1872-1876 жылдардағы үшінші Карлист соғысы

Іспания азамат соғысы (1872-1876): Үшінші Карлист соғысы, Карлос VII билікке таласы, Каталония, Валенсия және Арагон құқықтарын қайтару.

33 мин оқу

100%

Дереккөз: Third Carlist War — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Испаниядағы азамат соғысы (1872–1876)

1872–1876 жылдар аралығында өткен Үшінші Карл соғысы (lang es) – Испаниядағы соңғы Карл соғысы болды. Оны кейде «Екінші Карл соғысы» деп те атайды, себебі бұрынғы «Екінші» соғыс (1847–1849) көлемі жағынан кішкентайрақ және саяси тұрғыдан салыстырмалы түрде аз маңызды болған. Соғысқа дейін 1868 жылы Изабелла II патшайымы тақтан бас тарды, ал 1870 жылы Италия королі Виктор Эммануэль II-нің ұлы, Амадео I, халыққа ұнамайтындықтан Испания королі болып жарияланды. Жауап ретінде Карл әулетінен таққа талапкер Карл VII, түрлі испан аймақтарының қолдауын алу үшін әртүрлі жергілікті салты мен заңдарын қайта енгізуге уәде берді. Карлистер Каталония, Валенсия және Арагонның фуэроларын (ұстанымдарын) қайта жариялады, олар 18 ғасырдың басында король Филип V өздерінің бір жақты Nueva Planta жарлықтарымен жойған еді. Карлистердің көтеріліс шақыруы Каталонияда, әсіресе Баск аймағында (Гипускоа, Алава, Бискайя және Наварра) жаңғырыс тапты, онда карлистер уақытша мемлекет құруға қол жеткізді. Соғыс барысында Карл әскерлері бірнеше ішкі испан қалаларын басып алды, ең маңыздылары – Наваррадағы Ла Сеу д'Ургел және Эстелла. Олар сондай-ақ Билбао және Сан-Себастьян қалаларын қоршауға алды, бірақ оларды жаулап ала алмады. Үшінші Карл соғысы Испаниядағы тәртіп алмасулар тізбегіне куә болды, ол 1873 жылдың ақпан айында Амадео I тақтан бас тарғаннан кейін Бірінші испан республикасының жариялануымен басталды. Бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1874 жылдың желтоқсанында әскери төңкеріс Бурбон әулетін қайта орнатудың басталуын белгілеген жаңа Бурбон монархы Альфонсо XII-ні билікке келтірді. Төрт жылдық соғыстан кейін, 1876 жылдың 28 ақпанында Карл VII жеңіліске ұшырап, Францияға эмиграцияға кетті. Сол күні Испания королі Альфонсо XII Памплонаға кірді. Соғыс аяқталғаннан кейін Баск фуэролары (ұстанымдары/форуак) жойылды, шекаралық кеден Эбро өзенінен испан жағалауына көшірілді. Ұстанымдық аумақтарда Бірінші Карл соғысының шешімінен қалған өзін-өзі басқару ережелері жойылды және испан армиясына жастарды әскери қызметке алу міндетті болды. Соғыс салдарынан 7 000 мен 50 000 аралығында адам қаза тапты.

The Third Carlist War (lang es), which occurred from 1872 to 1876, was the last Carlist War in Spain. It is sometimes referred to as the "Second Carlist War", as the earlier "Second" War (1847–1849) was smaller in scale and relatively trivial in political consequence. Leading up to the war, Queen Isabella II abdicated the throne in 1868, and the unpopular Amadeo I, son of King Victor Emmanuel II of Italy, was proclaimed King of Spain in 1870. In response, the Carlist pretender, Carlos VII, tried to earn the support of various Spanish regions by promising to reintroduce various area specific customs and laws. The Carlists proclaimed the restoration of Catalan, Valencian and Aragonese fueros (charters) which had been abolished at the beginning of the 18th century by King Philip V in his unilateral Nueva Planta decrees. The call for rebellion made by the Carlists was echoed in Catalonia and especially in the Basque region (Gipuzkoa, Álava, Biscay and Navarre), where the Carlists managed to erect a temporary state. During the war, Carlist forces occupied several inland Spanish towns, the most important ones being La Seu d'Urgell and Estella in Navarre. They also laid siege to the cities of Bilbao and San Sebastián, but failed to seize them. The Third Carlist War saw a series of regime changes in Spain, beginning with the declaration of the First Spanish Republic after the abdication of Amadeo I in February 1873. Over one year later, in December 1874, a military coup installed a new Bourbon monarch, Alfonso XII, marking the beginning of the Bourbon Restoration in Spain. After four years of war, on 28 February 1876, Carlos VII was defeated, and went into exile in France. On the same day, King Alfonso XII of Spain entered Pamplona. After the end of the war, the Basque charters (fueros/foruak) were abolished, shifting the border customs from the Ebro River to the Spanish coast. In the chartered territories, home rule provisions, left over from the resolution of the First Carlist War, were abolished, and conscription of youth in the Spanish army became compulsory. The war resulted in between 7,000 and 50,000 casualties.

Кіріспе

Үшінші Карл соғысы 1871 жылы басталды, 1868 жылы Ла Глориоса төңкерісінде Изабелла II-нің құлатылуынан және 1870 жылы Савойялық Амадео I-нің Испания королі ретінде таққа отыруынан кейін. Карл талапкері Карлос VII орнына Амадео I-ні патша етіп таңдау, солтүстік Испанияда, әсіресе Каталонияда, Наваррада және Баск провинцияларында (Баск елі) күшті қолдауға ие болған карлшылар үшін үлкен қорлық саналды.

The Third Carlist War began in 1871, after the overthrow of Isabella II in La Gloriosa revolution in 1868 and the subsequent coronation of Amadeo I of Savoy as King of Spain in 1870. The selection of Amadeo I as King instead of the Carlist pretender, Carlos VII, was considered a great insult to the Carlists who had strong support in northern Spain, especially in Catalonia, Navarre and the Basque Provinces (Basque Country)

After some internal dissensions in 1870–1871, ending with the removal of Ramón Cabrera as the head of the Carlist party, the Carlists started a general uprising against Amadeo I's government and its Liberal supporters. The Third Carlist War became the final act of a long fight between Spanish progressives (centralists) and traditionalists which started after the Spanish Peninsular War (1808–1814) and the promulgation of the constitution of Cadiz in 1812 which ended the ancien regime in Spain. Mistrust and rivalry among members of the royal family also enlarged the conflict. The three Carlist wars were started for diverse reasons: the establishment of the Pragmatic Sanction of Ferdinand VII caused the First Carlist War, the inability to find a compromise led to the Second Carlist War, and the proclamation of a foreign king as Spanish monarch sparked the Third Carlist War. Some contemporary authors described the Third Carlist War as deadly, especially for civilians on the sidelines of the conflict. text=The bell rings to the dead across the heroic town of Igualada Horrible details People death by bayonets, burned houses, factories attacked at dawn, robberies, rapings, insults |source= La Campana de Gràcia, July 27, 1873, about the Carlist attack on the town of Igualada (Barcelona)

text=About the Carlists' entrance on Vendrell thousands atrocities are told, done by the followers of absolutism If our brothers fell to the edge of the Carlist dagger, why we the liberals have to be considered with them? It is necessary to fight the war with war and to employ all kind of resources to exterminate the bandits that burn, steal and kill in the name of a religion and a peace.|source=La Redención del Pueblo, March 6, 1874, about the entrance of the Carlists in the town of Vendrell (Tarragona)|sign=

1870–1871 жылдардағы ішкі келіспеушіліктер, Рамон Кабрераның Карл партиясының басшылығынан алынуымен аяқталды. Содан кейін карлшылар Амадео I үкіметіне және оның либералдық жақтастарына қарсы жалпы көтеріліс бастады. Үшінші Карл соғысы испандық прогрессивтердің (централистердің) және дәстүршілдердің арасындағы ұзақ күрестің соңғы кезеңі болды. Бұл күрес испан түбегіндегі соғыстан (1808–1814) және 1812 жылы Кадис конституциясының қабылдануынан кейін басталды, ол Испаниядағы ескі тәртіпті жойды. Патшалық отбасының мүшелері арасындағы сенімсіздік пен бәсекелестік те қақтығысты күшейтті. Үш Карл соғысының әрқайсы әртүрлі себептермен басталды: Фердинанд VII-нің Прагматикалық санкциясы Бірінші Карл соғысына, келісімге келе алмау Екінші Карл соғысына, ал шетелдік патшаның испан монархы ретінде жариялануы Үшінші Карл соғысына себеп болды. Кейбір заманауи авторлар Үшінші Карл соғысын, әсіресе қақтығыстың шетінде қалған бейбіт тұрғындар үшін қатты және қанымен төленген соғыс деп сипаттады. text=Игуаладаның батыр қаласында өлгендерге қоңырау соғылады. Қорқынышты жайттар. Адамдар штыкпен өлтірілді, үйлер өртелді, таңертең зауыттарға шабуыл жасалды, тонау, зорлау, қорлау. source= Ла Кампана де Грасия, 1873 жылғы 27 шілде, Игуалада қаласына (Барселона) карлшылардың шабуылы туралы. text=Венделге карлшылардың кіруі туралы мыңдаған қатыгездіктер айтылады, абсолютизмнің жақтастары жасады. Егер біздің бауырларымыз карлшыл пышақтың астында қалса, неге біз, либералдар, олармен санасуымыз керек? Соғысты соғыспен жеңу керек және дін мен бейбітшілік атынан өртеуші, ұрлайтын және өлтіретін қарақшыларды жою үшін барлық мүмкіндіктерді пайдалану керек.

