Кіріспе

Театр өнерінде орындаушыға сәттілік тілеу үшін қолданылатын ағылшын тіліндегі фраза "Break a leg" – театр және басқа да сахналық өнер салаларында орындаушыға "сәттілік" тілеу үшін қолданылатын дәстүрлі ағылшын тіліндегі тіркес. Мағынасы тікелей емес, тегі белгісіз (өлген метафора) болатын "Break a leg" әдетте актерлер мен музыканттарға сахнаға шығар алдында немесе кастингке барар алдында айтылады. Бұл фразаның неміс тілінде пайда болғаны болжамдалып жүр, бірақ ағылшын тіліндегі нұсқасы алғаш рет 1930-шы жылдары, немесе мүмкін 1920-шы жылдары тіркелген, бастапқыда театрмен байланысы болмаған. Кәсіби бишілер арасында "аяқ сындыр" деген тілек орнына француз тіліндегі "merde" сөзі қолданылады.

Идиш-неміс ойындағы ойындар теориясы

Этимологтар мен басқа да ғалымдардың сенімді теориясы бойынша, бұл термин неміс тілінен қарыз аударма болуы мүмкін, ол өзі идиш тілінен ("hatzlacha u bracha") қарыз аударма және сәттілік тілегі болып табылады, себебі идиш тіліндегі бұл тіркестің айтылуы неміс тіліндегі байланыссыз фразаға ұқсас келеді. Мысалы, Люфтваффе ұшқыштары бір-біріне сәттілік тілеу үшін "Hals und Beinbruch" фразасын қолданғандығы хабарланады. Осылайша, бұл өрнек қазір ұмытылған наным-сенімдерді (мүмкін, театрлық наным-сенімдерді, бірақ Линдтің 1921 жылғы айтуынша, бұл театрмен байланысты емес) көрсетеді, онда адамға тікелей "сәттілік" тілеу жаман сәттілікке алып келеді деп есептелген, сондықтан сәттілік тілеудің басқа жолы қолданылған. Линд бұл фразаны театр өкілдерімен байланыстырмаған, бірақ олардың көпшілігімен таныс болды және актерлермен сахна артында жиі араласты.

Театрлық шығу тегі

Жоғарыда аталған теорияға сәйкес, «Hals und Beinbruch» – неміс тіліндегі, яһуди тілі арқылы келген мақал, осы терминнің неміс авиациясынан неміс қоғамына, содан кейін 1920-жылдардың басында американдық (немесе британдық, кейін американдық) театрға ауысқанын көрсетеді. Американдық драматург Бернард Собельдің 1948 жылғы «Театр нұсқаулығы және пьесалар жинағы» еңбегінде театрлық ырымдар туралы былай делінген: «Өнер көрсетуге шығар алдында актерлер бір-біріне сәттілік тілемейді, керісінше, «Аяғыңды сындыр!» дейді. 1920-жылдардың басына қарай театрлық естеліктер мен жеке хаттарда осыған байланысты анекдоттық деректер кездеседі.

Басқа танымал, бірақ дұрыс емес теориялар

Орындаушының иілуі "Аяғын сындырып алу" термині орындаушының көрерменге иіліп немесе сағат түсіріп құрмет көрсетуіне байланысты болуы мүмкін, яғни осы амалды жасау үшін аяғын бүгуіне. Одан да аз ықтимал, бұл тіркес бастапқыда көрерменнің ынталы қол соғуынан қосымша иілулерді немесе қайта орындауды талап етуіне деген үмітті білдірген болуы мүмкін. Бұл орындаушының аяқ сызығын қайта-қайта "бұзуына" немесе тіпті аяқ көбіздерінің тым көп пайдаланудан жыртылуына себеп болуы мүмкін. Көрермендердің орындық аяқтары Әртүрлі халықтық теориялар Элизабеттік немесе тіпті ежелгі грек театрларындағы көрермендер қол шапалақтау үшін нақты аяқтарымен таптап немесе орындық аяқтарына соғып қолдау білдіргенін болжайды. Осы оқиға кезінде актер болған, кейін қастандық жасаған Джон Уилкс Бут президентті өлтіргеннен кейін Форд театрының сахнасына секіргенде аяғын сындырғанын күнделігіне жазған. Алайда, актерлер бір-біріне "аяғын сындырып алуын" тілей бастаған уақыт 1920 жылдардың басына дейін (50 жылдан астам уақыт өткен соң) жетпегендіктен, бұл оқиғаның себебі болуы екіталай. Сонымен қатар, Бут күнделігіндегі жазбаларын көбірек драматизациялау үшін жиі әстеулеген және жалған ақпарат берген.

