Америка Азамат Соғысы кезеңіндегі әскерге шақыру заңнамасы

Кіріспе

Америка Азаматтық соғысы кезеңіндегі әскери шақыру заңнамасы

1862 жылғы милиция туралы заң (, 17 шілде 1862 жылы қабылданған) – Америка Құрама Штаттарының 37-ші Конгресінің Америка Азаматтық соғысы кезінде штат өз квотасын еріктілермен толтыра алмаған жағдайда штат ішінде әскери шақыру жүргізуге рұқсат берген заңы. Заң алғаш рет афроамерикалықтарға милицияда солдаттар мен соғыс жұмыскерлері ретінде қызмет етуге мүмкіндік берді. (Бұрын, 1792 жылғы милиция туралы заңнан бері, тек ақ нәсілді ер азаматтар ғана милицияға қатысуға рұқсат етілген.) Бұл заң даулы болды. Көптеген аболиционистер оны теңдікке қарай жасалған алғашқы қадам деп бағалады, себебі ол қарашаңдардың солдат немесе жұмысшы ретінде шақырылу мүмкіндігін көздеген. Дегенмен, заң жалақы және басқа да мәселелерде кемсітушілікке жол берді. Заңға сәйкес, көптеген қарашаңдарға айына 10 доллар төленді, киімге 3 доллар жеңілдік жасалды, бұл ақ нәсілді солдаттардың 13 долларын алған ақшасының жартысына жуық болды. Алайда, тарихшы Эрик Фоннердің сөзіне қарағанда, жалақыдағы айырмашылықтың себебі заңда қарашаңдардың басты назарда әскери жұмысшылар ретінде қарастырылуында, бұл ақ нәсілділерді соғысқа жіберуге мүмкіндік берді. Көптеген полктер тең жалақы үшін күресті, кейбіреулері 15 маусым 1864 жылға дейін ақша алудан бас тартты, сол кезде Конгресс милиция туралы заңның осы бөлігін жойып, барлық қарашаңдарға тең жалақы берді. Заңмен құрылған штаттық басқару жүйесі іс жүзінде сәтсіз аяқталды және 1863 жылы Конгресс алғашқы ұлттық әскери міндеттеме заңын қабылдады. 1863 жылғы заң бойынша 20 мен 45 жас аралығындағы әрбір ер азамат және азаматтыққа өтініш берген иммигранттар тіркелуге және әскери қызметке шақырылуға міндетті болды.

Өмірбаян

1862 жылдың жазында афроамерикандықтардың Азамат соғысына қатысуы бүкіл елдегі пікірталас орталығына айналды. Соғыс басталғалы бері АҚШ Соғыс министрлігі қара нәсілді еріктілерді қабылдаудан бас тарғанмен, Одақ өкілдері олардың қолдауының артықшылықтарын қарастыра бастады. Ел бойынша шешім қабылмаған жағдайда, Конгресс африкалық текті адамдардың Азамат соғысына жұмысшылар және/немесе сарбаздар ретінде қатысуын шешуге толық құқылы болды. 37-ші Конгресс қара нәсілді еріктілерді қабылдауға не олардың жұмысын тоқтатуға ерекше мән бермеді. Африкалық американдықтарды жұмыс күші ретінде пайдалану туралы идея Конгресте кеңінен қабылданса да, қара нәсілді сарбаздарды жұмысқа алу қолдау таппады. Сондықтан, Конгресте қара нәсілді жауынгерлерді қолдаушылар соғыстың маңызды дамуына ұсыныс жасады. Әскери шенеуніктер арасындағы нәсілдік кемсітушілік пен күшті қарсылықты байқаған Конгресс, қара нәсілділердің қатысуы соғысты ұзартуы мүмкін деп алаңдады. Алайда, қарама-қайшылыққа қарамастан, қара нәсілділердің қатысуын қолдаушылардың басты аргументі – олардың терісінің түсіне қарамастан, Потомак армиясына қосымша сарбаздардың үлесі өте пайдалы болар еді. Қара нәсілді сарбаздарды соғыстың қажеттілігі ретінде негіздеп, 1862 жылғы милиция заңы қара нәсілді сарбаздардың заңдылығын бекітті. Бірақ сарбаздардың жалақысы назардан тыс қалды және айына 7 долларға белгіленді, бұл ақ сарбаздардың алғанынан екі есе аз болды. Дегенмен, кейбір саясаткерлер, соның ішінде Вирджиния штатынан сенатор Джон С. Карлайл, бұл заңға қарсы шықты: «Мен Құрама Штаттар Конгресінің осы Одақтағы штаттың милициясын кім құрастыратынын анықтауға құқығы жоқ деп санаймын». Ал Вермонт штатынан республикалық өкіл Джейкоб Колламер Конгресс мүшелеріне 1792 жылы «милицияны ұйымдастыру туралы заң қабылданып, ол тек ақ нәсілді адамдармен шектелгенін» еске салды. Бұл заң жобасы 1792 жылғы милиция заңы деп аталды, және африкалық текті адамдарға әскери қызметті ашу үшін жаңа милиция заңымен күшін жою қажет болды. Бұдан әрі, Конгресс Конфедерация құлдарын соғыс мақсаты үшін тәркілеу туралы шешім қабылдауы мүмкін. 1862 жылдың қарашасында Соғыс министрлігінің адвокаты лауазымына тағайындалған Уильям Уайтинг, АҚШ Конституциясына сәйкес «Соғыс өкілеттіктері» атты егжей-тегжейлі зерттеуінде «Конгресс құлдарды, азаматтар ретінде, әскери қызметке шақыру арқылы құлдыққа араласа алады» деп растады. Уайтинг құлдықтың әскери мақсат екенін, себебі ол Конфедерацияға «Одаққа қарсы соғыс жүргізуге» және «қарсыластардың үш миллион адамын сатқындыққа итермелеуге» мүмкіндік берді деп мәлімдеді. Уайтингтің бұл мәлімдемесі Конгреске қара нәсілділерді тең құрамдас ретінде қарастыратын милиция саясатын жүзеге асыруға құқық берді.

