Кіріспе

Француз және испан құл колонияларындағы азаматтық одақ

Пласаж – Солтүстік Америкадағы (Кариб теңізі аймағын қоса) француз және испан құл колонияларында еуропалық текті ерлердің африкалық, американдық жергілікті халық және аралас нәсілді еуропалық емес әйелдермен азаматтық одаққа түсуін қамтамасыз ететін заңнан тыс жүйе. Бұл термин француз тіліндегі «орынды құру» деген мағынаны білдіретін «placer» сөзінен шыққан. Әйелдер заңды түрде әйел ретінде танылмаған, бірақ «пласе» деп аталған; олардың қарым-қатынастары еркін түсті адамдар арасында «сол қолмен жасалған неке» (mariages de la main gauche) деп танылған. Бұл жүйе әйел мен оның балаларына мүліктік құқықтарды белгілейтін келісімшарттар немесе келіссөздер арқылы институционалдастырылды және кейбір жағдайларда, егер олар құлдықта болса, оларға бостандық берілді. Бұл жүйе француз және испан отарлау кезеңінде гүлденді, 1769 және 1803 жылдар аралығында ең жоғары деңгейіне жетті. Бұл жүйе, әсіресе Нью-Орлеанда кеңінен таралған болуы мүмкін, онда плантаторлар қоғамы жүйені қолдау үшін жеткілікті байлық жинады. Сондай-ақ, бұл жүйе латын әсеріне ие Начез және Билокси (Миссисипи штаты), Мобил (Алабама штаты), Сент-Огюстин және Пенсакола (Флорида штаты), сондай-ақ Сент-Доминг (қазіргі Гаити Республикасы) қалаларында да орын алды. Пласаж Нью-Орлеанның космополиттік қоғамының бір бөлігі ретінде танымал болды. Эмили Кларк пласаждың келісімшарттық некеге негізделген жүйелі практика екендігі туралы кең таралған пікірге қарсы шығып, бұл практиканың негізінен түрлі түсті әйелдер мен ақ ерлер арасындағы әртүрлі қарым-қатынастардан тұратынын, олардың пайда болу жолдары әртүрлі болғанын және көбінесе өмір бойы сақталғанын айтады. Генетикалық дәлелдер Нью-Орлеандағы ақ нәсілді ерлер мен түрлі түсті әйелдер арасындағы аралас некелердің тарихи фактісін нығайтады.

Тарих және дамуы

Пласаж жүйесі ерте отарлаушы халықтар арасында ерлердің басымдығынан қалыптасты, олар американдықтар, бостандыққа шыққан әйелдер мен африкалық құлдардан әйелдерді серіктес ретінде алды. Осы кезеңде еуропалық әйелдердің жетіспеушілігі байқалды, себебі колонияларда бастапқыда ер адамдар – барлаушылар мен отарлаушылар басым болды. Колониялардағы ауыр жағдайларға байланысты, әйелдерді еркектермен бірге келуге көндіру қиын болды. Франция қылмыстық жаза алған әйелдерді борышкер күйеулерімен бірге жіберді, ал 1719 жылы 209 әйел қылмыскерді депортациялады, «олар Луизианадағы француз қонысына жіберуге лайықты» деп есептелді. Пласаж жүйесі алғаш рет Сент-Домингте пайда болды. Франция кедейханалардан Батыс Үндістанға әйелдерді жіберді, бірақ олар бұрынғы Ла Сальпетриер жезөкшелері болған деген қауесет тарады. 1713 және 1743 жылдары Сент-Доминг билігі Париждің отаршылдарға әйел ретінде жарамсыз бұрынғы жезөкшелерді жібергеніне наразылық білдірді. Сондықтан 18-шы ғасырдың ортасында Француз Батыс Үндістанында Франциядан келіндерді жіберу тоқтатылды, бұл сол жерде пласаж жүйесінің дамуына ықпал етті. Жаңа отарлау саясаты қабылданды, онда француз отарлаушылары тек байлық табу үшін колонияға келді және бірнеше жылдан кейін Францияға оралды, бұл кезде олар үйленбей, бостандыққа шыққан әйелмен бірге өмір сүрді. Соғыстар мен шабуылдар кезінде американдық әйелдер саудаға сатылып, немесе әйел ретінде алынды. Бастапқыда колонияға африкалық еркектер құл ретінде әкелінді, себебі плантацияларды дамыту үшін жерді тазалау жұмысы ауыр болды. Уақыт өте келе Африкадан әйелдер де құл ретінде әкелінді. 18-шы ғасырдың Code Noir кодексіне сәйкес, түрлі нәсілдегі адамдардың арасында некеге тыйым салынды, бірақ нәсілдер арасындағы жыныстық қатынас жалғасты. Осы кезеңде жоғары топтағы еуропалық еркектер көбінесе жиырманың соңында немесе отыздың басында үйленді. Ақ түсті келінге тұрмысқа шығуға ниеттенген әйелмен, әсіресе жоғары дәрежелі әйелмен некеге тұрмас бұрын жыныстық қатынасқа түсу әлеуметтік жағынан қабылданбады.

