Кіріспе

1645 жылғы Бірінші ағылшын азаматтық соғысының шайқасы

Роутон Хит шайқасы, сонымен қатар Роутон Мур шайқасы деп те аталады, 1645 жылдың 24 қыркүйегінде ағылшын азаматтық соғысы кезінде өтті. Сиднам Пойнц басқарған парламенттік әскерлер мен король Карл I-нің жеке басқаруындағы роялистер арасында болған шайқас роялистерге ауыр жеңіліс әкелді және Карлдың Честер қаласын қоршаудан босатуына кедергі келтірді. Шайқасқа дейін Карл, Насеби шайқасындағы роялистердің жеңілісінен кейін Шотландиядағы Монтроз маркизімен байланысуға тырысқан. Оның әрекеттері сәтсіз болғанымен, екі корольдіктің комитеті Сиднам Пойнцке шамамен 3000 атты әскермен корольді қууға бұйрық берді. Карлға оның жалғыз қалған порты – Честер қаласы қоршауда екені хабарланғаннан кейін, ол қорғаушыларды босату мақсатымен жорыққа шықты. 3000 атты әскерді Мармадуке Лэнгдейл басқаруына тапсырып, қала сыртында орналастырды, ал ол өзі 600 адаммен бірге 1645 жылдың 23 қыркүйегінде Честерге келді. Мақсат – қоршауға алған парламенттік әскерлерге екі жақтан шабуыл жасау еді. Карл Пойнц оларды ұстанбаған деп жаңылысты. Бірақ Пойнц олардан небәрі 24 шақырымдай қалып қойған еді және 24 қыркүйек күні таңертең Лэнгдейл әскеріне шабуыл жасады. Лэнгдейл Пойнцтің әскерін кері шегіндіргенімен, Честерді қоршап тұрған парламенттік әскерлер күшін қосып, Лэнгдейл Честерге жақын Роутон Хитке шегінуге мәжбүр болды және өз күштерінің келуін күтті. Чарльз Джерард пен Лорд Бернард Стюарт басқарған күштер оларға қосыла алмады, ал Лэнгдейлге Пойнц әскері мен қосымша күштер шабуыл жасады. Майданнан ығыстырылып, Честерде қайта топтасуға тырысқаннан кейін, роялистер қараңғыда шегінді. Роялистердің жоғалтулары көп болды: 600 адам қаза тапты, оның ішінде Стюарт та болды, ал 900 адам тұтқынға алынды. Бұл жеңіліс Карлға Честердегі қорғаушыларды босатуға мүмкіндік бермеді, қала 1646 жылдың 3 ақпанында парламенттік әскерлердің қолына көшті. Карл кері қайтып, шамамен 2400 атты әскерін алып кетті, олардың көпшілігі 1645 жылдың 15 қазанында Эльметтегі Шербернде Пойнцтің жасаған шабуылында жойылды.

Өмірбаян

1645 жылғы 14 маусымда Насби шайқасында король Карл I-нің бас әскерінің талқандалуынан кейін Бірінші ағылшын азамат соғысы парламентшілердің пайдасына шешулі түрде бұрылды. Карл қалған күштерімен Уэльстегі Раглан қамалына шегінді, онда жаңа сарбаздар жинауға үміттене отырып, Бристоль шығалағы арқылы Джордж Горингпен, маңызды күштің жалғыз қалған роялистік қолбасшысымен байланысуға жоспарлады. 10 шілдеде Лангпорт шайқасында Горингтің жеңіліске ұшырауы, сондай-ақ Оңтүстік Уэльстегі жаңа әскерлердің ыдырауы Карлдың бұл жоспардан бас тартуына әкелді. Осыған қарамастан және Марстон-Мур шайқасынан кейін Солтүстік Англияның көп бөлігін жоғалтқаннан кейін, Карл әлі де Англияның батысында көптеген сарбаздары болды, ал оның қолдаушыларының бірі, Монтроз графы Шотландияда бірқатар жеңістерге қол жеткізді. Роялистер Шотландиядағы Монтрозбен бірігуге тырысты. Тамыздың басында Карл 2500 сарбазбен солтүстікке қарай жорыққа шықты, бірақ Дэвид Лесли мен 4000 атты әскердің алға жылжуынан Донкастерде кері қайтуға мәжбүр болды. Карл әскерлері кейін Шығыс аймағына шабуыл жасап, Хантингтонға дейін жетіп, Херефордты қоршап тұрған парламентшілерді шегінуге мәжбүр етті. Осыған жауап ретінде Екі Корольдық комитеті Сиднам Пойнцке корольді қууға бұйрық берді. Пойнцтің күштерінен қашып, Карл 18 қыркүйекте тағы да солтүстікке қарай жорыққа шықты, Уильям Вон мен Лорд Чарльз Джеррард басқаратын 3500 атты әскерді алып, Престейндегі Уай өзеніне дейін жетті. Осы сәтте хабаршы Карлға "Честердің сыртқы бекініштерінің бір бөлігі жауға берілді" деп хабарлап, оны жоспарларын өзгертіп, Честерге қарай бағытталды. Честер 1644 жылдың желтоқсан айында қоршауға алынды, қала төңірегінде әлсіз блокада немесе "көтеріліс" құрылды. Бристоль енді парламентшілердің қолына тигендіктен, Честер роялистер бақылауындағы соңғы порты болды және Ирландия мен Солтүстік Уэльсте сарбаздар жинау үшін өте маңызды болды. 1645 жылғы 20 қыркүйекте Майкл Джонс басқаратын 500 атты, 200 драгун және 700 жаяу әскер роялистердің бекіністеріне шабуыл жасады. Қорғаушылар толығымен дайындықсыз болғандықтан, олар ішкі қалаға шегінді. 22 қыркүйекте парламентшілердің артиллериясы қаланы бомбалауды бастады, ал қабырғаларды бұзғаннан кейін (және қорғаушылардың тапсыру туралы талабын қабылдамағаннан кейін) парламентшілер екі жерде шабуыл жасады. Екеуі де қайтарылды, бір жағдайда қорғаушылар жаяу қарсы шабуыл жасады, ал екінші жағдайда шабуылшылардың баспалдақтары жеткіліксіз болғандықтан, олар қабырғаға көтеріле алмады. Осы жетістіске қарамастан, шабуылдаушы парламентшілердің күші күшейді, ал қорғаушылар шаршағандықтан, 23 қыркүйекте Карл мен оның күшінің келуі қуанышпен қарсы алынды.