Басқа мағыналары

"Бір аяқты сындырып алу" деген тіркестің 17-18 ғасырлардағы көне, мүмкін қатысы жоқ мағынасы бар, ол "заңсыз туған бала" дегенді білдіреді.

Баламалы терминдер

Кәсіби бишілер бір-біріне «аяғыңды сындыр» деп сәттілік тілемейді, оның орнына «Мерде!» дейді, бұл француз тілінде «қоқыс» деген сөз. Опера әншілері «Toi toi toi» деген тіркесті қолданады, ол сиқыр немесе қарғыстан сақтану үшін қолданылатын сөз, көбінесе ағашқа соғып, түкіру (немесе түкіру дыбысын еліктеу) ілеседі. Дәстүр бойынша, сілекейдің зұлым рухтарды қууға қабілетті күші бар деп есептелген. «Rotwelsch tof» сөзі, идиш тілінен алынған «tov» («жақсы», еврейше «טוב» сөзінен шыққан және ескі неміс тіліндегі «шайтан» сөзімен фонетикалық ұқсастығы бар). Бір түсіндіру бойынша, «toi toi toi» үш рет түкірудің дыбыстық бейнесі. Адамның басына немесе иығына үш рет түкіру – зұлым рухтарды қудалау амалы. Қазіргі еврей тілінде де «тфу, тфу» (әдетте екі рет) деген сөз бар, оны еврей тілінде сөйлейтіндер орыс тілінен алған дейді. Италиядан шыққан опера әншілерінің тағы бір сәттілік тілегі – «In bocca al lupo!» («Құртынның аузына!»), ал жауабы – «Crepi il lupo!» («Құрт өлсін!»). Австралияда «chookas» деген сөз де қолданылады. Бір ауызша әңгіме бойынша, труппаның бірі көрермендердің санын тексеріп отыратын. Егер орындар толмаса, орындаушылар қойылымнан кейін нан жейтін. Егер театр толып кетсе, олар кешкі асқа «chook» – австралиялық сленгте тауық – жей алатын. Сондықтан, зал толық болса, орындаушы «Chook it is!» деп айтатын, кейін ол «Chookas!» деп қысқартылды. Қазір орындаушылар оны кез келген қойылым алдында қолданады, көрермендердің санына қарамастан, және сәтті өтуді тілейді. Орыс тілінде де аңшылар үшін ұқсас дәстүр болған, аң аулауға шығар алдында «Ни пуха, ни пера!» («Жыр не қауырсын жоқ!») дейтін, ал жауабы «К чёрту!» («Төрікке бар!») болар еді. Бүгінде бұл тіркес студенттер емтихан алдында қолданады.

Танымал мәдениетте

2001 жылғы "The Producers" Бродвей музыкалық комедиясы және 2005 жылғы осы музыкалық комедияның фильм нұсқасында "It's Bad Luck To Say 'Good Luck' On Opening Night" деп аталатын ән бар. Онда жаңадан бастаған продюсер Лео Блумға Бродвейде біреуге сәттілік тілеудің дұрыс жолы – "Бір аяғыңды сындыр" деп айту екені ескертіледі. Сәтке соң, шоудың жұлдызы аяғын сындырып, өнер көрсетуге мүмкіндігінен айырылады, ал кейінірек ол екінші аяғын да сындырып алады.