Карлшылар

Карл партиясы Фердинанд VII (1784–1833) билігінің соңғы жылдарында құрылды. Карлизм бала Карлос Мария Исидро (1788–1855), Молина графы және Фердинандтың інісі есімімен аталған. Фердинандтың 1830 жылы жариялаған прагматикалық санкциясы саликалық заңды жойып, әйелдерге Испания тағына өз құқығымен отыруға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде Фердинандтың қызы Изабел, оның інісі Карлостың орнына мұрагер атанды. Карлос бірден Испанияның консервативті топтарын біріктіретін ортақ мақсатқа айналды. 1820 жылдары Фернандо де Себальос, Лоренцо Эрвас-и-Пандуро және Франсиско Альварадо сияқты авторлардың либерализмге қарсы көзқарастары Карл қозғалысының алғы күші болды. Карл идеологиясының тағы бір маңызды аспектісі – Католик шіркеуін және оның институттарын, соның ішінде инквизицияны және ерекше салық заңдарын, салыстырмалы түрде либералды монархияға қарсы қорғау болды. Карлистер өздерін испан әскери дәстүрлерімен байланыстырды, 16 және 17 ғасырлардағы терциолардың Бургундия кресін қабылдады. Испанияның өткеніне деген бұл құштарлық Карлизм үшін маңызды біріктіруші фактор болды. Француз оккупациясы салдарынан жойылған феодалдық жүйеге қолдау көрсетілді деген де пікір бар, бірақ бұл тарихшылар арасында дау тудырады. Карлистер өз нанымдарын «Құдай үшін, Отан үшін және Патша үшін» деген ұранмен жиынтықтады. 19 ғасырдағы Испанияның діни және консервативті атмосферасында Карлизм көптеген жақтастарды тартты, әсіресе Испания мемлекетінің өсіп келе жатқан либерализміне наразы болған қоғамдық топтардың арасында. Карлизмнің көптеген қолдаушылары ауылдық жерлерде, әсіресе 1813 жылға дейін ерекше мәртебеге ие болған Каталония және әсіресе Баск елі сияқты аймақтарда шоғырланды. Осы елдің аймақтарында карлистер католик шаруалары мен кіші дворяндар тарапынан, кейде ірі дворяндар тарапынан қолдау алды.

Либералдар

Фердинанд VII 1833 жылы еркек мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, 1830 жылы Саликалық заң күштен шығарылғанына қарамастан, таққа мұрагерлік үшін күрес туды. Жаңа патшайым Изабелла бала болғандықтан, оның анасы Мария Кристина Изабелла толық құқықпен билік ете алатын жасқа келгенге дейін регенттікке ие болды. Консерваторлар Карлосты қолдағандықтан, Мария Кристина Француз революциясының идеяларын қолдаған либералдар тарапына қосылуға мәжбүр болды. Либералдар армияның жоғары шендерінде және ірі жер иелерінің арасында кең өкілдікке ие болды, сондай-ақ орта таптан да қолдау алды. Либералдар индустрияландыру мен әлеуметтік жаңаруды жақтады. Реформаларға шіркеу жерлерін тәркілеу және сату, ескі режимді қолдаған басқа да мекемелерді тарату, сайланған парламенттер құру, теміржол салу және Испания бойынша өнеркәсіптің жалпы дамуы кірді. Олардың арасында дін қызметкерлеріне қарсы күшті қарсылық та болды.

Бірінші Карл соғысы

Фердинандтың қайтысынан кейін үкімет 1833 жылғы Испанияның аумақтық бөлінісі арқылы Испанияны провинциялар мен «тарихи аймақтарға» бөлді. Бұл бөліс Испания ішінде ерекше автономиялы мәртебеге ие болған Баск округтерінің дәстүрлі басқаруын жоққа шығарды. Мысалы, Наварра әлі де Баск негізіндегі патшалық болып, Эбро өзені маңында өз шешім қабылдау органдарымен және салт-дәстүрлерімен сақталды. Бұл бір жақты шешімді Баск халқы үкіметтің жауырына шабуыл деп қарады, бұл Баск провинциялары мен Наваррада дәстүрлі Карлистерді қолдау үшін жалпы көтеріліске алып келді, нәтижесінде Бірінші Карлистік соғыс басталды. Соның нәтижесінде Карлистер ауылдық жерлерді бақылауға алды, бірақ Бильбао, Сан-Себастьян, Памплона және Витория-Гастеиз сияқты қалалар либералдардың қолында қалды. Көтеріліс Кастилья-ла-Вьежа, Арагон және Каталонияға тарады, онда Карлистер әскерлері мен партизандар соғыс аяқталғанға дейін әрекет етті. Бұл аймақтардан тыс өткізілген жорықтар шектеулі табысқа жетті. Баск елі 1839 жылдың 31 тамызында либерал генерал Балдомеро Эспартеро мен Карлистер генерал Рафаэль Марото арасында қол қойылған Вергара келісімі және Вергара құшақтасуы арқылы бағындырылды. Таққа талапкер Карлос Бидасоа өзенін кесіп Францияға жер аударылды, бірақ Каталония мен Арагондағы Карлистер 1840 жылдың шілдесіне дейін күресін жалғастырды, содан кейін Карлистер генерал Рамон Кабрера басшылығымен Францияға қашты. Соғыс барысында екі тараптан да көрнекті тұлғалар шықты. Либералдар тарапынан Балдомеро Эспартеро көзге түсіп, 1840 жылы Мария Кристинаның орнын басып регент болды, бірақ оның кейінгі беделсіздігі оны саясаткерлер мен орташа әскери шенділердің коалициясы құлатты. Карлистер тарапынан Рамон Кабрера Карлистер партиясының жетекшісіне айналды, ол 1870 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Оның үшінші Карлистік соғыс кезінде испан үкіметіне адалдығын өзгертуі үкіметтің жеңісіне үлкен үлес қосты.

Екінші Карл соғысы

Екінші Карл соғысы 1846 жылы басталды, себебі Изабелла II-ні Карл талапкері Карлос Луис де Борбонмен үйлендіру жоспары сәтсіз аяқталды. 1849 жылға дейін шайқастар Оңтүстік Каталония және Теруэль тауларында жүрді. Бұл жағдай 1846 жылы Каталонияны қампқан ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп дағдарысымен, сондай-ақ Рамон Мария Нарваез үкіметінің танымал емес салықтары мен әскери міндет туралы заңдарымен байланысты болды. Тағы бір маңызды фактор – Бірінші Карл соғысынан қалған, үкіметке бағынбаған және эмиграцияға кетпеген «трабукаирлер» деп аталатын Карлшыл жауынгерлерінің болуы еді. Осы жағдайлар 1846 жылы алғашқы Карл партияларының құрылуына әкелді, олар әдетте 500 адамнан аспайтын, және әрқашан «кабесилья» немесе басшысымен басқарылатын, көбінесе бірінші соғыстың қатысушысы болатын. Бұл топтар саясаткерлерге және әскери бөлімшелерге шабуыл жасады. 1847 жыл ұрыстың күшеюімен аяқталды, прогрессивтік және республикалық партиялардың қолдауымен Карлшылар Каталонияда 4000 адамды жинады. 1848 жылы Карлшылар Испанияның көптеген аймақтарында, әсіресе Каталонияда, Наваррада, Гипускоада, Бургоста, Маэстратта, Арагонда, Экстремадурада және Кастилияда көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілістер Испанияның барлық аймақтарында, Каталония мен Маэстраттан басқа, сәтсіз аяқталды, онда Рамон Кабрера 1848 жылдың ортасында Каталония Корольдік армиясын құру үшін келді. Алайда, Испанияның қалған бөліктеріндегі Карлшылардың сәтсіздігі, сондай-ақ үкіметтік қолбасшы Мануэль Гутьеррес де ла Кончаның 1848 жылдың күзінде Каталониядағы Карлшылардың ықпалын әлсіретуге бағытталған науқаны Карлшылардың ісін сәтсіздікке ұшыратты. 1849 жылдың қаңтарында Каталониядағы либералдық армия 50 000 адамнан тұрды, ал Карлшыл армиясы – 26 000 ғана. Карлшыл талапкер Карл VI-ның Испанияға кіруге тырысқанда шекарада ұсталғандығы 1849 жылдың сәуір айында көтеріліске нүкте қойды. Басым күшпен, басшысыз және барлық майданда жеңіске жетпеген Рамон Кабрера және Каталониядағы Карлшылар 1849 жылдың сәуір және мамыр айларында Францияға қашты. Кейіннен үкімет жариялаған амнистия кейбіреулерін Испанияға оралуға көндірді, бірақ көпшілігі эмиграцияда қалды.

The Second Carlist war started in 1846, after the failure of a scheme to marry Isabel II with the Carlist claimant, Carlos Luis de Borbón. Fighting was concentrated in the mountains of South Catalonia and Teruel until 1849. The context was an agricultural and industrial crisis that hit Catalonia in 1846, together with unpopular taxes and military service laws introduced by the government of Ramon Maria Narvaez. Another critical factor was the presence of lingering trabucaires, or Carlist fighters, from the First Carlist War who had neither surrendered to the government nor fled to exile. Those circumstances resulted in the creation of the first Carlist parties in 1846, usually consisting of no more than 500 men and always directed by a cabecilla, or chief, often a veteran from the first war. These groups attacked politicians and military units. As 1847 ended with an escalation of fighting, Carlists, backed by progressives and republicans, gathered 4,000 men in Catalonia. In 1848, Carlists rose up in many parts of Spain, especially in Catalonia, Navarre, Gipuzkoa, Burgos, Maestrat, Aragon, Extremadura and Castille. The uprisings failed in almost all parts of Spain except for Catalonia and Maestrat, where Ramón Cabrera arrived in mid 1848 to create the Ejército Real de Cataluña, or the Royal Army of Catalonia. However, Carlist failures in the rest of Spain, in addition to the campaign conducted by government commander Manuel Gutiérrez de la Concha to weaken the Carlist presence in Catalonia during fall 1848, condemned the Carlist cause to failure. In January 1849, the Liberal army in Catalonia numbered 50,000, while the Carlist army numbered only 26,000. The detention of the Carlist pretender, Carlos VI, on the frontier when he was attempting to enter Spain put an end to the uprising in April 1849. Outnumbered, without a leader and having failed to achieve a victory in all fronts, Ramón Cabrera and the Carlists in Catalonia fled to France in April and May 1849. Later, an amnesty announced by the government convinced some to return to Spain, but most stayed in exile.