By the summer of 1862, African American involvement in the Civil War was the center of a nationwide debate. Although the U. S. War Department had refused to accept black army volunteers since the start of the war, Union members were beginning to consider the benefits of having their support. While regarding the nationwide indecision, Congress had the ultimate power to decide whether people of African descent would participate in the Civil War as laborers and/or soldiers. The 37th Congress neither leaned heavily towards the enrollment of black volunteers, nor towards their continued blockage. While the idea to use African Americans as laborers was generally accepted in Congress, the employment of black soldiers was not. Therefore, supporters in Congress of black combatants were proposing one of the most important developments of the war. Observing the racial discrimination and strong opposition among ranks of military officers, Congress began to fear that black involvement would only prolong the war. However, in great contradiction, the overwhelming argument from those in support of black involvement was that the contribution of more soldiers was then extremely advantageous to the Army of the Potomac, regardless of their skin color. Justifying the use of black soldiers as a war necessity, the issued Militia Act of 1862 established the legality of black soldiers. Yet the recruits' salary was overlooked and established at $7 a month, almost half of what white soldiers received. However, some politicians, including Senator John S. Carlile from Virginia, argued against the act: "I hold that Congress of the United States has no power to determine who shall compose the militia of a State in this Union". On the other hand, Republican Representative Jacob Collamer of Vermont reminded the members that in 1792 Congress had "passed an act for organizing the militia, and confined it to white people." The bill was called the Militia Act of 1792, which would have to be overridden by a new militia act to open military service to those of African descent. Furthermore, Congress could decide to confiscate Confederate slaves for war efforts When assigned to the position of War Department Solicitor in November 1862, Attorney William Whiting confirmed in his detailed examination War Powers Under the Constitution of the United States, that "Congress may interfere with slavery by calling upon the slaves, as subjects, to enter the military service." Whiting insisted that slavery was a military target because it enabled the Confederacy to carry on "war against the Union" and forced "three million of loyal subjects owned by rebel masters to act as if they were traitors." Whiting's declaration gave Congress power to enforce a militia policy that included the black race as equal recruits.