Шайқас

Карлдың әскері 3500 аттыдан тұратын және төрт бригадаға бөлінген, ең ірі тобы – сер Мармадук Лэнгдейл басқаратын Солтүстік атты әскердің 1200 сарбазы. Бұған қоса, Жерардтың бригадасы болды, онда Оңтүстік Уэльсте оныңмен бірге қызмет еткен 800 адам, сер Уильям Вонның 1000 сарбаздық бригадасы және лорд Бернард Стюарттың жеке күзетшілері – 200 гвардияшы болды. Әскерлер тәжірибелі болғанымен, олардың саны азайған еді және соңғы жеңілістерден кейін көтеріңкі рухтары төмендеген. Карл мен Жерард қаланың төңірегіндегі парламенттік қоршаудан қашып, 600 адамды Честерге кіргізді, ал Лэнгдейлдің басшылығымен қалған 3000-ға жуық атты әскер Ди өзенін Холтта кесіп өтіп, Честердің оңтүстігіне қарай бес шақырым жердегі Хэттон-Хитте орналасты. Жоспар қоршауға алғандарды екі күштің арасына түсіріп, оларды жою немесе кері шегінуге мәжбүрлеу болды. Олардың саны 500 атты және 1500 жаяу әскерден тұрғандықтан, бұл салыстырмалы түрде оңай болар деп есептелді. Роялистердің жоспары Пойнц пен оның 3000 атты әскерін ескермеді, олар оның қайда кеткенін білмей қалғандықтарын жорамалдады. Бұл жорамал қате болды, Карл Честерге кіргенде, Пойнцтің әскері Честерден шамамен 15 шақырым жердегі Уитчерчке жетті. Жағдайды естіген Пойнц таңертең «көптеген атты әскермен» шабуылға шығатынын уәде берді, бұл Честердегі парламентарийлерді қарсылық көрсетуді жалғастыруға ынталандырды. Бірақ оның хабаршыларының біреуін сер Ричард Ллойд ұстап алып, Карл мен Лэнгдейлге дереу хабарлады. Ұзақ соғыс кеңесінен кейін Жерардтың күштері мен гвардияшылар, сондай-ақ 500 жаяу әскер Лэнгдейлге қосылуға немесе полковник Джонстың әскерінің Пойнцпен бірігуіне кедері келтіруге шешім қабылдады. Карл Честерде қалып, болашақ шайқасты Честердің қорғанысындағы мұнарадан, кейіннен Король Чарльз мұнарасы деп аталған мұнарадан бақылайтын болды.