Испанияның соғысқа дейінгі саяси жағдайы

Испаниядағы саяси идеалдардың қарама-қайшылығы, өркендеп келе жатқан өнеркәсіптік революция және испан саясатындағы үнемі болатын қақтығыстардың арасында Үшінші Карл соғысы – ұзақ саяси процестің нәтижесі болды. Соғыстың саяси сипаты, испан тәжі үшін күрес сияқты, шындықтың қарапайым жағын жасырды. Наполеон Бонапарттың Испанияны басып алуынан кейін либералдық идеялардың күшеюі және Испанияның тәуелсіздік үшін күресі Испанияның дәстүрлі топтарын алаңдатты, олар өз нанымы үшін күресуді шешті. Фердинанд VII, Изабелла II және Амадео I монархтарының тұрақсыз билігі Испаниядағы саяси тәртіпсіздіктің көрінісі болды және әсіресе Изабелла II билігі кезінде дәстүршілдік үстемдіктің жоғалуына әкелді. 1833 және 1872 жылдар аралығында Де ла Роза, Сеа Бермудес және Балдомеро Эспартеро сияқты орташа либералдар жүргізген саяси реформалар, сондай-ақ «Ла Глориосадан» кейін құрылған үкімет карлистерді және басқа дәстүрлі топтарды әлсіретті. Мендизабалдың (1836), одан кейін Эспартероның (1841) және Паскуаль Мадостың (1855) шіркеу мүліктерін иемденуі католик шіркеуі мен аристократияға жасалған шабуыл ретінде қарастырылды. Көптеген ақсүйектер мен шіркеулер жылжымайтын мүлікті жоғалтты, ол өз кезегінде жоғары лауазымды либералдарға сатылды, бұл испан қоғамының осы екі маңызды бөлігі арасындағы наразылыққа себеп болды. Алайда, шіркеу мен аристократия жаңа буржуазиялық либерализмнің экономикалық және саяси формаларынан қорқыныш сезінген жалғыз маңызды топтар емес еді. Испандық орталықтандыру (испан ұлтшылдығының күшеюі) Мадридте орналасқан испан орталықтандырылған конституциядан басқа биліктің ұзақ уақыттан бері қалыптасқан көздерімен қақтығысты. Баск елінің фуэролары сияқты, белгілі бір аймақтарға тән институттар Кадисте жарияланған 1812 жылғы либералдық конституциямен жойылды, бірақ 1814 жылы Фердинанд VII-нің испан тағына отыруымен көбінесе қалпына келтірілді. Баск еліндегі (Баск провинциялары мен Наваррадағы) өзін-өзі басқару мәселесі маңызды дау нүктесі болды. Каталония мен Арагон 1707-1716 жылдардағы Нуэва-Планта жарлықтарына байланысты Испания мұрагерлігі соғысы кезінде және одан кейін өзіндік институттары мен заңдарын жоғалтты және оларды қайтарып алуды қалады. Карлистер осы бұрынғы институттарды екі ірі Карл соғысы кезінде сақтап қалды, нәтижесінде Каталония мен Баск елі шайқастың орталығына айналды. Соңында, Изабелла II билігі кезінде үкіметтегі үнемі болатын өзгерістер мен сәтсіз Испания-Марокко соғысына жіберілген әскери офицерлердің наразылығы салдарынан көптеген дәстүршілдер жоғалтқан құқықтарын қайтару үшін қарулы көтеріліске шығуға көнді. 1868 жылы генералдар Прим, Топете және Серрано Изабелла II-ні құлатқаннан кейін, жаңа патшаны іздеу итальяндық принц Амадео I-нің таққа отыруымен аяқталды, оны орташа либералдар қолдады. Алайда, бұл шешім карлистерге ұнамады, олар өздерінің көшбасшысы Карлос VII-ні шетелдік патшаны алмастыруға үміткер деп жариялады. Испания тағы да екі жаудың арасындағы таққа күрес алдында тұрғандай болды, бірақ шындығында саяси мақсаттар мен шиеленістердің күрделі жиынтығын жасырып отырды.

Amidst opposing political ideals in Spain, the growing Industrial revolution and constant conflict in Spanish politics, the Third Carlist War was a culmination of a long political process. The political appearance of the conflict, exemplified by the struggle for the Spanish crown, masked a more crude reality. The growth of liberal ideals after Napoleon Bonaparte's occupation of Spain and Spain's subsequent fight for independence alarmed Spain's traditional groups, who decided to fight for their beliefs. Tumultuous reigns of monarchs Ferdinand VII, Isabel II and Amadeo I exemplified the political unrest present in Spain, and resulted in the loss of traditionalist predominance, especially during the reign of Isabel II. Political reforms, carried out between 1833 and 1872 by moderate liberals such as De la Rosa, Cea Bermudez and Baldomero Espartero, as well as the government formed after "La Gloriosa", left Carlists and other traditional circles in a weakened position. The expropriations of ecclesiastic property carried out by Mendizabal (1836), followed by those of Espartero (1841) and Pascual Madoz (1855), were considered an attack on the Catholic Church and the nobility. Many nobles and Church lost real estate, which in turn was sold to high ranking Liberals, contributing to unrest among those two important parts of Spanish society. However, the Church and the nobility were not the only important groups to feel threatened by the advance of new bourgeois liberalism—in both its economic and political forms. The drive for Spanish centralization (a rising Spanish nationalism) collided with long running sources of authority other than the Spanish centralist constitution based in Madrid. Institutions specific to certain territories, such as the fueros of the Basque Country, were removed by the liberal 1812 Constitution proclaimed in Cádiz, but were largely restored on the installation of Ferdinand VII of Spain to the Spanish throne in 1814. The conflict over home rule in the Basque Country (Basque Provinces and Navarre) was an important point of confrontation. Catalonia and Aragon had lost their specific institutions and laws during and after the War of the Spanish Succession due to the Nueva Planta decrees of 1707–1716, and wanted to win them back. Carlists upheld these former institutions during the two major Carlist wars, resulting in Catalonia and the Basque Country becoming the epicentres of fighting. Finally, the constant political unrest during the reign of Isabel II, caused by numerous changes in government and the discontent of army officers sent to fight the unsuccessful Hispano Moroccan War, convinced many traditionalists to favor an armed uprising to restore their lost privileges. After Isabel II was overthrown in 1868 by the generals Prim, Topete and Serrano, the resulting search for a new king resulted in the coronation of the Italian prince Amadeo I, who was supported by the moderate liberals. However, this decision was not welcomed by the Carlists, who elevated their leader Carlos VII to the position of claimant to replace the foreign king. Once again, Spain appeared to be on the brink of another fight for the crown between two declared enemies, but was actually hiding a more complex array of political goals and tensions.

Соғыс

Соғыстың ең маңызды фронттары Баск провинциялары мен Наварра және Шығыс фронты (Валенсия, Аликанте, Маэстрат, Каталония) болды. Албасете, Куэнка және Кастилия-Ла-Манча сияқты басқа, маңыздылығы төмен фронттар да болды.

Карлистердің ұрыс дайындығы

Бұрынғы Карл соғыстарында болғандай, карлистер уақытша қолбасшылар басқаратын соғыс отрядтарын құруға күш салды. Бұл отрядтар ережесіз соғыс жүргізіп, партизандық және жасақшылдық тактиканы қолданды, телеграф станцияларына, темір жолдарға, бекіністерге шабуыл жасап, жылдам шабуылдар мен кері шегінулерге басты назар берді. Карлистер Бильбао немесе Сан-Себастьян сияқты ірі қалалардан қашып жүрді, себебі мұндай қалаларды қоршауға және басып алуға олардың күші жетпеді. Олар жер-суды жақсы білгендіктен, қорғалмаған қалаларға немесе оқшауланған бекіністерге шабуыл жасауда шеберлік танытты, бұл оларға үлкен артықшылық берді. Партизандық отрядтармен қатар, Карл VII-нің ең сенімді офицерлерінің басшылығымен соғыстың негізгі бағыттарында бірнеше карлист армиясы да әрекет етті. Бұл армиялар карлист туының астында біріккен, тұрақты жаяу әскер, атқыштар және артиллерия бөлімдерінен құралды. Дегенмен, еріктілердің әскери дайындығы мен тәртібінің жетіспеуіне байланысты осы күштердің нақты күші күмәнді болды. Карлист күштерінде нақты жабдықтау желісі болмағандықтан, жылқы, оқ-дәрі және қару-жарақ үнемі жетіспеді. Алған қаруларының көпшілігі ескірген болатын. Соңында, карлист күштерінің қозғалмалылығы үкімет бақылауындағы темір жол желісін пайдалана алмауынан қатты шектелді. Бұл кемшіліктер карлисттерді дәстүрлі соғыста үлкен қиындыққа салды. Сондықтан, карлистер либералдармен тікелей қақтығыстан аулақ болып, өз мақсаттарына жету үшін партизандық соғысқа сүйенді.

Либералдылардың жоспарлары

Карлистердің әлсіздігіне жауап ретінде либералдар карлистерді тікелей қақтығысқа итеру үшін тыныштандыру соғысын жүргізуді жоспарлады, онда либералдардың жоғары дайындығы, жабдықтары және басшылығы шешуші рөл атқаратын еді. Бұл артықшылықтарға теміржол жүйесін бақылау кіретін, ол әскерлер мен жабдықты бірнеше күн ішінде маңызды аймақтар арасында тасымалдауға мүмкіндік берді, сондай-ақ тәжірибелі испан армиясының әскерлері мен офицерлері, Бильбао сияқты ірі қалалардың қолдауы, жақсы қару-жарақ және адам күші де кірді. Дегенмен, бұл артықшылықтар үкіметтің саяси тұрақсыздығымен және карлистік көтерілісті басуға қажетті қаржы сияқты қолда бар ресурстардың жетіспеушілігімен біршама күшін жоғалтты. Карлистер жасаған партизандық шабуылдар либералдар үшін қиындық туғызды, себебі карлистер жергілікті жерді өздерінің пайдасына пайдалана білді. Бұл түріндегі соғыста жоғарыда аталған либералдардың барлық артықшылықтары маңызсыз болды, бұл екі тарапты да тең жағдайға келтірді. Алайда, карлистердің партизандық соғысқа баса назар аударуы салдарынан, шайқастар Испанияның белгілі бір аймақтарымен шектелді, карлистердің қимыл аясын тарылтты. Дегенмен, карлистік партизандарды басу қауіпті және қымбатқа түсетін міндет болды, ол соғыстың алғашқы кезеңдерінде либералдардың қамтамасыз ете алмайтын көптеген адам күші мен ресурстарды қажет етті. Либералдар тек 1874 жылы король Альфонсо XII басқаруымен үкімет тұрақтанғаннан кейін ғана соғыстың бағытын өздерінің пайдасына өзгерте бастады.