Конгресстің ұстанымы

37-ші конгресс қара нәсілді еріктілерді қабылдауды да, олардың жұмысын тоқтатуды да аса қолдамады. Милиция комитетінің төрағасы, республикалық сенатор Престон Кинг дебатта: "Ешкім, мүмкін, олардың тамақ дайындауына қарсы болмас еді". Себебі, бай конфедераттар өз құлдарын пайдаланып, азық-түлік дайындауға, окоптар салуға, баспана салуға және лагерьтерде киім тазалауға арналған "дене қызметшілерін" әкелді. 5 шілдеде Кентукки штатынан сенатор Гаррет Дэвис конгресс мүшелеріне қара нәсілділер үшін тек қана еңбекке көп күш жұмсалатын жұмыстар ғана жарамды екенін түсіндіріп: "Мен Одақтың бірде-бір адамының каналды қазу үшін қара нәсілділерді жұмысқа алуына қарсылық білдіргенін естіген жоқпын". Қарапайым айтқанда, ол және басқалар соғысты "ақ адамдардың дауы" деп санайтын, қара солдаттарды қоспаған. Осы себепті, Фредерик Дуглас 1861 жылы президентті және конгрессті "құлдар мен бостандыққа шыққан афроамерикандықтарды қызметке шақырып, азаттық армиясын құруға, Оңтүстікке шеруге және бостандықтың туын көтеруге" қатты шақырды. Қара солдаттардың қатысуына қатысты ұсыныс талқылауы тек жеті күн, 9-16 шілде аралығында ғана жалғасса да, оның нәтижесі қараларды өз бостандығына жақындатты. Көптеген афроамерикандықтардың мәртебесін өзгерту мүмкіндігіне ие болғандықтан, Конгресс мүшелерінің біразы келесі әскери акті соғыстың мақсатын өзгертеді деп қорқыды. Линкольннің 1862 жылы Нью-Йорк трибунасының редакторы Хорас Грилиге жазған хатында "бұл күрестің басты мақсаты – Одақты құтқару, құлдықты құтқару немесе жою емес" деген сөздеріне сенген олар соғыстың Одақты қалпына келтіруден басқа нәрсеге айналуын көргісі келмеді. Республикашыл Джон П. Хейл Нью-Гэмпшир штатынан 9 шілдеде Конгресс сессиясында: "Бұл соғыс құлдық немесе құлдар тақырыбына ешқандай мән берместен жүргізілуі керек. Бұл – еркін үкімет пен еркін халықты сақтау үшін жасалып отыр" деді. Конгресс қара солдаттарға назар аударғандықтан, Делавэр штатынан демократ сенаторы Уиллард Соулсбери де осылай ойлады: "Біз азаматтық соғысқа кіріскенде, соғыстың сипатын өзгертуге және қасіретке ұшыраған қара нәсілді саяси құқыққа ғана емес, оны Армияға және Әскери-теңіз флотына орналастыруға әр жағдайда тырысады". Ол қара нәсілдің құзіретіне сенбесе де, басқалардың ақ нәсілділердің интеграцияны қабылдауына күмәндануына негіз бар еді. Растық кемсітушілік пен әскери офицерлер арасындағы қатты қарсылықты байқаған Конгресс қара нәсілділердің қатысуы соғысты ұзартады деп қорқыта бастады. Миссуридің демократ сенаторы Джон Б. Хендерсон ақ сарбаздар "қара нәсілдімен бірге соғысуды қаламайтынын" мәлімдеді. "Олар саған ешбір көмек көрсете алмайды деп ойлаймын". Хендерсон соғыста ақ пен қараның ынтымақтастығы мүмкін емес деген пікірін білдірді. Өзінің әріптесі сенатор, Айова штатының республикашы Джеймс Граймс, қара нәсілділердің күресуін көргісі келген, Конгресс дебатында өкінішке орай: "Мен сенемін, олардың арасынан алатын әрбір жақсы солдат үшін сіз ақ нәсілді адамды жоғалтасыз, ол өзінің бейбітшілікке деген көзқарасынан ада болады" деді. Ол мейірімді сөздерді қолданғанмен, Линкольн де нәсілшілдік көзқарастың Одақты одан да жіктеп тастау күші бар екенін білдіреді. Бұл арада қаралардың қатысуын қолдағандар, қаралардың жетіспеушілігіне сенушілерден айырмашылығы, қаралардың көп болуынан кейін Потомак армиясына өте пайдалы болды деген аргумент болды. 1862 жылдың көктемінде Потомак армиясы "солтүстік әскери күштерінің моральдық күйіне қатты соққы берген бірнеше рет жеңіліске ұшырады". Одақ әскері еріктілердің саны азайып бара жатқан кезде оларға ең көп қажет болды. Сонымен қатар, африкалық америкалық босқындар саны Одақтың пайдасына пайдаланылмайды. Көпшілігі жұмыс істемеген, бірақ одақ командирлері 1861 жылдан бастап босқындармен жабдықтау желілерінде және жеке қызметте жұмыс істегеннен кейін босқындар мен бұрынғы құлдардың әлеуетті ауыртпалығын қалай пайдаға айналдыра алатынын білген. Бұрынғы құлдардың саны азайып, ақ еріктілердің саны азайып бара жатқандықтан, қолдаушылар арасында кең тараған сенім "Потомак одақ қатарына тек құлдарды ғана ала алады" деген болды. Бай конфедераттар да қара нәсілді пайдаланып отырды. Сонымен қатар, Солтүстік Каролина университетінің тарих профессоры д-р Джон Дэвид Смит "соғыс созылып жатқанда Линкольн мен Солтүстік ақ түсті адамдардың көпшілігі баяу-ақ" "африкалық тектес американдықтар құнды ресурсқа айналады" деген қорытындыға келді. Одақ әскерінің көп шығындарын қорқынышпен қараған Конгресс мүшелері афроамерикандық солдаттарды жұмысқа алу қажеттігіне көз жеткізді. Миннесота штатынан демократ сенаторы Генри Мауэр Райс 9 шілдеде "Одақ әскерінің шығындарын тоқтатуға қатысты кез келген шараға дауыс беруге" дайын екенін айтты. Билль және қара нәсілділердің қатысуы соғыстың қажеттілігі екенін ескертіп, Шерман келісті: "Менің ойымша, әскери билік елдің барлық физикалық күшін пайдалануға міндетті уақыт келді". Егер соғысты жеңіліске ұшырамас үшін Конгресс пен Одақ азаматтары олардың ерікті қызметін пайдалануға көнді.

