Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиядағы Рождество мерекесінің маңызы мен тойлануы туралы шолу
Overview of the role and celebration of Christmas in Norway
Жюль немесе жол – Скандинавияда және Шотландияның бір бөлігінде Рождество мерекесін атау үшін қолданылатын термин. Алғашқыда, жюль ежелгі герман тіліндегі күнтізбенің айының аты болған. Скандинавияда жюль нақты бір оқиға емес, уақыт кезеңі ретінде қалыптасқан; қазіргі заманда жюль – Рождество қарсаңына дейінгі төртінші жексенбіден бастап, 24 желтоқсанға дейін (дәстүрлі түрде) қаңтар айының ортасына дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл мерзімде желтоқсан айы мен Рождество, сондай-ақ Жаңа жылға дейінгі апта ең маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі ағылшын тіліндегі yule және yuletide сөздері осы терминмен байланысты. Жюль термині Норвегия, Швеция, Дания, Исландия, Гренландия, Шотландия және Фарер аралдарында кеңінен таралған. Жюльдің басталуы 24 желтоқсан күні ел бойынша шіркеу қоңырауларының соғуымен хабарланса да, маусымды сегіз апталық оқиға деп сипаттаған дұрыс. Ол бес кезеңнен тұрады: Адвент, юлафтен, ромжул, nyttår және Рождествоның аяқталуы, көбінесе Рождествоның он үшінші күні – Эпифания (Epiphany) маусымның соңғы күні болып саналады. Рождество күні басталғаннан бері Julebord дәстүрі бүкіл маусымға және одан кейін де кеңінен тарады, көбінесе желтоқсаннан бұрын басталады. Қазіргі мерекелер шіркеу жылына негізделген және Реформация мен христиан дініне дейінгі дәуірлерден сақталған бірнеше элементтерді қамтиды. Скандинавиядағы ең маңызды оқиға – Рождество қарсаңы (julaften), осы күні негізгі Рождество дастарқаны дайындалады және сыйлықтар алмастырылады. Бұл ежелгі германдық дәстүрге байланысты болуы мүмкін, оған сәйкес уақытты күндер емес, түндермен (мысалы, екі апта) санаған, өйткені жазғы күн тоғысы (Jonsok, сөздік мағынасы – «Жоханның оянуы») және Сент-Олафтың мессасы (Olsok, сөздік мағынасы – «Олафтың оянуы») сияқты басқа мерекелерде де осылай болған, ал негізгі тойлау ресми шіркеу күнінің қарсаңында өтеді.
Jul or jol is the term used for the Christmas holiday season in Scandinavia and parts of Scotland. Originally, jul was the name of a month in the old Germanic calendar. The concept of jul as a period of time rather than a specific event prevailed in Scandinavia; in modern times, jul is a period of time stretching from the fourth Sunday before Christmas Eve, December 24, to (traditionally) mid January at the date of Epiphany with the month of December and Christmas, and the week up to the New Year, as its highlight. The modern English yule and yuletide are cognates with this term. The term jul is common throughout Norway, Sweden, Denmark, Iceland, Greenland, Scotland and the Faroe Islands. Whereas the start of jul proper is announced by the chiming of church bells throughout the country in the afternoon of 24 December, it is more accurate to describe the season as an eight week event. It consists of five phases: Advent, julaften, romjul, nyttår, and The End of Christmas, very often with Epiphany, the thirteenth day of Christmas, as the final day of the season. From the original beginning on Christmas Day, the custom of Julebord has spread to the entire season and beyond, often beginning well in advance of December. The modern day celebration is largely based on the Church year and has retained several pre Reformation and pre Christian elements. The central event in Scandinavia is Christmas Eve (julaften), when the main Christmas meal is served and gifts are exchanged. This might be due to the old Germanic custom of counting time in nights, not days (e. g. fortnight), as it holds for other holidays like Midsummer Eve (Jonsok, lit. 'Wake of St. John') and St. Olav's Mass (Olsok, lit. 'Wake of St. Olav'), with the main celebration on the eve of the official church day.