Жаулық әрекеттердің басталуы

Карлистердің жоспарлары бүкіл Испанияда жалпы көтеріліс ұйымдастыруды көздеді, олар испан халқының ең наразы топтарынан жауынгерлер тартуға үміттенді. 20 сәуірде Карлдың талапкері Карл VII генерал Раданы болашақ Карл армиясының бас қолбасшысы етіп тағайындады. Осыдан кейін жалпы көтеріліс жоспарлары жасалды және 21 сәуір көтеріліс күні ретінде белгіленді. Көтеріліске жауап ретінде мыңдаған іздеушілер, көбісі жаттығусыз, ал кейбіреулері қарусыз, Наварраның солтүстігіндегі Орокиета Эрбитиде (Oroquieta Erbiti) жиналып, Карлдың келуін күтті. Наваррадағыдай, Бискайдағы топтар да сол күні үкіметке қарсы қаруға көтерілді. Бірнеше шабуыл жасаушы топтар Каталонияда (генералдар Тристани, Саваллс және Кастеллс басшылығымен) партизандық әрекеттер жүргізді, сондай-ақ Кастилия, Галисия, Арагон, Наварра, Гипускоада да. 2 мамырда Франциядан келген Карл VII Франциядан Испанияға Бидасоа өзенінен өтіп, Орокиетадағы әскерлеріне басшылық етті. Бірақ генерал Морионес басқарған 1000 үкіметтік әскердің шабуылы 4 мамыр түнінде Орокиетадағы Карл лагеріне жасалып, Карл VII Францияға шегінуге мәжбүр болды. 50 карлист қаза тапты, 700-ден астам адам тұтқынға алынды. Осының салдарынан Баск провинцияларындағы карлистер жыл соңына дейін ұйымсыз күйде қалды. Орокиета шайқасы үшінші Карл соғысын басталғаннан кейін-ақ аяқтау қаупі туды. Орокиетадағы үкіметтің жеңісі карлистер үшін ауыр соққы болды, бірақ соғыс әлі аяқталған жоқ. Орокиетадағы жеңілістен кейін Фаусто де Уркизу, Хуан Э. де Оруэ және Антонио де Аргуинзониз басқарған Бискайядан келген карлистер қаруларын тастап, генерал Серраномен келісімге келіп, жалпы кешірім алу және Францияға қашу немесе ұлттық армияға қосылу мүмкіндігі үшін Аморебиета келісіміне қол қойды. Алайда, Испанияның басқа аймақтарында, мысалы Кастилия, Наварра, Каталония, Арагон және Гипускоада, Карл партиялары белсенді болып қалып, үкіметтік күштермен ауыр шайқастар жүргізді. Карлистер Баск провинцияларында жеңіліске ұшыраса да, олар толық жеңілген жоқ және үкіметке қауіп төндіре берді. Сонымен қатар, Аморебиетада қол қойылған келісім екі тараптан да қабылданбады; Серрано лауазымынан кетуге мәжбүр болды, ал карлистер берілгендерді сатқын деп айыптады. Осы уақытта Каталонияда көтеріліс Карл VII күткеннен ертерек басталды. Жоан Кастелл басқарған жетпіс адам көтеріліс жасап, жаңа соғыс партияларын құру үшін жақтастарын жинауға кірісті. Басшылықты Рафаэль Тристани өз мойнына алды, бірақ Карл VII оны Карлостың інісі Инфанте Альфонсомен алмастырды. 1872 жылдың жазында ортақ әскери құрылым құруға бірнеше әрекеттер жасалды, бірақ 1872 жылдың желтоқсанында Альфонсо келгенге дейін ешқайсысы сәтті болмады. Сонымен қатар, карлист Паскуаль Кукала Маэстратта халықтың қолдауын алды. Инфанте Альфонсоның келуімен және соғыс партияларының қайта жандануымен Карлистер Каталонияда 3000, Валенсияда 2000 және Аликантеде 850 адамды жинады.

The Carlists' plans called for a general uprising across Spain, hoping to gain recruits among the least content groups of the Spanish population. On April 20 Carlos VII, the Carlist pretender, appointed General Rada as the commander in chief of what would become the Carlist army. After this, plans for a general uprising were established, and April 21 was set as the opening day of the uprising. In response to the uprising, thousands of sympathetic volunteers, most without training and some without weapons, gathered in Orokieta Erbiti (Oroquieta Erbiti), north of Navarre, awaiting Carlos's arrival. As in Navarre, groups in Biscay also rose in arms against the government on the same day. Several raiding parties carried out guerrilla activities across Catalonia (under the command of generals Tristany, Savalls and Castells), Castile, Galicia, Aragon, Navarre, Gipuzkoa, Arriving from France on May 2, Carlos VII himself crossed the Bidasoa River from France into Spain, and took command of his forces in Orokieta. However, a quick counterattack of 1,000 government troops led by General Moriones assaulted the Carlist camp in Orokieta during the night of May 4, forcing Carlos VII to retreat to France. Fifty Carlists were killed and over 700 were taken prisoner. As a result, the Carlists in the Basque Provinces were left disorganized for nearly the rest of the year. The Battle of Orokieta threatened to end the Third Carlist war almost as soon as it began. The government's victory at Orokieta was a huge setback for the Carlists, but the war was not yet ended. Following their defeat at Orokieta, Carlists from Biscay, under the leadership of Fausto de Urquizu, Juan E. de Orúe and Antonio de Arguinzóniz, laid down their arms and surrendered, signing the Conveno de Amorebieta with General Serrano in exchange for a general indult and the possibility of escaping to France or of being incorporated into the national army. However, in other areas of Spain, such as in Castile, Navarre, Catalonia, Aragon and Gipuzkoa, Carlist parties remained active, engaging government forces in heavy fighting across the area. Though the Carlists suffered a setback in the Basque Provinces, they were far from beaten and still posed a serious threat to the government. Furthermore, the arrangement signed in Amorebieta was rejected by both sides; Serrano was forced to leave his post, while Carlists denounced those who surrendered as traitors. Meanwhile, in Catalonia, the uprising started earlier than Carlos VII had expected. Seventy men led by Joan Castell revolted and started raising supporters to form new war parties. The command post was assumed by Rafael Tristany until Carlos VII replaced him with the Infante Alfonso, Carlos's own brother. Several efforts were made to form a common military structure during the summer of 1872 but were unsuccessful until the arrival of the Alfonso in December 1872. At the same time, Carlist Pascual Cucala gained popular support in the Maestrat. With the arrival of the infant Alfonso and the reactivation of the war parties, Carlists were able to muster 3,000 men in Catalonia, 2,000 in Valencia, and 850 in Alicante.

Карлистердің ілгерілеуі

Баск провинциялары мен Наваррадағы көтерілістің сәтсіз аяқталуымен және Карл VII-нің Францияға қашуымен карлистік күштер келесі шабуылға қайта жиналып, жаңадан құрылды. Барлық жоғары лауазымды шенеуніктер қызметтен алынып, жаңаларымен алмастырылды, оның ішінде генерал Доррегарей Баск елдегі карлистік күштердің бас қолбасшысы ретінде генерал Раданы алмастырды. Тағы бір көтеріліс күні 1872 жылдың 18 желтоқсаны деп белгіленді. Көтеріліске қолдау көрсету ниетімен, қараша айында 1872 жылы жаттығудан өткен офицерлердің шағын топтары Испанияға кіріп, карлистік армия құруға кірісті. Осы кезеңде дін қызметкері Мануэль Санта Круз басқаратын жаңа соғыс отрядтары құрылды. Екінші карлистік көтеріліс сәтті аяқталды, нәтижесінде 1873 жылдың алғашқы айларында карлистік күштер өсті. Ақпан айында карлистік армияның барлық майдандағы саны шамамен 50 000 адамды құрады.

Баск провинциялары мен Наварра

Ақпан айында король Амадео I-нің тақтан бас тартысынан және Бірінші испан республикасының жариялануынан кейін генерал Доррегарей Баск еліне келді, ол жерде карлист армиясын басқарып, үкімет күштеріне қарсы науқан бастады. 5 мамырда Доррегарей мен Рада басшылығындағы карлист күштері Эраульде (Наварра) маңызды жеңіске жетіп, генерал Наварро бастаған үкімет армиясына ауыр шығын келтірді және көптеген тұтқынға алды. Үш айдан кейін Карлос VII Баск провинцияларына кірді, ал тамыз айында карлист күштері Эстела қаласын басып алып, оны өздерінің астанасы етіп, Карлос VII басшылығымен уақытша үкімет құрды. Карлисттердің шабуылы Манеру шайқасымен жалғасты, онда екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Бір айдан кейін үкімет генералы Морионес Эстелаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ карлист генералы Хоакин Элио оны қорғап, жақын орналасқан Монтежурра қаласында ауыр шығынға ұшыратты. Шайқас шешімсіз аяқталғанына қарамастан, екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Эстела 1876 жылға дейін карлисттердің бекінісі болып қала берді. Манеру мен Монтежурра шайқастарының нәтижесінде Гипускоядағы Виллабонаның жанындағы Белабитадағы жеңіс туды, бұл аймақтағы карлисттердің ісін нығайтып, олардың әскері мен рухын көтерді.

Шығыс майданы

Баск провинциялары мен Наваррадағы жағдайдан өзгеше, Каталония, Арагон, Маэстрат және Валенсиядағы карлистік қозғалыс 1872 жылғы алғашқы көтерілістен бастап сәтті дамыды. 1872 жылдың желтоқсанында Инфанте Альфонсоның командирлікке келуі карлистердің күшін арттырды, бірақ Марко де Белло сияқты басқа карлистік көшбасшылардың еңбегі де бағалы болды – олар Арагонда бірнеше карлистік батальондар мен Пилар роталарын ұйымдастырып, қозғалысқа қосымша күштер әкелді. Қарсыластардың әскерлері арасындағы алғашқы ірі шайқас 9 шілдеде Альпенс қаласы маңында болды, онда Жозе Кабринети бастаған үкіметтік колонна Франсиско Савалл басқарған карлистік күштердің шабуылына түсті. Соңынан болған қырғында Кабринети қаза тапты, ал оның 800 саяқты колоннасы карлистер тарапынан қаза болды немесе тұтқынға алынды. Тағы бір маңызды қақтығыс 22 желтоқсанда Бокарентеде болды, онда генерал Валериано Вейлер басқарған үкіметтік күштерге Жозе Сантес басқарған, сандар жағынан басым карлистік күштер шабуыл жасады. Ұрыстың алғашқы кезеңінде кері шегінген Вейлер, тиімді қарсы шабуыл ұйымдастырып, карлистік күштерді жеңіп, оларды шашыратты.