The 37th Congress neither leaned heavily towards the enrollment of black volunteers, nor towards their continued blockage. Head of the Militia Committee, Republican Senate Preston King, commented in debate, "Nobody would, probably, object to their cooking." After all, affluent Confederates were already taking advantage of their slaves by bringing "body servants" that would prepare food, build trenches, construct shelters and clean clothes at campsites. Clarifying that only labor intensive jobs for blacks were acceptable, Senator Garrett Davis of Kentucky shared with the rest of Congress on July 5: "I have heard no objection on the part of any Union man to the employment of Negroes to dig a canal." Quite simply, he and others wanted to keep the war a "white man's quarrel," without integrating black soldiers. For that reason, abolitionist Frederick Douglass strongly urged the President and Congress in 1861 to "[l]et the slaves and free colored people be called into service and formed into a liberating army, to march into the South and raise the banner of Emancipation." Although lasting only seven days, July 9 to 16, the debate concerning the proposition of black soldier participation and its result brought blacks so much closer to earning their freedom. Given the opportunity to alter the status of many African Americans, a few members of Congress feared that the next militia act would change the purpose of the war. Believing in Lincoln's insistence, exhibited in his 1862 letter to editor Horace Greeley of the New York Tribune, that the "paramount object in this struggle is to save the Union, and is not either to save or to destroy slavery," they did not wish to see the war evolve into something more than the restoration of the Union. Republican Representative John P. Hale of New Hampshire voiced on July 9 at a Congressional session, "This war ought to be carried on without any regard at all to the subject of slavery or slaves. It out to preserve a free government for free people." Frustrated with the Congressional focus on black soldiers, Democratic Senator Willard Saulsbury of Delaware thought similarly: "But no sooner are we engaged in civil war than an attempt is made on every occasion to change the character of the war, and to elevate the miserable nigger, not only to political rights, but to put him in the Army, and to put him in your Navy." And while he disbelieved in the black race's competence, others had good reason to doubt the white men's acceptance of integration. Observing the racial discrimination and strong opposition among ranks of military officers, Congress began to fear that black involvement would only prolong the war. Democratic Senator of Missouri John B. Henderson asserted that because white soldiers do not "want to fight by side with the nigger The rebellion will never end if they are used. I do not believe they will help you any." Henderson voiced the opinion that black and white cooperation in the war was not possible. Seconding his fellow Senator, Republican James W. Grimes of Iowa, who wished to see blacks fighting, regretfully informed those at the Congressional debate, "I believe for that every good soldier you would get among them, you will lose a white man, who will be driven off by his prejudices." Although he uses kinder words, Lincoln, too, implies that the racist attitudes have the power to rip the Union apart even more. Meanwhile, the overwhelming argument from those in support of black involvement, unlike those who believed in black inadequacy was that the contribution of more soldiers was then extremely advantageous to the Army of the Potomac, regardless of their skin color. In the spring of 1862, the Potomac Army "had suffered a series of military defeats, which struck a sharp blow at Northern morale." The Union army was experiencing a decline in volunteers when it needed them most. At the same time, the numbers of African American civilian refugees were not being used to the Union's best advantage. The majority was not employed even though the Union commanders knew from working with refugees on supply lines and personal service since 1861 how the potential burden of refugees and former slaves could be turned into an asset. With the numbers of former slaves escalating in contrast to the decreasing supply of white volunteers, a widespread belief of supporters was that "the only available men that [the Potomac] could bring into the Union ranks were the slaves." Affluent Confederates, too, were taking advantage of the black race. Furthermore, Professor of History at University of North Carolina Dr. John David Smith contends, "as the war dragged on, Lincoln and most white Northerners slowly came to the same conclusion" that "Americans of African descent would become an invaluable resource." Notably worried at the prospect of more Union losses, members of Congress became convinced that African American soldier recruitment was necessary. Democratic Senator Henry Mower Rice of Minnesota said on July 9 he was willing "to vote for any measure to end [Union losses]." Warning that the bill and black involvement were war necessities, Sherman agreed, "The time has arrived that when, in my judgment, the military authorities should be compelled to use all the physical force of this country." Instead, the fear of losing the Civil War convinced Congress and Union citizens to take advantage of the willing service.

