Кіріспе

Ит тістеуі – иттің адамға немесе басқа жануарға, оның ішінде құтырмалы итке тиюі. Бірнеше рет тісін батқан иттердің әрекеті көбінесе ит шабуылы деп аталады, бірақ ит шабуылына жерге құлату және тырнау да жатады. Кейбір ит тістеулері жарақатқа әкелмейді, бірақ олар жұқпалы ауруларға, дене мүшесінің деформациясына, уақытша немесе тұрақты мүгедектікке немесе өлімге себеп болуы мүмкін. Иттердің тағы бір түрі – жақсы тәрбиеленген иттер, күшіктер және агрессиялық емес ойын кезінде байқалатын "жеңіл тістеу". Ит тістеуі иттермен ұрыс кезінде, дұрыс емес қарау кезінде, күзетші, полиция немесе әскери иттер ретінде оқытылған иттердің әрекеттерінен немесе кездейсоқ кездесулерде болуы мүмкін. Кейбір ит тұқымдарының қауіпті шабуылдар жасауға көбірек бейім екендігі туралы пікірталас бар (яғни, олардың инстинктісі мен селекциясы оларды белгілі бір жағдайларда қауіпті шабуылдар жасауға бейімдейді). Ит шағу қаупін адамның әрекеттері, мысалы, зорлық-зомбылық немесе тістеуге оқыту арқылы, немесе немқұрайлылық, бақылаудың жоқтығы немесе тиісті күтімнің болмауы арқылы арттыруға болады. Жыл сайын әлемде ондаған миллион адам иттерден қатты тістеледі. Шамамен АҚШ халқының 2% -ы, яғни 4,5–4,7 миллион адам жылына иттерден тістеледі. Көбінесе тістеу оқиғалары балалардың арасында болады. 1980-1990 жылдары АҚШ-та жылына орташа есеппен 17 адам қайтыс болды. 2011 мен 2021 жылдар аралығында АҚШ-та иттер тістегеннен 468 адам қаза тапты, бұл жылына орташа есеппен 43 адамды құрайды. 2018 мен 2021 жылдар аралығында ерлердің (15-37 жас) және әйелдердің (20-44 жас) арасындағы өлім-жітім көрсеткіші екі еседен астамға өсті. АҚШ-тағы шұғыл медициналық көмек бөлімдеріне келудің 1% жануарлардың шағуынан, оның көп бөлігі иттерден болады.

Тұқымдар

Барлық ит тұқымдары шағып алуға қабілетті; тұқым ит шағып-шағылмауының дұрыс болжауы емес. 2000–2009 жылдар аралығындағы 256 ит шағу оқиғасынан болған өлім туралы ақпарат құралдарында жарияланған материалдарды салыстырған зерттеуде, қатаң анықтама қолданылғанда ("құжатталған тұқымдық тегі, ата-аналық ақпараты немесе ДНК-тест нәтижелері, немесе ақпарат құралдарындағы тұқымдық сипаттамасы, жануарларды бақылау қызметінің тұқымдық сипаттамасы және ветеринар дәрігерінің фотосурет арқылы анықтаған тұқымының сәйкестігі негізінде") нәтижеде 45 ит 20 ресми танылған тұқым мен 2 белгілі араласты тұқымнан құралды. Зерттеу сонымен қатар бірнеше ақпарат құралының хабарламаларында (немесе ақпарат құралдарының хабарламаларын жануарларды бақылау есептерімен салыстырғанда) тұқымдарды көрсетудегі айырмашылықтарды салыстыратын ақпарат жариялады. Қатаң анықтама қолданылғанда ("Ротвейлер" "Ротвейлер араласы" дегенмен тең емес) есептердің 30-40% өзгерді. Анықтама бұдан да азырақ қатаң болғанда ("Ротвейлер" және "Ротвейлер араласы" жеткілікті түрде ұқсас) есептердің тек 12-15% ғана өзгерді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) 2000 жылы жүргізген зерттеуі, 1979–1998 жылдар аралығында ит шағудан адам өліміне келген жағдайларды қарастырып, питбуль тұқымы мен ротвейлерлер өлімнің жартысынан астамына себепкер болғанын көрсетті.

Иттің мінез-құлқы

Жекелеген жағдайларда, жыртқыштық мінез-құлық адамға шабуыл жасаудың негізгі себебі болып табына бермейді. Жыртқыштық агрессия көбінесе шабуылға себеп болатын факторлардың бірі болып табылады, мысалы, бірнеше иттің шабуылында; егер шабуылға бірнеше ит қатысса, "топтық қырғын инстинктісі" туындауы мүмкін.