Түсті адамдар

Ақ нәсілді ер адамдар, көбінесе ақсүйектердің, әскерилердің және плантаторлардың кіші ұлдары, үйленер алдында біраз байлық жинауға мұқтаж болғандықтан, некеге тұрмас бұрын немесе кейбір жағдайларда әйелдері қайтыс болғаннан кейін түрлі текті әйелдермен қатар тұрды. Саудагерлер мен әкімшілер де, егер олар жеткілікті бай болса, осы тәжірибені қолданды. Әйелдер бала туғанда, кейде балаларымен бірге бостандыққа шығарылатын. Әйел де, балалары да ер адамның тегін қабылдауы мүмкін. Креаль еркектері үйлену жасына жеткенде, кейбіреулері өздерінің «пласеяларымен» (жалдамалы әйелдерімен) қарым-қатынастарын сақтап, бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін. Бай ақ адамның екі (немесе одан да көп) отбасы болуы мүмкін: біреуі заңды, екіншісі – заңсыз. Олардың аралас нәсілді балалары Луизиана мен Сент-Домингтегі бос түрлі текті адамдардың немесе «gens de couleur libres» тобының ядросын құрады. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Гаити революциясынан кейін көптеген босқындар Нью-Орлеанға келді, осылайша француз тілді бос түрлі текті адамдардың жаңа толқынын құрады. Француз және испан билігі кезінде «gens de couleur» Нью-Орлеанда және басқа бұрынғы француз қалаларында ақ креолдар мен қара құлдар арасында үшінші топты құрады. Олардың белгілі бір мәртебесі мен құқықтары болды және көбінесе білім мен мүлік жинады. Кейіннен олардың ұрпақтары Нью-Орлеанда жетекші рөлдерге ие болды, қала және штат билігінде саяси лауазымдарды атқарды және Америка Құрама Штаттарында африкалық-американдық орта таптың қалыптасуына қатысты. 1788 жылға қарай 1500 түрлі текті креол және қара әйелдер ақ еркектердің қарауында болды. Белгілі бір әдет-ғұрыптар қалыптасты. Бай, үйленген креол әдетте Нью-Орлеаннан тыс плантациясында ақ отбасымен бірге тұратын. Ол ақ элитасымен араласу және көңіл көтеру үшін қалада екінші мекенжайын сақтап, «пласеясы» мен балалары үшін үй салып немесе сатып алатын. Олар түрлі текті креолдар қоғамының бір бөлігі болды. Ақ әлем «пласеяны» заңды және әлеуметтік жағынан әйел ретінде мойындамауы мүмкін, бірақ түрлі текті креолдар арасында олар осы мәртебеге ие болды. Кейбір әйелдер құлдар мен плантацияларға иелік етті. Әсіресе испан отарлау кезеңінде әйелдер құлдарға ие екендігі тіркелген, олар кейде туыстары болғандықтан, олардың бостандығын сатып алу үшін жеткілікті ақша жинағаннан кейін босатуға ниеттенген. Нью-Орлеанда (немесе басқа қалаларда) ер адам «пласеясымен» оның креолдық коттеджінде немесе үйінде ресми «жалдамалы» ретінде бірге тұратын. Көптеген үйлер Нью-Орлеандағы Рампарт көшесінің жанында орналасқан, ол бір кезде қала мен шекара арасындағы шекара сызығы немесе қабырға болған. Түрлі текті креолдар үшін танымал аудандар Фаубур Мариньи және Треме болды. Егер ер адам үйленбеген болса, ол жеке тұратын, мүмкіндігінше «пласеясына» жақын немесе бірдей немесе көрші блокқа орналасқан. Ол олардың балаларының тәрбиесіне және біліміне қатысып, оларды оқытуды ұйымдастырды. Бір кезде ұлдар мен қыздар Францияда білім алды, өйткені Нью-Орлеанда аралас нәсілді балаларға арналған мектептер болған жоқ. Мұндай «пласеж» тәртібін ұстауға жылына мыңдаған доллар жұмсалғандықтан, ол тек байлардың ғана қолынан келді.

