiana, 2008, 45–52 б. "Еврей Киелі кітабындағы, Өлі теңіздің құпияларындағы және Жаңа өсиеттегі Мелхиседек бейнесі", R. A. Clements және D. R. Schwartz (ред.), "Құмран мәтіні, ой және тәжірибесі – Тоғызыншы халықаралық Орион симпозиумының еңбектері", Brill, Лейден 2009, 255–266 б. "Құмранда қайта жазылған Киелі кітап: ғибадатхананың шиыршығы және 4QReworked Pentateuch", M. Kister (ред.), "Құмран құпиялары және олардың әлемі", 1-том, Yad Ben Zvi баспасы, Иерусалим 2009, 143–156 б. (Еврей.). "Құдайдың Ескі құдайларға қарсы жеңісі: 5Мұса 33:12, 27-дегі теологиялық түзетулер", A. Brenner және F. H. Polak (ред.), "Яира Амитқа арналған сөздер, идеялар, әлемдер, Киелі кітап очерктері", Sheffield 2012, 145–149 б. "Кейінгі еврей мәтініндегі Хурри мифі: Сефер Зерубабель", G. Bohak, R. Margolin және I. Rosen – Zvi (ред.), "Миф, ритуал және мистика", Тель-Авив 2014, 73–84 б. [Еврей.]. "П және Солтүстік Сирия мен Оңтүстік Анатолия дәстүрлері", F. Landy, L. Trevaskis & B. Bibb (ред.), "Мәтін, уақыт және ғибадатхана", Sheffield 2015, 63–69 б.