Баск провинциялары мен Наварра

1874 жыл осы аймақтағы соғыстың шешімді кезеңі болды, Карлисттердің алға жылжуының соңғы шегін белгіледі. Жақындағы табыстары мен республикалық үкіметтің тұрақсыздығынан күш алған Карлисттер, үкіметке күшті соққы беру үшін маңызды Бильбао қаласын қоршауға бел буды. Сонымен қатар, Гипускоаға күшті Карлист әскерлері аймақты бақылауға жіберілді, олар 28 ақпанда Толосаны басып алғаннан кейін бұл мақсатына қол жеткізді. Бильбао қоршауы 1874 жылдың 21 ақпанынан 2 мамырына дейін жалғасты, бұл Баск провинциялары мен Наваррадағы үшінші Карлист соғысының бұрылыс нүктесі болды, екі тараптың да қала үшін қатыгез күресін көрсетті.

Бильбао қоршауы

Карлистердің Билбао қамалы 1874 жылдың 21 ақпанында басталды, оның бастауында Карлистердің Билбао төңірегіндегі төбелерге орналасуы және Ибайзабал өзені бойындағы үкіметтік жабдықтау жолы мен байланыс желісін үзу болды. Хоакин Элио мен Карлос VII басқарған Карлистердің қамалдаушы күштері шамамен 12 000 адамнан тұрды және 1 200 үкіметтік әскерге, сондай-ақ көмекші күш ретінде тартылған Билбао тұрғындарына қарсы тұрды. Сол күні қалаға бомбалау басталды, Карлистердің артиллериясы Билбао маңындағы төбелердегі позицияларынан атыс ашты. Алғашқы нысандар – қоршаудағы тұрғындарға тамақ жеткізетін азық-түлік дүкендері, нан пісіретін орындар және базарлар сияқты азаматтық құрылымдар болды. Қала тұрғындарының қарсылық танытуға деген ниетін және ықыласын жоюға тырысқан Карлистер сәуірдің ортасына дейін бомбалауды жалғастырды. Осы кезде Серрано басқаратын үкіметтік армияның қамалды көтеру әрекеті Карлистерді шабуылдарын азат етуші армияға қайта бағыттап, қаланың бомбалауын тоқтатуға мәжбүр етті. Билбао қаласын азат етуге бейілді үкімет командирлері қарсы шабуылға көшті. 24 ақпанда маршал Серрано генерал Морионесті 14 000 адамнан тұратын көмекші күшпен жіберді. Соморростро қаласының жанында бекінген Николас Олло басқаратын Карлистер шабуылдаушыларды кері шегіндіріп, ауыр шығын келтірді: 1 200 үкіметтік әскер қаза тапты, ал көптегені жараланды. Шабуыл тоқтатылғаннан кейін Морионес психикалық тұрақсыздығына байланысты қызметтен алынды. 25-27 наурызда тағы бір әрекет жасалды. Серрано 27 000 адам мен 70 артиллериялық құралды басқарып, Соморростро қаласына тағы да шабуыл жасады. Соморростродағы Карлистер командирі Хоакин Элионың 17 000 адамы шабуылды тойтарды. Карлистердің позициялары маңында үш күн бойы ауыр шайқастардан кейін үкіметтік күштер кері шегінді. Қамалды толығымен көтеру үшін 1 мамырда жаңа шабуыл жасалды, ол Карлистердің қанатын бұрып, оларды шегінуге мәжбүр етті. Серрано келесі күні Билбаоға кірді. Үкіметтік күштер Билбаоны азат еткен кезде, қала Карлистердің қамалынан туындаған азық-түлік тапшылығынан аштыққа ұшырауға жақын болды.

The Carlist siege of Bilbao began on February 21, 1874, with the entrenchment of the Carlists in the hills around Bilbao, and the cutting off of the government supply line and communications along the Ibaizabal River. Carlist besiegers, led by Joaquin Elio and Carlos VII himself, numbered around 12,000 men, and faced 1,200 government forces in addition to citizens of Bilbao recruited to serve as auxiliaries. Bombardment of the city began the same day, with Carlist artillery opening fire from their positions in the hills near Bilbao. The initial objectives were civilian structures such as food stores, bakeries and markets which provided food to the besieged citizens. Trying to undermine the determination and willingness of the citizens to resist, the Carlists continued with the bombardment until mid April, when the attempts of lifting the siege by the government army under Serrano forced Carlists to divert attacks to the liberating army and cease the bombardment of the city. Government commanders, determined to lift the siege and liberate Bilbao, launched a counteroffensive. On February 24, Marshal Serrano sent General Moriones with a relief force of 14,000 men. Carlist besiegers under the command of Nicolas Ollo, entrenched near the town of Somorrostro, repelled the attackers and inflicted heavy casualties; 1,200 government troops were killed, and many more were wounded. As the assault was halted, Moriones was removed from command due to mental instability. Another attempt was made between March 25–27. Serrano took command of 27,000 men and 70 pieces of artillery and attacked the town of Somorrostro once again. Joaquin Elio, the Carlist commander in Somorrostro, had 17,000 men able to repel the attack. After three days of heavy fighting around Carlist positions, government forces were driven back. The siege was finally lifted with a renewed offensive on May 1, which succeeded in turning the Carlist flank, forcing them to retreat. Serrano entered Bilbao the next day. By the time government forces liberated Bilbao, the city on the brink of surrender of starvation due to food shortages caused by the Carlist siege.

Эстеллаға қарсы үкімет авансысы

Карлистердің Билбао қоршауын бұзғаннан кейін, маршал Серрано генерал Мануэль Гутьеррес де ла Кончаны карлистердің астанасы Эстеллаға шабуыл жасауға жіберді. Генералдар Торкуато Мендири мен Доррегарай қорғаған Эстелла гарнизоны, Абарзузаға жақын қалаға жақындаған төбелерде орналасып, 25 маусымнан 27 маусымға дейін жалғасқан шайқаста үкіметтік күштерді кері қайтарды. Ұзақ жорыстан шаршап, аш болған үкіметтік әскерлер бекініп алған карлистерді жеңе алмады. 1000-нан астам адам қаза тапты, олардың ішінде Гутьеррес те болды, және Мендири үкіметтік күштерді талқандады. 24 қыркүйекте карлистер Баск провинцияларының және Наварраның көп бөлігін, өздерінің астаналарынан басқа, әлі де бақылауда ұстады және Билбао қоршауын көтеруге мәжбүр болғанына қарамастан, 24 000 саяқты әскерді сақтап тұрды. Үкіметтік күштер Абарзузадағы бұрынғы сәтсіздіктеріне қарамастан, Эстелланың карлистер астанасын алуға тағы да тырысты. Келесі шабуыл 11 тамызда Отейза қаласының оңтүстік-шығысында Морионес басқарған, көңіл аудару мақсатындағы шабуыл болды. Үкіметтік күштер Мендиридің басшылығымен карлистерді жеңіп, ауыр шығындарға ұшыраған шағын тактикалық жеңіске қол жеткізді.

Шығыс майданы

Баск провинциялары мен Наваррадағыдай, 1874 жыл соғыстың шешімді нүктесі болды. Ол Арагонның Каспе қаласында карлисттердің шағын жеңілісімен басталды, онда полковник Эулогио Депухоль басқаратын үкіметтік күштер Мануэль Марко де Беллоның әскерлерін Каспеде күтпеген шабуылға ұшыратып, жеңіске жетіп, оларды тәртіпсіз қашуға мәжбүр етті. Осы шабуыл кезінде 200 карлист тұтқынға алынды. Бірақ, Таррагонадағы Валлестен Инфанте Альфонсо жіберген күшейтулермен нығайтылған карлисттер Маэстрат аймағында Кантавьеха қаласын орталық еткен шағын мемлекет құрды. Олар Кантавьехаға жасалған бірнеше шабуылдарды тойтарды, бірақ қоршаудан кейін ақырында капитуляциялады. Осы уақытта Каталониядағы карлист күштері Жирона мен Таррагонада өте активті болды. Наурыз айында Франсеск Савалл басқаратын карлист әскері Олот (Жирона) қаласын қоршап алды және 14 наурызда Кастеллфолит де ла Рока шайқасында Рамон Нувилас басқаратын көмекші әскерді жеңіп, қаланы босатуға жасалған әрекеттерді күйретіп жіберді. Шайқас 2000 сарбаз бен Нувилас өзінің тұтқынға алынуымен аяқталды. Олот шайқастан екі күннен кейін капитуляциялады. Сонымен бірге, Каталониялық карлисттер Олотты өздерінің астанасы етіп бекітіп, Сан-Жоан-де-лес-Абадесте Рафаэль Тристани басшылығымен жаңа үкімет құрды. Үкіметтің басты мақсаты – Каталониядағы карлист күштері бақылауындағы аумақтардың саяси басқаруын құру болды. Таррагонада Инфанте Альфонсо өз күштерін Тортоса қаласында жинауға кірісті. Жағдайды өздеріне пайдалану мүмкіндігін сезінген республикалық полковник Эулогио Депухоль, Каспеде карлисттерді жеңгеннен кейін, 4 маусымда полковник Томас Сегарра басқаратын карлист бекінісіне Гандесада шабуыл жасап, оны басып алып, карлисттерге 100 адамдық шығын келтірді. Алайда, бұл жеңіс соғыстың нәтижесіне елеулі әсер етпеді, себебі Инфанте Альфонсо 14 000 сарбаздық карлист армиясын жинап, бір айдан кейін Куэнкаға жорық жасады. Мадридтен 136 километр қашықтықта орналасқан Куэнка екі күндік қоршаудан кейін капитуляциялады және аяусыз тоналды, бірақ республикалықтардың қарсы шабуылы тәртіпсіз карлисттерді жеңіп, оларды Эбро өзенінен тысқары ығыстырды. Қазан айында Карл VII-нің бұйрығымен Орталық Испания мен Каталониядағы карлист армияларының бөлінуі және командирлер Савалл мен Инфанте Альфонсо арасындағы бәсекелестік соңғысын қолбасшылықтан бас тартып, Испаниядан кетуге мәжбүр етті.