Мұрагерлік және еңбек

Қорғаушысының қайтысымен, пласе болған әйел мен оның отбасы заңды шағым арқылы ер адамның мүлкінің үштен бір бөлігіне дейін алуға құқылы болатын. Кейбір ақ нәсілді жандар аралас нәсілді балаларын өзге ақ туыстарға қарағанда басты мұрагер етіп тағайындаған. Белгілі бір мұрагерлік іс – испандық Луизиананың бұрынғы жоғары лауазымды шенеунігі Николас Мария Видальдың қыздарының ісі. Олар аналары Евфросина Хинардпен бірге 1830 жылдары АҚШ үкіметінен Видальдің мүлкінің бір бөлігін алу үшін көмек сұраған. Мұндай қарым-қатынастағы әйелдер көбінесе мүлік жинауға тырысқан: мүлік сатып алу, заңды пансион ашу немесе шаштараз, маршанд (көшпенді немесе ауылдық саудагер) немесе тігінші ретінде шағын бизнес ашу. Олар тағы бір ақ креолдің пласесі болуы мүмкін. Кейде аналары қыздарын киім, әдеп-ғайып және мінез-құлық бойынша тәрбиелеп, пласе болуға дайындаған. Егер ақ креол қызына қызығушылық танытса, анасы оның құдалық төлемі немесе мүлік бөлісі туралы келіссөздер жүргізген, кейде шарт жасасқан. Бұрынғы пласе түсті креолмен некеге тұрып немесе бірге тұрып, тағы балалар өрбіткен. Көпке тараған қате түсініктерден айырмашылығы, пласелер бәрісі де емес, тіпті жезөкшелікпен айналыспаған. Түсті креолдар бұл әдетке қарсы болған, себебі ол түсті креол әйелдерінің ар-намысын төмендетуге алып келеді деп есептеген, бірақ кейбіреулері, ақ нәсілділердің ұрпақтары ретінде, әлеуметтік капиталдың ауысуынан пайда тапқан. Мартин былай деп жазады: «Олар құда-құда болып өмір сүруді таңдаған жоқ, олар тірі қалуды таңдады». 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында, Реконструкциядан кейін және бұрынғы Конфедерацияда ақ үстемдіктің қайта орнауынан кейін, ақ креол тарихшылары Чарльз Гейарре мен Алсе Фортье пласаж туралы көп мәлімет бермеген тарихтар жазды. Олар колониялық кезеңде нәсілдердің араласуы аз болғанын және пласелер ақ креолдарды адастырғанын айтты. Олар француз креолдарының, Луизиананың байырғы тұрғындары ретінде, басқа оңтүстік ақ адамдар сияқты, нәсілдердің араласу қаупінен қорқынышпен қараған еуропалық этнос екенін жазды. Гейарре жас кезінде түсті әйелді пласесі етіп алған, және ол одан балалары болған, бірақ кейін оған өкімді болған. Өмірінің соңында ол ақ әйелге үйленді. Оның ертедегі тәжірибесі «Фернандо де Лемос» романына шабыттандырды.