Хэттон Хит

Лэнгдейл 3000 кавалериямен солтүстікке қарай жылжыды, ал 24 қыркүйек күні таңертең Миллер Хитте ол Пойнцтың 3000 әскерінің де солтүстікке қарай қозғалып келе жатқанын білді. Миллер Хит негізінен Whitchurch – Chester Road жолымен кесіп өтетін, тікенектермен қоршалған, егістіксіз даладан тұрды. Лэнгдейл тікенектер бойына драгундар мен карабинмен қаруланған жаяу әскерін орналастырды, ал Парламенттің барлау қызметінің дәлдігі жетпегендіктен, Пойнц Лэнгдейлдің қатысқанын таңғы сағат 7 шамасында драгундар оның алғы шебіне оқ атып бастағанға дейін білмеді. Пойнцтың дайындықсыздығы салдарынан оның әскері тізім бойынша созылып кетті; батпақты жер болғандықтан, олар жылдам түсіре алмады. Сонымен қатар, Пойнц роялистердің күшін кемсіткен және оларды шабуылдап, жоюға жететінін ойлады. Осы тұста Пойнц жаңылысты. Алғы шеп роялистердің әскерімен араласып қалғандықтан, ешқандай прогресске жете алмады, ал Whitchurch – Chester Road жолының басындағы шайқаста роялистерді кері шегіндіруге шамамен жарты сағат уақыт кетті. Парламентшілер роялистерді қуу үшін ашық жерге шыққанда, оларға жаңадан келген әскерлер шабуыл жасап, кері шегінуге мәжбүр етті. Көмек келмегендіктен, Пойнц шегінді. Парламент тарапынан бұл шайқаста 20 солдат қаза тауып, бірнеше адам жараланды және 50-ден 60-қа дейін әскер тұтқынға алынды. Роялистер аз шығынға ұшыраса да, қазір қиын жағдайда болды, себебі Честерден күш-қуатты нығайту арқылы ғана жеңіске жетіп, Пойнц әскерін жеңуге болатын. Лэнгдейл подполковник Джеффри Шейкерлиді Чарльзға хабарласып, күш сұрауға жіберді. Шейкерли Холт көпірінен айналып өтудің орнына, ваннаны импровизациялық қайық ретінде пайдаланып, Ди өзенін кешіп, Честерге жетіп, 15 минуттан кейін хабарды жеткізді, бірақ одан кейін тағы алты сағат бойы ешқандай бұйрық берілмеді. Барратттың болжамы бойынша, себептердің бірі роялистердің шаршауы, ал екіншісі – роялистер командирлері арасындағы бәсекелестік болуы мүмкін: Джерард пен Дигби бір-біріне қарсы болды, Байрон мен басқа командирлер Лэнгдейлді ұнатпады, ал Чарльз дауды тоқтатуға жеткілікті күшті емес еді. Алайда, парламентшілер де қолдау көрсетті: шамамен сағат 14:00-де Честер әскерлері полковниктер Майкл Джонс пен Джон Буттың басқаруымен 350 кавалерия және 400 мушкетерді Пойнцке көмекке жіберді.

Роутон-Хит

Честердегі роялистер Джонс пен Бут басқаратын парламенттік күштердің алға жылғанын көрді және Лэнгдейлдің әскерін ескерту үшін Шейкерлиді жіберді. Хабар алғаннан кейін Лэнгдейл Честерге жақындап, Роутон-Хитте, толығымен ашық кеңістікте қайта құрылды. Сонымен қатар, Честердегі роялистер де қозғала бастады, Жерар 500 жаяу және 500 атты әскермен алға жылжыды. Жерар Джонстың әскеріне артынан шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ парламентшілер бұған жол бермеу үшін 200 атты және 200 жаяу әскерін жіберді. Олар саяхатқа аз қашықтықта болғандықтан, бұл күш Герардты Хуль-Хитте кездестірді. Лорд Бернард Стюарт қаза тапқан шатасқан шайқастан кейін Герардтың әскері Лэнгдейлге көмектесуге бара алмай қалды. Оның орнына Джонс пен Бут Понцпен бірікті, нәтижесінде 3000 атты және 500 мушкетерден тұратын парламенттік күш, шамамен 2500 атты шаршаған роялистер әскеріне қарсы тұрды. Сағат 16:00 шамасында Понц мушкетерлердің толық залпымен сүйемелдеп алға жылжыды. Лэнгдейлдің қарсы шабуылға тырысуына қарамастан, роялистер тез арада қоршауға алынды. Парламенттік мушкетерлер Лэнгдейл әскерінің артына оқ жаудырғанда, роялистер ыдырады, кейбіреулері Холт көпірі арқылы қашып, ал қалғандары Честерге қарай жүгірді. Хуль-Хитте кері шегініп жатқан бұл әскерлер Жерардтың күшінің бір бөлігімен кездесіп, бастапқыда сәтті қарсы шабуыл жасады, бірақ олар Честер қабырғаларына қайтаруға мәжбүр болды. Сол жерде шегініп жатқан атты әскер көшелерді толып, парламенттік мушкетерлерге атты әскердің шатасқан тобына оқ атуға мүмкіндік берді, бұл жеңіліске әкелді.

Салдары

Роутон-Хит Шарльз үшін "үлкен апат" деп аталды, шамамен 600 адам қаза тауып, 900-ге жуық адам жарақаттанды, оның ішінде 50 гвардияшы және Лорд Бернард болды. Парламент тарапынан да ауыр шығын болды, бірақ оның мөлшері белгісіз. Бұл шайқас Честерге демалыс сыйлады. Осыған қарамастан, Шарльз келесі күні қалған 2400 атты әскерімен Денбиг қамалына, содан кейін Тренттегі Ньюаркқа жол тартты. Осы шегініспен Честер қосымша көмексіз қалды және 1646 жылдың 3 ақпанында парламентшілерге берілді. Қалған роялист атты әскері 1645 жылдың 15 қазанында Шерберн шайқасында Пойнцтің шабуылынан толығымен жойылды.