Ортақ кеден
Батыс әлемінде қалыпты жай, Рождество мерекесінде мерекелік кешкі ас, әсем безендірілген шыршалар және сыйлықтар алмасу дәстүрі болады. Сыйлықтарды Юленсен ("Рождество гномі" немесе "Рождество адамы", қазіргі күні Санта-Клаусқа ұқсайтын) әкеледі. Ескі аграрлық қоғамның салт-дәстүрлерінен қалған нәрселерге, мысалы, есік алдына жасыл шырша бұтақтарын немесе жасыл желектерді қою, сондай-ақ сыртқа бидайдан жасалған бағана (юленек) ілу жатады.
As usual in the western world, Christmas features Christmas dinner, decorated Christmas trees and the exchange of gifts. Gifts are brought by Julenissen ('Christmas Hob' or 'the Christmas Wight', who today appears identical to Santa Claus). Remnants of customs from the older agrarian society include decoration with boughs of green from spruce or fir, e. g. on the doormat, and a sheaf of wheat (julenek) hung outside.
Тағам
Аш-аяқ дәстүрлері аймақтар бойынша әр түрлі. Солтүстік және Батыс Норвегияда пиннекьотт (тұздалған және кептірілген қой еті, кейбір жерлерде түтінделген, содан кейін буға пісірілген) – кең таралған тағам, ал Оңтүстік Норвегияда лютефиск пен треска балығы танымал. Шығыс Норвегияда және Орталық Норвегияда, әдетте медистеркакер мен медистерпёльсер (майлы шошқа етінен жасалған ет шаштары мен шұжықтар) қосылып берілетін шошқа жамбасы жиі дайындалады. Түркия еті жақында Рождество кезінде дастарқанға қойылатын тағамдардың қатарына енді. Басқа дәстүрлі тағамдар бірінші Рождество күнінің түскі асы – яғни, үй иелері барлық қолжетімді дәмді тағамдарды үлкен швед столы түрінде ұсынатын кеште беріледі. Отбасылар шұжық, феналлар (қозының жамбасы), пісірілген және құрғатылған қозының жамбасы, маринадталған шошқаның аяғы, бас ірімшігі, қой еті рулеты, шошқа еті рулеты немесе өгіз тілі сияқты әртүрлі ет тағамдарын ұсынады; сондай-ақ, түтінделген лосось, гравлакс, ракфиск және маринадталған сельдь сияқты балықтың түрлері де дайындалады. Әртүрлі ірімшіктер мен джемнің де көптеген түрлері ұсынылады. Тамақтан кейін дәстүр бойынша мерекеге арналған жеті түрлі юлебакст – бәліштер мен кофелік нан беріледі. Имбирь тәттісі мен имбирь үйлері әдетте қант глазурімен безендіріледі. Кейде имбирь печеньелері терезелерді және Рождество шыршасын безендіру үшін қолданылады. Швецияда шыққанмен, Норвегияда "juleskum" деп аталатын клубника дәміндегі зефирден жасалған Санта Клаус тәттілері де жиі желінеді. Рождество қарсаңында көптеген отбасылар рисенгринсгрот – бір бадам қосылған күріш қамырын жейді. Бадамды тапқан адам жүлде алады, әдетте марципан шошқасы. Сыра қайнату Рождествоға дайындықпен тығыз байланысты, және көптеген норвеж сыра зауыттары дәстүрлі Рождестволық сыра шығарады, ол қараңғы, күшті және әдеттегі норвеж сыраларынан гөрі дәмді. Сыра зауыттары сондай-ақ арнайы газдалған сусын – жюлебрус өндіреді. Аквавит те ауыр, көбінесе майлы тағамдармен бірге берілетін асқазанды қоздыратын сусын ретінде танымал.