Мари Тереза Метоер

Мари Тереза Метоер Койнкойн колониялық Луизианадағы қара әйел кәсіпкерлігінің символына айналды. Ол 1742 жылдың тамызында Кейн өзені бойындағы Натчитош бекінісінде, осы бекіністің негізін қалаушы, даулы саяхатшы Луи Жюшеро де Сен-Денидің құлы ретінде дүниеге келді. Ол жиырма жыл бойы француз колониялық саудагері, кейіннен плантатор болған Клод Томас Пьер Метоердің өзінен екі жас кіші әйелі болды. Олардың қарым-қатынасы басталғанда ол бес баланың анасы еді, ал Метоермен тағы он балаға ие болды. 1778 жылы, дін қызметкері Койнкойнды "қоғамдық жалтақ" деп айыптағаннан кейін және олар қарым-қатынасын тоқтатпаса, оны Нью-Орлеанға сатумен қорқытқаннан кейін, ол оны босатып жіберді. Бостандыққа шыққаннан кейін ол 1788 жылға дейін Метоермен бірге тұрды, содан кейін оның өсіп келе жатқан байлығы оны заңды мұрагерлерді қамтамасыз ететін әйелге үйленуге итерді. (Ол тағы бір Мари Терезаны таңдады, ол француз және неміс тегіндес ақ креол еді.) Метоер Койнкойннан бас тартып, оған 80 арпендік, плантациясына жақын, патенттелмеген жерді, олардың бостандыққа туған балаларын асырауға көмектесу үшін сыйлады. Ол жерде Койнкойн темекі өсірді, ол қиын жағдайдағы колония үшін бағалы тауар еді. Ол және оның балалары ет, тері және майды сату үшін аюлар мен жабайы түйеқұстарды аулады, оларды жергілікті және Нью-Орлеан нарықтарында сатты. Ол сондай-ақ дәрі-дәрмек жасады, бұл шеберлікті бұрынғы құлы болған қарындасы Мари Луиза, сондай-ақ Мариотта және олардың африкалық ата-аналарынан алған болуы мүмкін. Осы ақшаға ол өзінің алғашқы бес баласының төртеуі мен бірнеше немерелерінің бостандығын сатып алды, содан кейін қартайған сайын дене еңбегі қиын болғандықтан, үш африкалық құл сатып алып, оларға жұмыс тапсырды. 1794 жылы өзінің жеріне колониялық патент алғаннан кейін, ол испан тәжінен жер беру туралы өтініш берді және оны алды. Ол өзінің шаруашылығынан шамамен 5 миль қашықтықтағы Олд Ред өзенінің жағасында 800 арпендік (667 акр) қарағайлы орманды жерге мал шаруашылығын (ранчо) құрып, малын бағу үшін испанды жалдады. 1816 жылы қайтыс болғанға дейін Койнкойн өзінің шаруашылығын сатып, қалған мүлкін (қарағайлы орман жерін, үш африкалық құл мен олардың ұрпақтарын) өзінің балалары арасында бөлді. Пласаждардың балалары арасында жиі болатындай, Койнкойнның Метоерден туған жалғыз қызы Мари Сюзанна да пласаж болды. Жастығында, екі ата-анасының батасымен, ол жаңадан келген дәрігер Джозеф Конантпен қарым-қатынасқа түсті. Ол Кейн өзенін тастағаннан кейін, ұлының туылғаннан кейін көп ұзамай, ол Кейн өзені плантаторы Жан Батист Антимен екінші және өмір бойына созылған қарым-қатынасқа түсті. Екінші буын кәсіпкер ретінде Сюзанна анасынан әлдеқайда табысты болды және 1838 жылы 61 600 доллар (2009 жылғы бағамен 1 500 000 долларға тең) мүлік қалдырып қайтыс болды. Қазіргі археологиялық зерттеулер Койнкойнның шаруашылығының орнында оның тұрмыстық өмірінің кейбір аспектілерін анықтап жатыр. Орта ғасырдың 19-шы ғасырында салынған үй, қазір Койнкойн Прюдомм үйі деп аталады, бірақ ол оның нақты тұратын жері емес, Кейн өзені ұлттық мұралық аймағында оны еске алады. Халық арасындағы әңгімелерде, сондай-ақ, оның ұлы Луи Метоер құрған Кейн өзені плантациясының, бүгінде Мельроуз плантациясы ретінде танымал және оның тарихи ғимараттары Юкка үйі мен Африка үйі оған тиесілі деп қате айтылады. Оның үлкен жартылай француз ұлы Николас Августин Метоер, Койнкойнға мұрасын іздейтін Кейн өзенінің түсті креолдар қауымының рухани орталығы – Сент-Огастин шіркеуін (Бревелл аралы) құрды.