Алдын алу

Ит тістеуін алдын алу – адамдарға иттің шабуыл жасап, тістеуіне жол бермеу шаралары. Заң шығарушы органдар иттің тістеуіне байланысты мәселелерді қарастырды, оларға лицензиялау туралы заңдар, ұйымдастырылған иттің төбелесін қылмыстық қылық деп жариялайтын заңдар және тізгін тағу туралы ережелер кіреді. Кейбір аймақтарда тұқымдық ерекшелік заңнамасы (BSL) қабылданды, ол иттің иесінің құқықтары мен оның іс-әрекеттерін шектейді, себебі олардың тістеу және шабуыл жасау ықтималдығы жоғары деп саналады. Тұқымдық ерекшеліктерге бағынған иттің тұқымдарына ротвейлер, американдық стаффордшир бультерьерлері ("Питбуль"), чоу-чоу, неміс овчаркалары және доберман пинчерлері жатады. Ит тістеуін алдын алудың басқа шаралары: "Итке сақ болыңыз" деген ескерту белгілері мен құлыпталған иттің қоршаулары. Иттер өте территориялық және қорғаныш сезімімен қаруланған болуы мүмкін. Иттер өз серіктеріне – адамдарға, басқа иттіктерге, тіпті мысықтарға қауіп төндіретін кез келген адамға шабуылдауы мүмкін. Иттер қарақшыларға қарсы тұрғанда, тіпті әдетте олар мойынсұнғыш болса да, аюлар мен ірі мысықтармен теңдесе алады. Ауырсыну, жарақат немесе нервтердің зақымдануынан басқа, әр бес тістеудің біреуі жұқпалы ауруға әкелуі мүмкін. Иттермен жұмыс істейтін және олармен бірге тұратын адамдар қауіп туралы білуі және сақтық шараларын қабылдауы керек. Егер адам вакциналанбаған иттің тістеуінен зардап шексе, құтыру ауруына шалдығу қаупі бар, сондықтан жергілікті жануарларды бақылау қызметтері немесе полиция жануарды ұстап алып, оның құтыру ауруымен ауырып-ауырмағанын анықтай алады. Иттің тістеу қаупін анықтау шабуылдың алдын алып, одан кейін болатын жарақаттар мен өлімнің алдын серкеуге көмектеседі. Сәбилер мен балалардың тістелу ықтималдығы жоғары. Кішкентай балалар ересектердің бақылаусыз итке жақындаса немесе онымен ойнаса, шабуылға ұшырауы мүмкін. Балалар арасында ит тістеуден туындаған жарақаттардың көрсеткіші 5-9 жастағы балаларда ең жоғары. Балалар ересектерге қарағанда ит тістеген жағдайда медициналық көмекке көбірек мұқтаж. Әйелдерге қарағанда еркектер иттің тістеуінен көбірек зардап шегеді. Ит тістеуден туындаған жарақаттардың жартысынан астамы үйде болады. Үйде иті бар адамдардың иті жоқ адамдарға қарағанда тістелу қаупі жоғары. Үйдегі иттің саны артқан сайын, тістелу қаупі де артады. Үйінде екі немесе одан да көп иті бар ересектер, үйде иті жоқ адамдарға қарағанда бес есе көп тістеледі.

Денсаулыққа әсері

Жылына шамамен 55 000 адам қызылқұтырдан (рабис) көз жұмады, олардың басым көпшілігі ит шағудың салдарынан. Bergeyella zoohelcum – ит шағу арқылы жұғатын жаңа инфекция. Ит шағудан туындаған B. zoohelcum инфекциясы бактериемияға алып келуі мүмкін.

Емдеу

Адамның терісі зақымданған кезде ит шақса, жараны тазалау және қажетті медициналық көмек алу арқылы қауіпті инфекцияға шағу қаупін азайтуға болады. Иттің құтыруға қарсы егу шараларының уақтылы жүргізілгенін анықтау маңызды.