Culinary traditions vary regionally. In Northern and Western Norway, pinnekjøtt (ribs of mutton which are salted and dried, and some places also smoked, and then steamed) is a common dish, whereas lutefisk and cod are popular in Southern Norway. In Eastern Norway and Central Norway, pork rib roast is common, usually served with medisterkaker and medisterpølser (meatballs and sausages made of minced pork meat with suet). Turkey has recently made its way into the variety of cuisines enjoyed during jul. Other traditional foods are eaten at første juledags frokost, a Christmas Day luncheon where the household serves all available delicacies in a grand buffet. Families might serve several kinds of meat such as ham, fenalår (leg of lamb), cooked cured leg of lamb, pickled pigs' trotters, head cheese, mutton roll, pork roll, or ox tongue; and several kinds of fish such as smoked salmon, gravlax, rakfisk, and pickled herring. There will also be a range of cheeses and various types of jam. After the meal, tradition prescribes serving seven kinds of julebakst, pastries and coffee breads associated with the holiday. Gingerbread and gingerbread houses are commonly decorated with sugar frosting. In some instances, gingerbread cookies are used for decorating windows as well as the Christmas tree. Although originating in Sweden, strawberry flavoured marshmallow Santa Claus candy called "juleskum" is also commonly eaten in Norway. On Christmas Eve, many families eat risengrynsgrøt, a type of rice porridge that includes a single almond, scalded of its skin to leave it white. Whoever gets the almond wins a prize, usually a marzipan pig. Brewing is closely associated with the preparations for jul, and most Norwegian breweries release a traditional Christmas beer, which is darker, stronger and more flavorful than the common Norwegian lagers. Breweries also produce a special soda, known as julebrus. Aquavit is also commonly served as a digestif to accompany the heavy, often fatty meals.
Жүрекше
Julebord – бұл мерекелік дастарқан, көбінесе швед үстелі түрінде, онда дәстүрлі Рождество тағамдары мен алкогольді сусындар ұсынылады. Julebord өткізілетін кезең қараша айында басталып, Адвенттің басымен бірге жүреді. Бұл дәстүрдің бастауы орта ғасырлық Норвегиядағы Гулатинг аясында өткізілген қоғамдық тойларда жатыр. 1000 жылдан бері уақыт өзгелгендіктен, үйде julebord дайындаудың көп еңбекті қажет ететін дәстүрі жойылып барады; бұл әдет жеке өмірден жыл соңындағы корпоративтік әлеуметтік жиынға айналып, көбінесе мейрамханада немесе тапсырыс бойынша қызмет көрсетілетін жалдаған орында өткізіледі. Көп жағдайда жұмыс берушілер тек қызметкерлерін шақырады, олардың отбасыларын емес. Әдетте, әрбір жұмыс беруші үшін және басқа да ұйымдардың мүшелері үшін бір шара ұйымдастырылады, сондай-ақ ірі компаниялар маңызды клиенттерін шақырады, ал мектептер мен балабақшаларда алкогольсіз кештер өткізіледі.
Julebord is a holiday banquet, often in the form of a buffet, at which is served traditional Christmas foods and alcoholic beverages. The period during which julebord is hosted begins in November and overlaps the beginning of Advent. The tradition has its roots in the communal parties held in medieval Norway as part of the Gulaþing. As times have changed since 1000 CE, the labor intensive tradition of serving julebord at home is vanishing; the custom is moving out of private life to become an end of the year corporate social gathering, usually at a restaurant or a rented facility with ordered catering. In most cases employers only invite employees, not their families. There is typically one party for every employer and other organizations that one might be a member of, as well as large corporations inviting important clients, and non alcoholic parties at schools and kindergartens.
Адвенті
Адвент Рождествоға дейінгі төртінші жексенбіде басталады. 1-24 желтоқсан аралығында балалардың әр күніне арналған шағын сыйлықтары бар жеке Адвент күнтізбесі болуы қалыпты жағдай. Әдетте, онда шоколад сияқты тәттілер, кішкентай ойыншықтар немесе кейінірек LEGO кірпіштері болады, олар күнтізбе бойы үлкен LEGO құрылысының бір бөлігін құрастыруға көмектеседі.