Эулали де Мандевилл

Ақ креол әкелерінің көптеген мысалдары болды, олар өз қыздарын сақтап, тыныш тәрбиелеп, таныс достарының немесе туыстарының ұлдарына орналастырды. Осылай Эулали де Мандевильдің тағдыры да болды, ол эксцентрикті дворян, саясаткер және жер иесі Бернард Ксавье де Мариньи де Мандевильдің үлкен жартылай қарындасы еді. Ол нәсілдік құлдықтағы анасынан нәресте кезінде алынып, ішінара ақ әжесі тәрбиеледі. 22 жасар Эулалиді әкесі Пьер Эньгерран Филипп, Экуер де Мандевиль, Сиер де Мариньи 1796 жылы әйгілі француз-ирланд руының мүшесі Эжен де Макартиге "тапсырды". Олардың одағы бес баланың дүниеге келуіне әкелді және шамамен елу жылге созылды. 1845 жылы өлім төсегінде жатқан Эжен де Макарти Эулалиге үйленді. Ол оған барлық ақшасын және мүлкін мұра етіп қалдырды, сол кезде оның құны 12 000 долларға бағаланды. Оның ақ нәсілді туыстары, соның ішінде немере қызы Мари Дельфин де Макарти ЛаЛаури өсиетке қарсы шықты. Сот оның өсиетін күшінде қалдырды. Эулали қайтыс болғаннан кейін, оның қалған балалары Макартитің туыстарының мүлкін иеленуге жасаған келесі әрекетін тоқтатты, сол кезде оның құны 150 000 доллардан асып кеткен еді. Эулали де Мандевиль де Макарти сәтті саудагер болып, сүт шаруашылығын жүргізді. Ол 1848 жылы қайтыс болды.

Розетт Рошон

Розетт Рошон 1767 жылы колониялық Мобилде, Пьер Рошонның қызы болып дүниеге келді. Ол Квебек провинциясынан шыққан кеме жасаушы отбасынан (Квебекте олардың тегі Рошерон болған) және оның бес баласын туған Марианнаның құлы болды. Розетт жасына келгенде, Харди деген мырзаның жұбайы болды, олар бірге Сент-Доминг колониясына көшті. Ол жерде Харди қайтыс болған немесе оныңмен қарым-қатынасын үзген болуы мүмкін; себебі 1797 жылы Гаити революциясы кезінде ол Нью-Орлеанға қашып келді, кейін ол Джозеф Форсталдың, ал оның қайтысынан кейін Чарльз Популуспен бірге болды, екеуі де бай ақ нәсілді Нью-Орлеан креолдары еді. Рошон француз кварталында жылжымайтын мүлікпен айналыса бастады; ол соңында жалға берілетін мүліктің иесі болды, азық-түлік дүкендерін ашты, несие алды, ипотека сатып алды және сатты, құлдарды сатып алып, жалға берді. Ол сондай-ақ Гаитиге жиі саяхат жасады, онда Хардидің ұлы жаңа республикада үкімет шенеунігі болған еді. Нью-Орлеандағы оның таныстарының арасында Мари Лаво, Жан Лафитт, сондай-ақ еркін қара мердігерлер мен жылжымайтын мүлік дамытушылары Жан Луи Долиоль және оның інісі Джозеф Долиоль болды. Әсіресе, Рошон Фобур Мариньиге инвестиция жасағандардың бірі болды, ол 1806 жылы Бернард де Мариньиден алғашқы учаскесін сатып алды. Бернард де Мариньи, креол спекулянты, өзінің отбасылық плантациясынан бөліп жатқан жерлерін ағылшын тілінде сөйлейтіндерге сатудан бас тартты. Бұл қаржылық тұрғыдан сәтсіз шешім болғанымен, Мариньи француз тілінде сөйлейтін, католик дінін ұстанатын бос адамдармен (осы түс шегінде туыстары, жақындары және тіпті балалары бар) көбірек жайлы сезінді. Осының салдарынан Фобур Мариньинің көп бөлігін еркін қара қолөнершілер бос түсті адамдар немесе француз тілінде сөйлейтін ақ креолдар үшін салған. Рошон көбінесе сауатсыз болды, 1863 жылы 96 жасында қайтыс болды, артында 100 000 долларлық (қазіргі күні 1 миллион долларға тең) мүлік қалдырды.