As it had been in the Basque Provinces and Navarre, 1874 would be the turning point of the war. It began with a small Carlist defeat in Caspe, Aragon, where a government force under Colonel Eulogio Despujol surprised Manuel Marco de Bello's forces in the town of Caspe, defeating them and forcing to flee in disorder. 200 Carlists were taken prisoner during this surprise attack. However, Carlists, strengthened by reinforcements sent by the Infante Alfonso from Vallès in Tarragona, were able to establish a small state in the Maestrat, centered around the town of Cantavieja. They repelled several attacks on Cantavieja but finally capitulated after a siege. In the meantime, Carlist forces in Catalonia were extremely active in Girona and Tarragona. In March, a Carlist force commanded by Francesc Savalls laid siege to Olot (Girona) and frustrated the attempts to relieve the town by defeating a relief army led by Ramon Nouvilas at Castellfollit de la Roca on March 14. The battle ended with the capture of 2,000 men and Nouviles himself. Olot capitulated two days after the battle. Immediately, Catalan Carlists set their capital at Olot, forming a new government in San Joan de les Abadeses with Rafael Tristany as head of state. The main objective of the government was to establish a political administration of the territories held by Carlist forces in Catalonia. At Tarragona, Infante Alfonso started gathering his forces at Tortosa. Seeing an opportunity to gain the initiative, Republican Colonel Eulogio Despujol, victorious over Carlists at Caspe, attacked a Carlist stronghold led by Colonel Tomas Segarra at Gandesa on June 4, taking it and inflicting 100 casualties on the Carlists. This success, however, would be irrelevant in the outcome of the war, as Infante Alfonso gathered a 14,000 strong Carlist army and marched to Cuenca one month later. Cuenca, 136 kilometers from Madrid, capitulated after two days of siege and was brutally sacked, but a Republican counter attack defeated the disordered Carlists, who withdrew beyond the Ebro River. In October, the splitting of Carlist armies of central Spain and of Catalonia, as dictated by Carlos VII, combined with the rivalries between commanders Savalls and Infante Alfonso, forced the latter to give up his command and to leave Spain.

1875 жыл

Генерал Арсенио Мартинес де Кампос пен Бригадир Дабанның мәлімдемесі 1874 жылғы 29 желтоқсанда монархияны қайта орнатуды жариялады, осымен тақтан түсірілген королева Изабелла II-нің ұлы Альфонсо XII патша болып жарияланды. Бұрынғы көрнекті карлист көшбасшысы Рамон Кабрера жазған келесі манифест жаңа монархқа қолдауын білдіріп, карлист қозғалысын күрт әлсіретті. Савалл, Мендири, Доррегарей және тағы да басқалар сияқты бірнеше карлист көшбасшылары 1875 жылы өздерінің карлист әріптестері тарапынан сенімсіздік танытқандары үшін сотқа тартылды немесе лауазымдарынан алынды. Осы сәттен бастап карлисттер көптеген табыстарға жете алмады, керісінше 1873 және 1874 жылдар аралығында басып алған жерлерін қорғауға күш салды, бұл соғыстың аяқталуына негіз салды.

Баск елі

Біз Альфонсино партиясының жойқын саясаты мен бауырластарымыздың мызғымас сенімінен туындаған Баск-Наварр аймағының, егер Сер Карл VII өзінің даңқты туымен шайқас алаңында жеңіліске ұшыраса, Сер Альфонсоның алдында тізе бүгіп отырудан гөрі тәуелсіздігін жариялайтынын еш күмәнсіз білеміз. "La bandera carlista" апталық журналы, 19/09/1875.

Монархияны қалпына келтіру және патшалыққа адал Рамон Кабрераның Карл сапында тудырған ішкі келіспеушіліктер Карл ісіне қатерлі соқты. Көптеген жоғары шенді Карл офицерлері үкімет әскеріне көшіп, Карл штабында сенімсіздік пен күдік орнатып алды. Карлистер соңғы оқиғалардан дүрсілгенімен, әлі жеңілмегенін көрсетті. 3 ақпанда генерал Торкуато Мендири үкімет күштері жақында басып алған Эстелланың шығысындағы Лакар маңында үкімет колоннасын кенеттен шабуылдады. Келесі шайқаста Карлистер бірнеше артиллерия құралын, 2000 мылтық пен 300 тұтқынды қолға түсірді. Шайқаста 1000-ға жуық адам қаза тапты, олардың көп бөлігі үкімет әскерлері еді. Карлистер король Альфонсо XII колоннамен бірге жүргендіктен, оны тұтқындау мүмкіндігінен айырылды. Карлистер тағы да шабуылдаудың тиімділігін көрсетті. Дегенмен, Лакардағы жеңіліс испан үкіметін тоқтатпады, ол 1875 жылдың жазында тағы да шабуылға шықты. Бұл жолы генерал Женаро де Квесаданың бұйрығымен Наварраға басып кірген орталық үкімет күштері 7 шілдеде Тревиньода генерал Хосе Перула басқарған Карл әскерімен кездесті. Квесаданың қол астындағы генерал Телло Карл әскеріне қарсы шешуші жеңіске жетіп, оларды қашқындыққа ұшты. Содан кейін Квесада қарсылықсыз және жеңіспен Виторияға кірді. Үкімет әскерлері жаз және күз айларында шабуылдарын жалғастырды, екі армия Карл аймағына еніп кірді, біреуін генерал Квесада, екіншісін генерал Мартинес Кампос басқарды. Карлистер топырақ күйдіру тактикасын қолданып, егістерді өртеп, үкіметтің алға жылжуына қарсы тұра алмайтын аймақтардан шегінді. Карл басшылығының өзгеруі, Мендиридің қызметтен босатылуы және Казерта графының бас қолбасшы ретінде тағайындалуы жағдайды тұрақтандыра алмады. Тіпті 48 жаяу әскер батальоны, 3 атқыштар полкі, 2 инженерлік батальон және 100 артиллерия бөлімімен де граф үкіметтің алға жылжуын тоқтата алмады.

The restoration of the monarchy and internal dissensions promoted by the royal sympathizer, Ramon Cabrera, in the Carlist ranks proved fatal for the Carlist cause. Many high ranking Carlist officers defected and joined the government army, spreading mistrust and suspicion at the Carlist headquarters. Although shaken by recent events, Carlists demonstrated that they had not been defeated yet. On February 3, General Torcuato Mendiri was able to surprise a government column near Lácar, east of Estella, recently captured by government forces. In the subsequent battle, the Carlists captured some pieces of artillery, 2,000 rifles and 300 prisoners. 1,000 men died during the battle, most of whom were government troops. The Carlists missed an opportunity for more decisive success when King Alfonso XII, who was traveling with the column, escaped capture. Once again, the Carlists showed their effectiveness in ambushes. The defeat at Lácar did not stop the Spanish government, however, which launched another offensive in the summer of 1875. This time, the central government's force, advancing into Navarre under General Jenaro de Quesada's orders, encountered a Carlist army led by General José Pérula at Treviño on July 7. General Tello, Quesada's subordinate, won a decisive victory over the Carlist army, forcing it to retreat in disarray. Soon afterwards, Quesada entered Vitoria unopposed and triumphant. Government forces continued their offensive during summer and fall, with two armies encroaching on Carlist territory, one led by General Quesada and the other by General Martinez Campos. Carlists responded with a scorched earth tactic, burning crops and retreating from areas they could not hold against the government's advance. A change in Carlist leadership, with the dismissal of Mendiri and the naming of the Count of Caserta as commander in chief, did not stabilize the situation. Even with 48 infantry battalions, 3 cavalry regiments, 2 engineer battalions and 100 pieces of artillery under his command, the Count was not able to bring government advance to a halt.

Шығыс майданы

Куэнкадағы жеңілістен және Инфанте Альфонсоның басшылықтан бас тартуынан кейін Каталониядағы карлист қозғалысы құлдырауға бет бұрды. Наурыз айында Олотта үкімет күштері жасаған шабуыл бұл процесті жылдамдатты, олар Сео-де-Урхельді қоршап алды, ол тамыз айында жаулап алынды. Каталониядағы шайқастар 19 қарашаға дейін созылды, содан кейін аймақ "бекітілді" деп жарияланды және карлист жасақтарынан тазарды.

1876 жыл

Каталониядағы соғыста жеңіліс тапқан және генералдар Мартинес Кампос пен Квесада басқарған екі үкіметтік әскердің шабуылына тап болған карлистер Баск провинциялары мен Наваррадағы соңғы тұғырларын дайындауға кірісті. Соғыстың шешуші шайқасы Эстелла қаласының жанында өтуге тиіс болды. Генерал Фернандо Примо де Ривера басқаратын үкіметтік күштер 1876 жылғы ақпан айында Эстелланы басып алып, карлистік көтеріліске соңғы нүкте қою мақсатымен соңғы шабуылға шықты. Карлистік күштер, енді генерал Карлос Кальдеронның жетекшілігімен, жақын орналасқан Монтежурра тауында бекініп, мықты қорғаныс құрылыстарын салды. 17 ақпанда үкіметтік күштердің шабуылы басталды, ол карлистік әскерлерді қорғаныс позицияларынан шегінуге мәжбүр етті. Қорғаныс кезінде үкіметтік әскерлерге көп шығын келтірілді, бірақ бұл шайқастың бағытын өзгерте алмады. Баск карлистік еріктілердің саны 35 000-ға жуық деп есептеледі, ал испан әскерлерінің қатары 155 000 сарбазды құрады. 19 ақпанда үкіметтік күштер Эстелланы қорғаған әлсіз карлистік әскерлерді жеңіп, қаланы басып алды. Астанасын жоғалтқаннан кейін қалған карлистік күштер өздерінің мүддесі жоғалғанына көз жеткізіп, жер аударуға бет бұрды. Карлос VII де олардың қатарында болды, ол Испаниядан 28 ақпанда, Альфонсо XII 200 000 сарбаздық әскерімен Памплонаға кірген күні, үшінші және соңғы карлистік соғысты аяқтады.