Эпидемиология

Жыл сайын әлемде ондаған миллион адам ит шағуынан зардап шегеді. Ит шағуы арқылы жануарлардан адамға жұғатын инфекциялар тарауы мүмкін, бұл ауруға немесе өлімге алып келуі мүмкін. Иттер – адамдарға құтыру ауруын жұқтырудың басты көзі. Ит шабуынан туындаған жарақаттардың ауқымы туралы мәліметтер толық емес, ал шағылғандардың саны жеткіліксіз деп саналады. Болжам бойынша, өмір бойы әр екінші адам иттен байланысты жарақат алады. АҚШ-тағы шұғыл жәрдем бөлімдеріне келудің 1% жануарлардың шағуынан, оның көп бөлігі иттерден болады. Иттерден болған ауыр жарақаттар туралы ақпарат көбінесе бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады. Шағылғандардың шұғыл жәрдем бөліміне жүгіну саны мыңдағанға жетеді.

Австралия

2001-2013 жылдар аралығында жыл сайын ит шағудан алған жарақаттарға орташа есеппен 2061 адам емделген.

Австрия

Жыл сайын шамамен 5900 австриялық адам иттің шағуынан кейін ем алады. Осы жарақат алғандардың бесіден бірі балалар.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та жыл сайын шамамен 4,5 миллион адамды иттер шағады. Ит шаққан жағдайлардың шамамен жиырма пайызы инфекцияланады.

Құқықтық мәселелер

Иттердің иелері өз иттерінің адамдарға немесе басқа иттерге тигізген шағулары мен жарақаттары үшін заң бойынша жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Сонымен қатар, штаттар мен жергілікті биліктер қауіпті деп танылған иттерге қатысты шаралар қолдануға мүмкіндік беретін заңдар мен ережелер қабылдады. Кейбір жағдайларда, ит иесі басқа адамға шабуыл жасаған иті үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Тұрғын үйді сақтандыру полистері әдетте сақтандырылған мүлікте болған ит шағу жағдайларында зиянды өтеуге мүмкіндік береді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың барлық штаттары иесінің, ит шаққан жағдайда жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін мойындайды. Штатқа байланысты, иесінің шаққандығы үшін жауапкершілікке тартылу ережелері әртүрлі болуы мүмкін. Ит шаққан жағдайдағы жауапкершілік үш негізгі санатқа бөлінеді:
Жалпы құқық бойынша, иттің иесі, иттің қауіпті екенін білетін немесе білуге мүмкіндігі болған жағдайда, иттің салдарынан туындаған зиян үшін жауапты болады. Көптеген жалпы құқық юрисдикциялары тарихи түрде «бір шаққанға дейін» деген қағиданы мойындады, яғни, егер ит басқаларға ерекше қауіпті болуы мүмкін деген ақпарат болмаса, иесі итінің алғашқы шаққаннан туындаған жарақат үшін жауапты емес. Қатаң жауапкершілік. Қатаң жауапкершілік принципін қолданатын штаттар, фактілерді ескермей, ит салған зиян үшін иесін жауапты етеді. Қатаң жауапкершілік заңдары, зиянды өтеуді талап ететін адамның, ит шаққан кезде бейбіт және заңды түрде әрекет еткенін дәлелдеуін талап етуі мүмкін. Заң, зардап шеккен адамның иесінің жеріне рұқсатсыз кіргенін немесе шабуылға себеп болған әрекеттер жасағанын дәлелдеу сияқты, жауапкершіліктен қорғанудың шектеулі мүмкіндіктерін де тануы мүмкін. Аралас құқық. Көптеген штаттар аралас тәсілді қолданады, жалпы құқыққа негізделген, бірақ ит шаққаннан туындаған жарақат бойынша талаптың қанағаттандырылуы үшін қосымша дәлелдерді талап ететін немесе жалпы құқықта қолжетімді емес қорғаныс шараларын ұсынатын заңдарды қабылдайды. АҚШ иттердің өзінің шаққандығы үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін деген пікірді қабылдамайды. Калифорния соты, жануарларды антропоморфизациялауға бейімділік түсінікті болғанымен, әсіресе иттер сияқты жақын жануарлар үшін, заң иттерді қылмыстық жауапкершілікке ие болатын саналы күйге ие деп танымайды деп түсіндірді. Яғни, иттер мен басқа жануарлар қатыгездік пен зорлық-зомбылық жасауға қабілетті болғанымен, олар заң бойынша қылмыс жасауға құқылы емес. Жауапкершілікті белгілейтін заңдарды қабылдаған штаттардың қатарында Мичиган, Род-Айленд, Флорида, Калифорния және Техас бар.