Мари Лаво

Мари Лаво (сондай-ақ Лево, Лаво деп жазылады), Нью-Орлеанның вуду королевасы ретінде танымал, 1795 және 1801 жылдар аралығында мулат кәсіпкер Чарльз Левоның қызы ретінде дүниеге келді. Гаитиде көптеген ақтар мен бос түрлі-түсті адамдар болғандықтан, Лево басқа да бос түрлі-түсті адам болуы мүмкін, ол құлдар мен мүлікке ие болған. Олардың үшеуі де француз колониясының құл көтерілісі кезінде, нәтижесінде Жаңа әлемдегі жалғыз тәуелсіз қара республика құрылған Гаитиден мыңдаған ақ және түрлі-түсті креолдармен бірге қашқан болуы мүмкін. 17 жасында Мари көпшілікке Жак Париж ретінде танымал креол адамына үйленді (бірақ кейбір құжаттарда ол Сантьяго Париж деп аталған). Париж қыз туғаннан кейін қайтыс болды, жоғалды немесе оны қасақана тастап кетті (кейбір мәліметтерде ол саудагер теңізшісі немесе теңіз флотында қызмет еткен) делінеді. Лаво өзін жесір Париж деп таныстырды және ақ әйелдердің шаштарын күтіп, шаштараз болды (сонымен қатар, ол дәрі-дәрмек жасаушы және сары қызылшамен ауырғандарға қараушы медбике болған деп есептелді), осы кезде Луи Кристоф Дюменсил де Глэпионмен танысты және 1820-ші жылдардың басында олар ғашық болды. Мари вуду тәжірибешісі ретінде керемет мансабын бастады (ол шамамен 1830 жылға дейін «королева» деп жарияланбады), ал Дюменсил де Глэпион – Нью-Орлеан шайқасының елуге жуық ақ креолдық қатысушысы, оның туыстары түрлі-түсті адамдардың екі жағында да болды. Дюменсил де Глэпион Мариге қатты ғашық болғандықтан, нәсілдік әдет-ғұрыпқа сәйкес, одан бөлек өмір сүруден бас тартқан деген болжам бар. Дюменсил де Глэпион өзін түрлі-түсті адам ретінде көрсетіп, онымен құрметті жағдайда өмір сүруге шешім қабылдады, осылайша көптеген тарихшылар оның шынымен ақ немесе қара нәсілді екенін анықтау қиын болды. Мария Дюменсил де Глэпионнан он бес бала туды деген кең таралған пікірге қарамастан, өмірлік статистикада тек бесеуі ғана тіркелген, олардың екеуі – әйгілі Мария Эвхаристи немесе Мария Лево II – ересек жасқа жетті. Мари Эвхаристи анасына өте ұқсады және Мари Лево қара өнердің көмегімен қайта тірілді деп ойлаған немесе бір уақытта екі жерде болуы мүмкін деп ойлаған көптеген адамдарды таң қалдырды, қыз бұл сенімдерді түзетуге көп көмектеспеді.

Квадронды шарлар

Квадрон термині – бір ата-анасы ақ, екіншісі мулат болған адамды сипаттау үшін қолданылатын шартты атау. Кейбір соттар мұндай адамды төрттен бірі қара нәсілді деп санаған. "Квадрондық кештемелер" – аралас нәсілді әйелдерді бай ақ нәсілді ер адамдармен байланыс жасауға ынталандыратын, пласаж деп аталатын қатынас жүйесі арқылы ұйымдастырылған әлеуметтік шаралар еді.

Сен-Домьингоның квадрон шарлары

Квадрон шарларының шығу тегі француз колониясы Сен-Домьингтегі Кап-Франсадағы redoutes des filles de couleur-ге дейін жетеді. Француз колониясында ерлер саны әйелдерден көп болды, ақ нәсілді әйелдердің саны аз еді, және бос түсті әйелдер үшін жезөкшеліктен басқа амал қалмады. Бұл колония Кариб теңізінде "мулат куртизандарымен" танымал болды, олардың айрықша белгісі – әдемілік, жоғарыпарсылық және күтімді талап ету еді. Олардың арасында ең танымалдары – Наннетт Пинсемайль (1784 жылы қайтыс болды), Энн Лапорте (1783 жылы қайтыс болды), Симон Брокард және Джули Дейи. Сент-Домьингтен көптеген босқындар 1791 жылы Гаити революциясы басталғаннан кейін Нью-Орлеанға келді және Кубадағы Домингтік белімдік колониясы 1809 жылы қуылғанға дейін қоныстанды. Бұл ақ, қара және бос адамдар еді, олар Сент-Домьингтегі пласаж жүйесіне үйренген және пласаждың формалды түрін, сондай-ақ Нью-Орлеанға әйгілі квадрон шарларын әкелді.