Талқылау

1862 жылдың 5-16 шілдесі аралығындағы үздіксіз пікірталас нәтижесінде Конгресс қара солдаттарды қолдаушылардың ниеттерін көрсететін заң қабылдады. 9-ы шілдеде республикашыл Граймс милиция заңының мынадай редакцияда қабылдануын ұсынды: "[АҚШ Президенті] кез келген нәсілге жататын еркектерді батальондарға, полктерге, бригадаларға және дивизияларға ұйымдастыруға толық құқық пен өкілеттікке ие болады". Сондықтан Уайтинг Конгресс заңның соңғы қабылдануына көп қаржы жұмсамады деп санайды. Шерман қара түсті жалдамалы әскерлердің жалақысын анықтауға белсенділік танытты, себебі ол "компенсацияны кварталмейстерлерге қалдырмау керек" деп ойлады, өйткені егер "ашық қалса, ол көбінесе кварталмейстерлерге жүктеледі, жалақыға қатысты түрлі ережелер пайда болады және қиындықтар туындауы мүмкін". Кинг те заң жобасына белгіленген жалақыны қосуды ұсынды. Хартвик колледжінің профессоры Гарри Брэдшоу Мэтьюс сұрағанда, Милиция заңы қара нәсілділерді тек жұмысшы ретінде пайдалану ниетімен қабылданғанын айтты. "Радикал және Республикалық" кітабының авторы Джеймс Оукс және Солтүстік Каролина университетінің профессоры Джон Дэвид Смит Мэтьюспен келіседі. Сондықтан Мэриленд университетінің профессоры Ира Берлин Конгресс афроамерикандықтардың әскери қызметке қатысуға дайын екенін дұрыс атап көрсетеді. 17 шілдеде соңғы түзетулерден өткеннен кейін, 1862 жылғы Милиция заңы қара солдаттардың заңдылығын бекітті. 1792 жылғы Милиция заңын күштен шығару мақсатындағы бұл заң "1792 жылдың 28 ақпанында бекітілген Одақтың заңдарын орындау, көтерілістерді және жаугершілік шабуылдарды тоқтату үшін милицияны шақыру туралы заңға түзетулер енгізу туралы акт" және "Мемлекеттік әскерлерді қайта ұйымдастыру жөніндегі ұсыныс" болып табылды. 1861 жылғы Конфискация заңынан кейін, Екінші Конфискация заңы бүлікшілердің құлдарға деген барлық құқығын жойып, бұрынғы құлдарды босатып жіберді. Азамат соғысы кезінде Одақтың мүшелері алғаш рет Конгресте афроамерикандықтардың қолдауының маңыздылығын ашық мойындады. Конгресс ақыры "АҚШ бүлікті басу үшін АҚШ халқының мүддесіне, сезіміне және шын жүрегіне жақын тұрған адамдардың еңбегін пайдалануға бола ма?" деген мәселені шешті. Линкольн өзіне берілген билікті "қажет деп санағанша африкалық текті адамдардың қаншасын жұмысқа алуға болатынын" анықтауға дайын болды. Дегенмен, Потомак армиясына жаңадан қабылданғандарына қарамастан, қара нәсілділер елдегі дискриминациямен күресуге мәжбүр болды. Милиция заңындағы тең емес жалақы афроамерикандықтардың тең құқықтарға қол жеткізу мүмкіндігі мен төмендетілген жалақы ұсынысы арасында қайшылық тудырды. Сондықтан бұл заңның сыртқы түрі көптеген тарихшыларды жаңылыстырып, құжатты толық түсінбеуге әкеп соқты. Милиция заңы – заң шығарушы органның соғыс қажеттілігінен туындаған өнімі, қара солдаттарды әскерге қабылдауға рұқсат беру мақсатында жасалған. Бірақ Конгресс Солтүстік қаралардың көмегінсіз соғысты осы уақытта немесе вообще жеңе алмайтынын дұрыс болжаған-жоқпын әлі де талқылауда.