Advent starts with the fourth Sunday before Christmas. December 1 to 24, it is common for children to have their own Advent calendar which contains one small gift for each day leading up to Christmas. Typically it contains sweets like chocolate, small toys or in later years LEGO bricks encouraging building of a small piece of a larger Lego construction throughout the calendar.
Кішкентай Рождество
23 желтоқсан "Lille Julaften" ("Кішкентай Рождество күні") деп аталатын ерекше мәртебеге ие. Көптеген адамдар Рождество ағашын әлі безенбесе, осы күні безендіреді. Ал кейбіреулер балаларына ертеңгі күнді күту үшін бір шағын сыйлық ашуға рұқсат береді.
December 23 also has special status as lille julaften, 'Little Christmas Eve'. Many use this day to decorate the Christmas tree if they have not already done so. Some allow children to open one small present as a teaser for the day to come.
Юлафтен
Жұмақтың қарсаңында, Рождество қарсаңында көптеген отбасылар таңертең теледидардың үстіне жиналып, чех фильмін "Асыл қызға үш тілек" (Кнут Рисанның норвегия тіліндегі дауыстық түсіндірмесімен) көреді, одан кейін "Жұлдызға саяхат" (1976) және Disney-дің Рождестволық арнайы бағдарламасын тамашалайды. Кейбір балалар оянғанда тәттілермен толтырылған Рождество шұлықтарын табады. Әдетте, ата-аналар осы уақытты Рождество кешкі асына дайындалуға жұмсайды. Көптеген отбасылар кешкі асқа дейін шіркеуге барады, тіпті басқа уақытта шіркеуге бармайтын адамдар да болады. Түскі асқа күрішті қамыр жеу қалыпты жағдай, ал кешкі ас көбінесе сағат 17:00-де беріледі, осы кезде шіркеу қоңыраулары соғылып, мерекенің басталуын хабарлайды. Бұл "Рождествоны қоңыраумен қарсы алу" деп аталады. Кешкі ас пен десерттен кейін (көбінесе қызыл жидек соусымен берілетін, балқытылған қаймақ қосылған күріш қамыры – рискрем), сыйлықтар ашылады.
On julaften, Christmas Eve, many families gather around the TV in the morning to watch the Czech movie Three Wishes for Cinderella (narrated by a voiceover in Norwegian by Knut Risan), followed by Reisen til Julestjernen (1976) and a Disney Christmas special. Some children get a Christmas stocking with candy when they wake up. Often, the parents use this time to prepare the Christmas dinner. Many families go to church before dinner, even many who never go to church otherwise. It is common to eat rice porridge for lunch, and dinner is usually at 5 p. m., when the church bells ring to symbolize the beginning of the main holiday. It is called ringe julen inn, ''ringing in Christmas". After dinner and dessert (often leftover rice porridge mixed with whipped cream, called riskrem, served with a red berry sauce), the gifts are opened.
Ромуль
Ромжул – Рождество алдынан және Жаңа жыл аралығындағы апта, ағылшын тілінде "Интерскотия" деп аталады. Осы күндері барлық аң аулауға, бірақ балық аулауға тыйым салынады; "Рождестволық бейбітшілік" (julefred) кезінде барлық жабайы жануарларды аулау жабық маусымда болады. Рождествоның бірінші және екінші күні (25 және 26 желтоқсан) мерекелік күн болып саналады, барлық мекемелер жабылады. 25 желтоқсан көбінесе отбасымен ғана өткізілетін жеке мереке саналады. 26 желтоқсанда жақын достарды шақырып, Рождество қарсаңында қалған тамақты жеуге көмектесу қалыпты жағдай.