Жаңа Орлеанның квадрон шарлары

Моник Гиллори Нью-Орлеан қаласында өткен квадрондық кештестер туралы жазады, осы оқиғалармен ең байланысты қала осы. Ол қазір Бурбон Орлеан қонақүйі болып табылатын ғимарат тарихының аясында кештестерді қарастырады. Ішінде Орлеанс бал залы орналасқан, ол – ең алғашқы квадрондық кештестердің аңызға айналған, бірақ толыққанды шындыққа сай келмейтін орны. 1805 жылы Сент-Домингден келген босқын Альберт Тессиер, Бұл Нью-Орлеан үшін жаңалық болды: 1790 жылдары Нью-Орлеанда бос түсті әйелдер үшін кештестер өткізілген, бірақ олар ақ және түсті ерлерге де ашық болған, соңғылары әйелдермен некеге тұруға мүмкіндік алған, плакаж жасаудың орнына, сондықтан бұл жаңа кештестер тек бос квадрон әйелдері мен ақ ерлерге арналғандықтан плакаж жүйесімен тығыз байланысты болды, бұл Нью-Орлеанға Доминикан әдет-ғұрыптарын енгізді. Гиллоридің сөзінше, мұндай жағдай жиі кездесетін, себебі жоғары білімді, әлеуметтік тұрғыдан жетілген квадрон әйелдеріне ақ нәсілді ерлерге үйленуге тыйым салынған және өздерінің мәртебесіне сай қара нәсілді ерлерді табу қиын болған. Квадрон әйелдерінің анасы әдетте оның сүйіктісіне оны күйеулікке алу үшін қанша өтемақы төленетіні туралы келіседі. Типикалық шарттарға ата-анасына белгілі бір қаржылық төлем, квадронның өзі үшін қаржылық және/немесе тұрғын үймен қамтамасыз ету, сондай-ақ одақтан туған балаларды әкесі мойындауы кіретін. Гиллори бұл одастардың кейбіреулері некелерге ұқсас берік және ерекше болғанын атап көрсетеді. Сүйікті квадрон әйелдері ақ нәсілді ерлер мен әйелдердің отбасыларын құлдетуге қабілетті болды, осы себепті оларға наразылық білдірілді. Гиллоридің сөзінше, плакаж жүйесі аралас нәсілдердің экономикалық жағдайына негізделген. Ақ сүйіктілерімен қара әйелдердің плакаж жасауы тек олардың ашық түсінің әлеуметтік құндылығына байланысты мүмкін болды, дәл сол ашық түс құл саудасында жоғары бағаға ие болды, онда ашық терілі қыздар ең жақсы далалық жұмысшылардан әлдеқайда қымбатқа бағаланды. Гиллори квадрондық кештестерді аққа жақын әйелдер үшін өте шектеулі мүмкіндіктердің арасындағы ең жақсысы деп санайды, бұл олардың сексуалдығын бақылауға және өз денелерінің бағасын анықтауға мүмкіндік берді. Ол былай деп мәлімдейді: "Қара-ақ әлемнің қатаң шектеулерінде күллі ұл мен қыздың үміттене алатыны – құлдар мен басқа қара нәсілді адамдардан экономикалық тәуелсіздік пен әлеуметтік ерекшелік". Ол кештестерге қатысқан көптеген әйелдер плакаж жүйесінен түсетін табысқа қанағаттанбай, нақты бизнесте табысқа жеткенін атап көрсетеді. Оның пікірінше, олар өз денелерін сату процесінен бизнес-шеберлікті дамытқан.

Генетикалық мұра

Суарес Курцтің пікірінше, Нью-Орлеандағы пласаждың әсерін көрсететін генетикалық дәлелдер бар. Нью-Орлеандағы афроамерикандықтардың еуропалық тегі, АҚШ-тың солтүстігінде тұратын афроамерикандықтарға қарағанда айтарлықтай жоғары. Бұдан әрі, олар Нью-Орлеан афроамерикандықтарында еуропалық еркек гаплогруппаларының ең жоғары көрсеткіші байқалатынын атап көрсетеді, Нью-Орлеандағы қара нәсілді еркектердің 47%-ы еуропалық гаплогруппаны тасымалдайды. Бұл Нью-Орлеан мен оңтүстікте ақ ерлер мен қара әйелдер арасындағы кең таралған аралас некелер туралы тарихи мәліметтерді қолдайды.