Салдары

Соғыс аяқталғаннан кейін бүкіл Испанияны қамтыған жаңа саяси жүйе мен жаңа әлеуметтік шындық пайда болды. 1876 жылы орнатылған жаңа конституциялық монархия, көп зорлық-зомбылық және аз келіссөздер нәтижесінде құрылды. Жаңа режим өкіметін әскери күштер мен жарымәскери полиция күштеріне негіздеді, олар 19 ғасырда орталықтандырылған мемлекетті қорғау және халықтың көтерілістерін басу арқылы бекітілді. Осылайша, жаңа режим Испанияның саяси және экономикалық олигархиясының – яғни, аграрлық аристократия мен өнеркәсіптік буржуазияның мүдделерін сақтау мен кеңейтуге кепілдік берді. Испанияның жаңартылған, қазіргі заманғы Испанияға деген қажеттілікпен байланысты испан ұлтшылдығының жаңа саяси идеологиясы да пайда болды. Бұл идеология орталықтандыру және біртектілік принциптеріне негізделген. Адам Шуберт көрсеткендей, бұл идея көптеген испан азаматтары тарапынан қабылданбады, бұл Испанияда бүгінге дейін жалғасып келе жатқан даулы "ұлттық мәселенің" негізін қалады.

Өзін-өзі басқаруды жою

Бірінші Карл соғысынан кейін Испания тағының орталықтандыруға бағытталған күшті ұмтылысы Баск институционалдық және құқықтық жүйесінің автономиясын шектеуге алып келді (1839–1841), бірақ оның толыққанды жойылуы үшінші Карл соғысынан кейін ғана болды. Памплонаны басып алған үкіметтік армияның 40 мың әскері Баск провинцияларында орналасты, онда әскери үкімшілік енгізілді. Карлистердің жеңілісі секулярлық конфедеративтік Баск өзін-өзі басқаруының аяқталуына себеп болды. Дегенмен, 1876 жылдың мамырындағы тәжірибелік қағидалар испан премьер-министрі Антонио Кановас дель Кастильоға Баск провинцияларымен келіссөздер жүргізуден басқа жол қалдырмады. Үкіметтік шенеуніктер мен аймақтық жарғылық кеңестердің жоғары лауазымды либералдық өкілдері арасындағы келіссөздер жабық есіктердің артында өтті, осылайша Баск өкілдік жиналыстары – Генералдық хунталардың қатысуына мүмкіндік берілмеді. Испания парламентіндегі қызу пікірталастардан және үкімет пен Баск көшбасшылары арасындағы жабық отырыстардан кейін келісімге қол жеткізілмеді. Жауап ретінде, 1876 жылдың 21 шілдесінде премьер-министр Антонио Кановас дель Кастильо бекіткен ресми испан жарлығы Бискай, Алава және Гипускоаның Баск институционалдық жүйесін жойды. Жарлық Баск провинциясын 1841 жылдан бері Наварраның мәртебесіне дейін төмендетті және Басктың дербес басқаруын тоқтатты. Бұл "Жою туралы заң" Министрлер кеңесінің төрағасы айтқандай, "жазалау заңы" болды, ал премьер-министр Кановас айтқандай, "испан конституциялық одағының бүкіл Испанияға таралуына" кепілдік берді. Заңның бірінші бабында: text=Саяси Конституция испан халқына заң шақырғанда әскери қызмет атқару және мемлекеттік шығындарға өз мүліктерінің мөлшеріне пропорционалды үлес қосу міндеттемесін жүктейді, Бискай, Гипускоа және Алава провинцияларының тұрғындары да басқа ұлттар сияқты осы міндеттен босатылмайды. Осыдан бастап Басктер жеке топтарда немесе корпустарда емес, жекелей испан армиясына қабылдануға міндетті болды. Испан армиясындағы Баск сарбаздары көбінесе стресстік жағдайларға тап болды; көптеген Басктер испан тілін нашар білгендіктен, әріптес сарбаздарымен қарым-қатынас жасай алмады. Наварра да заңның әсеріне ішкіріп, бірақ 1841 жылғы "Компромистік заңға" (Ley Paccionada) байланысты, ол үшін уақытша қосымша шектеулерден құтылды, бұл жартылай тәуелсіз Наварра Корольдігін ресми түрде испан провинциясына айналдырды.

The relentless centralizing drive of the Spanish Crown after the First Carlist War led to the reduction of the autonomy of the Basque institutional and legal system (1839–1841), but it was only after the Third Carlist War that it was virtually wiped out. Of the huge government army occupying Pamplona, 40,000 troops were stationed in the Basque Provinces, where martial law was imposed. The Carlist defeat prompted the end of the secular confederate Basque self government. However, in May 1876, pragmatic considerations left the Spanish Prime Minister Antonio Canovas del Castillo with no option but to negotiate with the Basque Provinces. The negotiations, held between government officials and high ranking Liberal officials of the regional chartered councils, took place behind closed doors, and thus bypassed the Basque representative assemblies, the Juntas Generales. After a number of heated debates in the Spanish parliament and closed doors meetings between the government and the Basque leaders, no agreement was reached. In response, an official Spanish decree was approved on July 21, 1876, by Prime Minister Antonio Canovas del Castillo, which abolished the Basque institutional system of Biscay, Álava, and Gipuzkoa. The decree reduced the Basque province to the status held by Navarre after 1841, and essentially ended Basque home rule. This "Abolition Act" was "a punishment law," as stated by the Chair of the Council of Ministers, and guaranteed "the expansion the Spanish constitutional union to all Spain," as stated by the Prime Minister Canovas. The first article of the law proclaimed:

text=The duties that the politic Constitution has imposed upon the Spanish people to do the military service when they call the law and, to contribute in proportion of their assets to the state expenditures, to the inhabitants of the Provinces of Biscay, Gipuzkoa and Álava, just as others of the Nation. From then on, Basques were forced to enrol in the Spanish military on an individual basis, not in separate groups or corps. Basque soldiers in the Spanish army were often exposed to stressful experiences; many Basques spoke little Spanish and were thus unable to communicate with fellow soldiers. Navarre was affected by the law, but for the moment, it was spared from further constraints due to the 1841 "Compromise Act" (Ley Paccionada) that had already officially turned the semi autonomous Kingdom of Navarre into a Spanish province.

Баск экономикалық келісімі

Баск жарғыларының жойылуы және басктардың "мүліктеріне пропорционалды түрде мемлекеттік шығындарға үлес қосуы" қажеттігі Баск провинцияларынан салық қалай жиналатыны мәселесін тудырды. Астаналарда орналасқан Баск либералдық элитасы бастапқыда өзін-өзі басқару құқығын және соғысқа дейінгі саяси жағдайын сақтап қалуды көздеді. Бірақ, әскери оккупация кезінде Кановас үкіметі мен Баск провинцияларының либералды шенеуніктері арасындағы келіссөздер 1878 жылы бірінші Баск экономикалық келісіміне қол қойылуына әкелді. Жаңа жүйе бойынша, испан салық жинаушылары баск халқынан тікелей үлескерлік жинамайтын болды. Керісінше, жаңадан құрылған провинциялық кеңестер өз провинцияларында салық жинауға жауапты болып, содан кейін мемлекеттік қазынаның шешімімен кірістің белгілі бір бөлігін орталық үкіметке жіберетін болды. Бұл жүйе уақытша деп есептелгенімен, бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Осы келісім арқылы испан үкіметі теориялық тұрғыдан аймақтық сезімдерді басып, өнеркәсіптік даму мен орталық үкіметтің саяси және әкімшілік тұрақтылығы үшін берік негіз жасады.

Баск еліндегі өнеркәсіптік даму

Карлистік жеңілістің тағы бір салдары және баск институционалдық жүйесінің жойылуы баск провинцияларындағы, әсіресе Бискайдегі өнеркәсіптердің либерализациясы болды. Кен орындарын, өнеркәсіптерді және порттарды либерализациялау көптеген компанияларды, әсіресе британдық тау-кен компанияларын Бискайға тартты, сондай-ақ Ybarra Mier y Compañía сияқты шағын жергілікті қоғамдар да құрылды. Orconera Iron Ore Company Limited және Societé Franco Belge des Mines de Somorrostro (Сомроростро кендерінің франко-бельгиялық қоғамы) сияқты ірі тау-кен компаниялары құрылды, бұл темір кенін өндіруге негізделген өнеркәсіптік қоғамға әкелді. Бискайдың өнеркәсіптік кеңеюі маңызды салдарларға әкелді. Аймақтың демографиялық құрамы ауылдық қоғам индустриалды қоғамға айналғандықтан тез өзгерді. Бискайға көші-қон айтарлықтай өсті, бастапқыда Баск провинцияларының қалған бөлігінен, бірақ кейін бүкіл Испаниядан келді. Өнеркәсіптік жұмысшы табының өсуіне байланысты кәсіподақтар құрылды және социалистік қозғалыс күшейе бастады. Индустрияландыру нәтижесінде басктардың ұлттық санасы дағдарысқа ұшырады, себебі Испанияның әртүрлі аймақтарынан келген ауқымды көші-қон толқыны жергілікті дәстүрлер мен тілді жояды деген қауіп туды. Баск үкіметінің қалған институттарын жоюмен қатар, Баск еліндегі өнеркәсіптік кеңею баск ұлтшылдығының қалыптасуына зор үлес қосты.

Қалпына келтіру

1874 жылдың желтоқсан айында соғыс барысында майор Мартинес Кампос сәтті әскери көтеріліс арқылы Альфонсо XII-ді Испания королі деп жариялап, Бірінші испан республикасын жойды. Изабелла II-нің биліктен алынғанына алты жыл өткен соң Альфонсоның анасы, Бурбон әулеті Испания тағына қайта оралды. Қайта орналастырудан бұрын Испанияның көрнекті саяси қайраткері Антонио Кановас дель Кастильо Ұлыбританиядағы Сандхерст Корольдік әскери колледжіне оқуға түсіп, британдық монархияны және парламенттік жүйені болашақ қайта орналастыру үшін үлгі етіп алды. Сонда, 1874 жылғы әскери көтеріліске дейін Альфонсо XII Кановас жазған манифесті жариялады, онда монархия революциялық кезеңдегі дағдарысты аяқтаудың жалғыз жолы ретінде көрсетілген және жаңа испан саяси жүйесінің ең маңызды идеялары баяндалған.