After constant debate from July 5 to July 16, 1862, Congress' bill reflected the desires of black soldier supporters. By the 9th, Republican Grimes proposed the militia act to read: "[t]he President of the United States shall have full power and authority to organize [any male of any race] into battalions, regiments, brigades, and divisions." Therefore, Whiting believes that Congress did not invest heavily into the last passage of the act. Sherman led the effort to determine pay of black recruits because he thought the "compensation ought not to be left to the quartermasters" because if "it be left open, it will be left in a great measure to quartermasters, and there will be different rules in regard to pay, and difficulties may occur." King, too, suggested that the defined pay be inserted into the bill. When asked, Professor Harry Bradshaw Matthews of Hartwick College is certain that the Militia Act was made under the impression blacks would be used only as laborers. James Oakes, author of The Radical and the Republican, alongside Professor John David Smith of University of North Carolina, is in agreement with Matthews. Therefore, Ira Berlin, at the University of Maryland, correctly contends that Congress was ready to see African Americans fighting as soldiers. When finally polished and issued on July 17, the Militia Act of 1862 established the legality of black soldiers. Fulfilling its purpose to override the Militia Act of 1792, it was "[a]n Act to amend the Act calling forth the militia to execute the laws of the Union, suppress insurrection, and rebel invasions, approved February 28, 1792", and a "Proposed Reorganization of State Troops." Following the Confiscation Act of 1861, The Second Confiscation Act stripped any persons in rebellion of any claim to their slaves and made the former slaves free. For the first time during the Civil War Union members were openly admitting the value of African American support in Congress. Congress had finally settled the question "whether the United States shall employ the labor of a race of men whose interests, whose sympathies, whose whole hearts are with the loyal people of the United States in suppressing this rebellion." Lincoln became ready to exercise the power bestowed in him to "employ as many persons of African descent as he may deem necessary." Yet despite their new welcome into the Potomac Army, blacks were left to grapple with the still present discrimination throughout the nation. With the establishment of unequal pay in the Militia Act, a contradiction formed between the opportunity for African Americans to earn equal rights and the degrading offer of lessened pay. Therefore, the act's appearance has deceived many historians and has left the document not well understood. The Militia Act was a product of the legislative branch created as a war necessity to allow the army black soldier recruits. Yet whether Congress was right to assume that the North could not have won the war as soon as it did or at all without black assistance is still up for discussion.

Ашық қақпа

8-бөлімде "қалай да бір христиан дінінің" деген сөзді "қалай да бір діни ұйымның" деп өзгерту арқылы капелланның христиан болуы талабы жойылды. Бұл яһудилер үшін ерекше пайдалы болды және 1862 жылдың 18 қыркүйегінде Родеф Шалом қауымының (Филадельфия) пасторы Якоб Франкель бірінші еврей капелланы болып тағайындалды.