Көркем әдебиетте

Изабел Альенде, "Теңіз астындағы арал". Сан-Домингоға әкелінген және ақырында қожайынының отбасымен бірге Нью-Орлеанға жеткізілген, аралас нәсілді құл туралы роман. Оның төрттен бір бөлігі нәсілі бар қызы қоғамға пласе ретінде таныстырылады. Джордж Вашингтон Кэйбл, "Грандиссимдер", креолдық өмір туралы әңгіме (1880). Ол сондай-ақ "Титэ Пулетт", "Мадам Жонның мұрасы" және "Мадам Дельфин" атты шағын әңгімелерді жазды, онда пласе қоғамнан шеттетілгендей бейнеленген. Уильям Фолкнер, "Абессалом, Абессалом!". Жас жігіт әйелге құда болып, кейін Нью-Орлеанда пласемен байланыста болғаны және одан баласы бар екені анықталады. Эдна Фербер, "Саратоганың жүк көлігі". Бұл кітаптан соң Ингрид Бергман мен Гэри Купердің қатысуымен сол аттас фильм түсірілді. Маркус Гардлидің "Құламайтын үйі" 31 қаңтар – 16 наурыз 2014 ж. Беркли репертуар театрында көрсетілді. Барбара Хэмбли, "Бенджамин Январь құпиялары". Бұл романдар сериясында 1830 жылдары Нью-Орлеанда өмір сүрген бос адам, Бенджамин Январь бейнеленген. Оның анасы мен жарты әпкесі де көрсетілген; екеуі де пласе болған. Оның әйелі – пласенің қызы. Барбара Ферри Джонсонның 1977 жылғы ең көп сатылған романы "Дельта қаны" Леа Бонвивьер және оның бай креолдық сүйіктісі Баптист Фонтейн туралы. Бейонсе Ноулздың "Formation" музыкалық видеосында пласелердің суреттері көрсетілген. Бұл ән 2016 жылдың 6 ақпанында жарық көрді. Энн Райс, "Барлық қасиеттілер мерекесі". Креолдық Нью-Орлеанда өмірге қадам басқан жас жігіт туралы өмірбаяндық роман. Одан сол аттас фильм түсірілді. Сара Риггс (сценарий), Р. Б. МакГоуэн-кіші (хикая): "Quadroon" – 1835 жылғы Нью-Орлеандағы жылдық Quadroon шарына проституткаларды дайындауды көрсететін 1971 жылғы фильм. Патрисия Вон, "Байодағы көлеңкелер". Сильвия Дюпонның өмірін баяндайтын тарихи роман. Дюпон бос адамға үйленеді және оның салдарымен күреседі. "Окторронның әйелінің көрінісі" – октарон шары мен пласаж институтын көрсететін халық ертегісі. "Сүйіскеннің батылдығы" – 2000 жылғы "Қасиетті отбасының қарындастары" қауымының негізін қалаушы туралы телефильм, онда Диаханн Кэрролл пласе рөлінде, ал Ванесса Уильямс оның қызы Генриет Делиль рөлінде, сондай-ақ пласе болу мүмкіндігімен күресіп жатыр. "Assassin's Creed III: Liberation" видео ойынының басты кейіпкері Авелин де Грандпре – 1760 жылдардағы Нью-Орлеанда тұратын француз саудагерінің қызы және оның пласесі, бос түсті әйел.

Жақында шыққан кітаптар

"Нью-Орлеанның бос түсті адамдары", Мэри Гехман мен Ллойд Деннис, Маргарет Медиа, Инк., 1994. Колониялық Луизианадағы африкалықтар: XVIII ғасырда афрокреол мәдениетінің қалыптасуы, Гвендолин Мидло Холл, Луизиана мемлекеттік университетінің баспасы, 1995. Креолдық Нью-Орлеан, нәсіл және американдану, Арнольд Р. Хирш және Джозеф Логсдон, Луизиана мемлекеттік университетінің баспасы, 1992. Шектелген өмір, шектелген кеңістіктер: Колониялық Нью-Орлеандағы бос қара қоғам, Кимберли С. Хангер. Афристократия: Бос түсті әйелдер және нәсіл, класс және мәдениет саясаты, Анжела Джонсон Фишер, Verlag, 2008. Америкалық квадроонның ерекше тарихы – Революциялық Атлантикалық әлемдегі бос түсті әйелдер, Эмили Кларк, Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 2013.

Қазіргі заманғы есептер

1825 және 1826 жылдары Солтүстік Америка арқылы Саксен-Веймар-Эйзенах герцогы Бернхардтың саяхаттары; Бернхард, Саксен-Веймар-Эйзенах герцогы; Уильям Джеронимус және С. Дж. Джеронимус, Америка университетінің баспасы, 2001. (Герцог Нью-Орлеанда турист ретінде квадрондық кештерге жасаған сапарларын айтады.) Луизианаға саяхат, (Стюарт О. Лендридің түпнұсқа француз тілінен қысқартылған аудармасы) К. С. Робин, Пеликан баспасы, 1966. (Робин Луизиананы американдықтар сатып алғаннан кейін бірден барып, екі жыл бойы онда тұрды.)