1876 жылғы Конституция

Қайта қалпына келтірудің алғашқы айларында Кановас биліктің басым бөлігін өз қолына шоғырландырды. Алайда, жаңа үкіметінің заңдылығын нығайту үшін, оған жаңа саяси режимді реттеу және кепілдік беру үшін конституция қажет болды. Ол және оның жақтастары "cortes constituyentes" құру және жаңа конституция жазу мақсатында еркектердің жалпы сайлау құқығы негізінде сайлау ұйымдастырды. Конституция 1845 жылғы Конституциядан ішінара шабыттанды, бірақ сонымен қатар 1869 жылғы Конституцияның азаматтық құқықтар мен бостандықтар сияқты кейбір элементтерін де қамтыды. Жаңа конституция мынадай мәлімдеме жасады:
Мемлекеттік егемендік монархия (патша) мен заң шығарушы билік арасында бөліседі. Патшаның билігі басым болады және оның атқарушы билігі үкіметтен артық еді. Заң шығарушы орган екі палаталы, элиталық болып, артықшылықты топтың атқарушы билікті бақылауын қамтамасыз етуі керек еді. Жеке құқықтар мен бостандықтар енгізілді, бірақ олар басқа заңдармен реттеледі. Католицизм мемлекеттік дін ретінде бекітілді. Альфонсоның Испанияға оралуы және конституциялық монархияның жариялануы консервативтік құндылықтар, меншік, монархия және либералды мемлекетке негізделген ұзақ саяси тұрақтылық дәуірін ашты. Жаңа жүйеде тек екі партияға ғана рұқсат берілді, ал қалған партиялардың бәріне қатысуға тыйым салынды. Антонио Кановас дель Кастильо басқаратын Консервативтік партия жер иелерінің, буржуазияның, католик топтарының және бұрынғы режимнің аристократиясының мүдделерін қорғады. Пракседес Матео Сагаста басқаратын Либералдық партия 1876 жылғы Конституцияның жаңа заңын қабылдамағандардың, радикалдардың және орташа республикашылдардың топтарын білдірді. Екі партия да монархияны қолдады. Үкіметті таңдау процесі консервативтік көшбасшы Кановас пен либералдық көшбасшы Сагаста келіскен "кезектесу жүйесі" арқылы жүзеге асырылды. Идеологиялық тұрғыдан ұқсас Либералдық және Консервативтік партиялар сайлау нәтижелерін алдын ала шешіп, монархияны қолдауды қамтамасыз ету және радикалдық партиялардың билікке келуіне жол бермеу үшін үкіметте кезекпен қызмет ететін. Партиялар сайлаушыларға есеп бермейтін, оның орнына сайлау алаяқтығына және олигархия мен саяси басшылардың (кацикизм) қолдауына сүйенетін, қажетті нәтижелерге жету үшін.

In the first months of the Restoration, Canovas concentrated the majority of power in his own hands. However, to legitimize his new government, he needed a constitution to regulate and guarantee the new political regime. He and his companions organized elections on the basis of male universal suffrage to form the "cortes constituyentes," and to write a new constitution. It was partially inspired by the Constitution of 1845 but also incorporated some elements of the Constitution of 1869, such as civil rights and liberties. The new constitution announced that:
The sovereignty of the state would be shared between the monarchy (the king) and the legislature. The King would be the major power and he had more executive power than the government. The legislature was to be bicameral, elitist, and guaranteed the control of executive power by the privileged minority. Some individual rights and freedoms would be introduced, although the latter would be regulated by other laws. Catholicism would be the official state religion. The entrance of Alfonso into Spain and the proclamation of the constitutional monarchy began a long period of political stability founded on conservative values, property, monarchy, and a liberal state. The new system only provided for two parties; all other parties were barred from participating. The Conservative Party, led by Antonio Canovas del Castillo, represented the interests of the landowners, bourgeoisie, Catholic groups, and the aristocracy of the former regime. The Liberal Party, led by Práxedes Mateo Sagasta, represented those who did not accept the new law of the 1876 Constitution, radicals, and groups of moderate republicans. Both parties supported the monarchy. The government was chosen through a process known as the turno system, agreed upon by Conservative leader Canovas and Liberal leader Sagasta. The ideologically similar Liberal and Conservative parties would decide election results in advance, taking alternating turns serving in government to ensure support for the monarchy and to prevent radical parties from taking power. The parties were unresponsive to voters, and instead relied on electoral fraud and the support of the oligarchy and political bosses (Caciquism) to attain desired results.

Баск ұлтшылдығы

Басктардың үкімдік құқығын жоюдың бір салдары Карлизмнің түрлі фракцияларға эволюциясына әкелді, олардың бірі баск ұлтшылдығына айналды. Фуэролардың жойылуына жауап ретінде, жоғалған баск жергілікті институционалдық және құқықтық жүйесін қорғау және баск мәдени ерекшелігін, атап айтқанда баск тілі мен мәдениетін қайта жаңғырту үшін қозғалыс құрылды. 1894 жылы Бискайдегі Санрокадалық наразылық Наваррадағы 1893–1894 жылдардағы Гамазада халық көтерілісімен үндесті. Олар 1895 жылы баск жазушысы Сабино Арана құрған Баск Ұлттық партиясының (EAJ PNV) негізін қалады. Баск ұлтшылдығының әкесі саналатын Арана испан монархиясын мойындамады және баск ұлтшылдығын католицизм мен фуэролардың идеалдарына негіздеді. Мұндай идеалдар Баск Ұлттық партиясының ұранында бейнеленді: text=Jaungoikoa eta Lagi zaharra ("Құдай және Дәстүр"). Баск Ұлттық партиясы идеологиялық тұрғыдан консервативті болды, либерализмге, индустрияландыруға, испандыққа және социализмге қарсы тұрды. Дегенмен, ол басктардың жеке ерекшеліктері мен институттарының жоғалуына алаңдаған, Сантандерде туған баск өнеркәсіпшісі Рамон де ла Сота сияқты түрлі тұлғаларды тартты. 19 ғасырдың соңында Баск Ұлттық партиясы жергілікті және аймақтық кеңестерде алғашқы орынды жеңіп алды. Көптеген дауыстар индустрияландыру мен социализмнің өсуіне алаңдаған ауылдық аймақтар мен орта таптан түсті. Орталықтандыруға және жаңа пролетариат идеологиясына қарсы тұрып, Арана Карлист қозғалысына ерекше ұқсас келетін алғашқы баск ұлтшыл саяси бағдарламасын жасады. Арананың "Bizkaya por su independencia" ("Биская өз тәуелсіздігі үшін") манифесті Биская туралы сөз болғанымен, әрбір нақты ауданның шекарасынан тысқары шындыққа нұсқады: Баск елі тұтастай алғанда.

Каталондық ұлтшылдық

Каталондық ұлтшылдық Испания 1898 жылы Испания-Америка соғысының нәтижесінде көптеген колонияларын жоғалтқанда ең жоғары деңгейге жетті. Алайда, 19 ғасырдың басында каталон буржуазиясы орталық үкіметпен ынтымақтастықпен жұмыс істеді, тіпті 1875 жылы Бурбон әулетінің қайта орнатылуын қолдады. Каталон федералисі Валенти Альмираль каталон ұлтшылдығының ең алғашқы тұжырымдамаларын жасады, олар 1886 жылы жарық көрген "Lo Catalanisme" кітабында баяндалған. Ол испандық саяси партиялардан бөлек жаңа саяси күш құру қажеттігіне көз жеткізді және 1882 жылы "Каталония орталығы" партиясын құрды. Партия әртүрлі саяси нанымдарды біріктіргенімен, оның ортақ мақсаты автономияны немесе өкілеттік беруді талап ету болды. Алайда, бұл жоба көп ілгерілемеді. 19 ғасырдың соңында да каталон ұлтшылдығы жеткілікті күшті болған жоқ. Модерат буржуазияның бір бөлігі Испания үкіметінің либералдық және орталықшыл саясатына реакция ретінде каталонизмді қолдады. Осы контексте Энрик Прат де ла Риба 1887 жылы дәстүрлі каталондық жобаны қорғайтын "Лига де Каталония" ұйымын құрды. 1891 жылы әртүрлі саяси идеялардың бірігуі нәтижесінде "Unió Catalanista" құрылды, бұл 1892 жылы "Bases de Manresa" деп белгілі болған каталонизмнің алғашқы саяси бағдарламасына әкелді. Олар либералдық емес, дәстүрлі бір аймақтық автономиялық билік талап етті (халық санағы бойынша сайлау құқығы, рыцарьлар мен бостандыққа сілтемелер болмауы).

Танымал мәдениет

Paz en la guerra (Peace in War) (1895), Мигель де Унамуноның романы, өліммен таныстық арқылы жеке тұлға мен әлем арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Ол үшінші Карл соғысындағы Карлистердің Билбао қаласын қоршауы кезіндегі балалық шағындағы өмірлік тәжірибесіне негізделген. Жазушы Бенито Перес Галдос өзінің "Ұлттық эпизодтар" (1872–1912) атты кітабында үшінші Карл соғысының бірнеше оқиғасын айтады, көбінесе оларды діни қарақшылар ретінде көрсетеді және олардың көшбасшыларын, көбінесе "жабайы аңдар" деп аталатындарын қынжырлайды. Англо-поляк жазушысы Жозеф Конрад, бастапқыда теңіз саудагері болған, Карлос де Борбон де Австрия Эсте тарапынан қолдау көрсеткен Карлистер үшін Испанияға қару-жарақ жеткізгенін мәлімдеді. Конрадты зерттеуші Здзислав Найдер былай хабарлайды: "Тремолино" және "Алтын жебе" романдарын мұқият оқығанда, Карлистерге қатысты барлық сюжет – әрекет барысына әсер етпейтін, тек безендіру үшін қосылған қосымша ғана екені көрінеді; оның жалғыз мақсаты контрабанданы әдемілеу және идеализациялау болып көрінеді. "Вакас" (1992) фильмінің бір бөлігі үшінші Карл соғысы кезінде өтеді.