Romjul is the week between Christmas Eve and New Year's Eve, known in English as the 'Interscotia'. All hunting, but not fishing, is prohibited on these days; during julefred ("Christmas Peace") there is a closed season on all wild animals. The First and Second Day of Christmas (December 25 and 26) are holidays, and all businesses are closed. December 25 is usually considered a very private holiday, when one sees only family. On December 26, it is fairly common to invite close friends over to help eat up what is left of the food from Christmas Eve.
Юлебук
Julebukk – «Жұлдызды ешкі» деген мағына береді. Бүгінде ол көбінесе желтоқсан айының басында сабаннан жасалатын, Рождество мерекесінде әшекей ретінде қолданылатын ешкі мүсіні ретінде танымал. Жұлдызды ешкінің ең ежелгі бейнесі – Тордың сиқырлы ешкілері, олар оны түнгі аспанмен жүргізер еді. Жұлдызды ешкі сонымен қатар, Қыс мерекесі кезінде үйді қорғайтын рух болды, ал қысқы күн тоғысы «Қысқы түн» мен Жаңа жыл аралығында құдайларға және олармен бірге жүретін рухтарға ешкі құрбан ету дәстүрі болды, бұл кезең ромжул деп аталады. Ромжул кезінде ешкі немесе юлебук құрбандыққа шалынды, ал ересектер юлебук бейнесінде киім киеді. Жануарлардың бетперделері мен терілері, көбінесе ешкі мен жылқы, «жасыну» деп аталатын әрекеттің бір бөлігі болды. Қатысушылар үйден-үйге шеру тартады, дауыстарын өзгертіп, ән салып, рухани қорғаныш пен ескертулер ұсынатын. Олар ұсынған баталары үшін шамалы ақша, тамақ және сусын алды.
Julebukk translates to 'Yule goat'. Today it is commonly known as a goat figurine made out of straw, created in the beginning of December often used as a Christmas ornament. The Yule Goat's oldest representation is that of Thorr's magical goats, which would lead him through the night sky. The Yule Goat was also a spirit that would protect the house during Yuletide and it was tradition to sacrifice a goat to the Gods and accompanying spirits during the time span between the Winter Solstice "Winter Night" and the New Year called romjul. It was during romjul that a goat or julebukk was sacrificed; adults then donned guises to personify the julebukk. Animal masks and skins, commonly goats and horses, were donned in an activity called "hoodening". Participants would parade from house to house, disguising their voices, singing, offering spiritual protection and warnings. The group would receive small amounts of money, food and drink in exchange for the blessing they offered.
Жаңа жыл қарсаңы
31 желтоқсан күні жұмыс күні көбінесе жартылай болады. Кешкісін отбасылар Рождество алдындағы кешкі асқа ұқсас кешкі ас ұйымдастырады, алайда достары мен/немесе көршілерін шақыру да жиі кездеседі. Түн ортасына жақындағанда, үйден шығып, көршілермен бірге фейерверктер жарып, бір-бірін құттықтайды.
December 31 is commonly a half day at work. In the evening, families tend to have a dinner party similar to the Christmas Eve dinner, though it is common to invite friends and/or neighbours. As midnight approaches, it is common to leave the house and light up fireworks together with neighbours, as they congratulate each other.
Рождествоның аяқталуы
Шілде айының аяқталу күні әрқашан бірдей болмайды. Көпте оны Рождествоның он үшінші күні, 7 қаңтардағы Эпифания (Патшалар күні), Киелі Кнуттың мессасымен байланыстырады. Тағы бір ескі дәстүр – гисладаг немесе тжюендаг, 13 қаңтардағы жиырмасыншы күн, ол да Эпифания күні деп аталады. Ақпанның 2-сі, Шамға дейін Рождестволық шыршы мен барлық әшекейлер әдетте жиналып алынады.
The exact date that ends jul varies. One common date is the thirteenth day of Christmas, Epiphany, of the Mass of St. Knut, on January 7. Another is the old gisladag or tjuendedag, the twentieth day, on January 13, also called Epiphany Day. By Candlemas on February 2, the Christmas tree and all decorations have usually been removed.