Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық астроном (1922–2016)
British astronomer (1922–2016)
Эвен Адаир Уитакер (22 маусым 1922 – 11 қазан 2016) – Айды зерттеу саласында маманданған британдық астроном. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Англия арнасының астына төселген қуыс кабельдердің қорғасын қаптамасының сапасын бақылаумен айналысты, бұл жұмыс "Океан астындағы құбыр желісі" (PLUTO) жобасының бір бөлігі болды, мақсаты Франциядағы одақтас әскерлеріне жанармай жеткізу еді. Соғыстан кейін ол Корольдік Гринвич обсерваториясында жұлдыздардың Көккөк сәуле спектрлерін зерттеумен айналысты, бірақ оның қызығушылығы Ай зерттеулеріне ауысты. 1954 жылы Уитакер Айдың Оңтүстік полюсінің алғашқы дәл картасын жасап, жариялады және Британдық астрономиялық қауымдастығының Ай бөлімінің директоры болып қызмет етті. 1955 жылы Дублинде өткен Халықаралық астрономиялық одақтың мәжілісінде Висконсин штатындағы Йеркес обсерваториясының директоры доктор Джерард П. Куйпермен танысқаннан кейін, ол Куйпердің Йеркестегі Ай жобасына қатысып, Айдың жоғары сапалы фотоатласын жасауға шақырылды. Кеңістік дәуірінің басталуымен, ресейлік "Спутник-1" ғарыш аппаратының іске қосылуы Ай жобасын NASA назарына түсірді. 1960 жылы Уитакер Куйпердің ізбен Аризона университетіне келді, онда кішкентай Ай жобасы 300-ден астам ғалымдар, техниктер және қолдаушы персоналмен бірге Ай және планеталар зертханасына (LPL) айналды. Нәтижесінде пайда болған Фотографиялық Ай атласы, Айдың орфографиялық атласы (Ай бетіндегі нақты координаттарды көрсету) және Түзетілген Ай атласы (астронавттардың Айдың жақын жағын көру бұрышын беру) кейінгі ғарыш миссияларын жоспарлау және іске асыру кезеңдерінде құнды болып табылды. Уитакер NASA-ның бірнеше миссиясына қатысты, оның ішінде "Surveyor 3" қондыру орнын табысты анықтау да бар. Бұл ақпарат "Apollo 12" миссиясының қондыру орнын белгілеу үшін пайдаланылды, оның астронавттары "Surveyor" қондырғысына барды. Кейбір мамандар Уитакерді Айды картографиялау және оның атауларын зерттеу бойынша әлемдегі жетекші сарапшы деп санайды. Ол IAU-ның Ай атауларын зерттеу жұмыс тобында белсенді қатысты және 1999 жылы "Айды картографиялау және атаулары" атты кітап жариялады. 1987 жылы Уитакер LPL-ден зейнеткерлікке шығып, зерттеуші ғалым атағын алды. Ол 2016 жылдың 11 қазанында қайтыс болғанға дейін Аризона штатының Тусон қаласында тұрды, ал оның әйелі Берил 2013 жылы қайтыс болды. Эвен Уитакердің құжаттары Аризона университетінің арнайы коллекциялар кітапханасында сақтаулы.
Ewen Adair Whitaker (22 June 1922 – 11 October 2016) was a British born astronomer who specialized in lunar studies. During World War II he was engaged in quality control for the lead sheathing of hollow cables strung under the English Channel as part of the "Pipe Line Under The Ocean" Project (PLUTO) to supply gasoline to Allied military vehicles in France. After the war, he obtained a position at the Royal Greenwich Observatory working on the UV spectra of stars, but became interested in lunar studies. As a sideline, Whitaker drew and published the first accurate chart of the South Polar area of the Moon in 1954, and served as director of the Lunar Section of the British Astronomical Association. After meeting Dr. Gerard P. Kuiper, Director of Yerkes Observatory in Wisconsin, USA, at an International Astronomical Union meeting in Dublin in 1955, he was invited to join Kuiper's fledgling Lunar Project at Yerkes to work on producing a high quality photographic atlas of the Moon. The dawn of the Space Age with the launch of the Russian Sputnik 1 soon put the Lunar Project in NASA's limelight. In 1960, Whitaker followed Kuiper to the University of Arizona where the small Lunar Project evolved into the Lunar and Planetary Laboratory (LPL) with over 300 scientists, technicians, and supporting staff. The resulting Photographic Lunar Atlas, Orthographic Atlas of the Moon (giving accurate positions on the lunar surface), and the Rectified Lunar Atlas (giving astronaut eye views of the whole lunar nearside) proved to be invaluable for the planning and operational stages of later spacecraft missions to the Moon. Whitaker was involved with several NASA missions, including successfully locating the landing site of Surveyor 3. This was used to set the landing site for the Apollo 12 mission whose astronauts visited the Surveyor lander. Whitaker was considered by some to be the world's leading expert on lunar mapping and nomenclature He was active in the IAU's Task Group for Lunar Nomenclature, and in 1999 he published a book on the history of lunar mapping and nomenclature, titled "Mapping and Naming the Moon." Whitaker retired from the LPL in 1987, becoming research scientist emeritus. He remained in Tucson, Arizona, until his death on 11 October 2016; his wife, Beryl, had died in 2013. Ewen Whitaker's papers are held at the University of Arizona Special Collections Library.
НАСА командалары
Айлық Рейнджер жобасында Г. П. Койпер, Х. Юри, Г. Шумейкер және Р. Хейкокпен бірге қатысты; Рейнджерлер 6 және 7 үшін қондыру нүктелерін таңдады, соның ішінде Рейнджер 7 Ай бетінің алғашқы жақын суретін түсірді. Айлық Surveyor теледидарлық зерттеу тобының мүшесі; Аполлон 12 ғарышкерлерінің қондыру орны ретінде таңдалған Surveyor 3-ті қоса алғанда, төрт Surveyor-дың қондыру орындарын анықтады. Lunar Orbiter 5 ғылыми орынды таңдау тобының мүшесі; соңғы тізімдегі төрт орынды таңдады. Аполлон орбиталық ғылыми фотосурет тобының мүшесі; 13, 15 және 16 миссиялары үшін орбитадағы астронавттарға және олардың дубликаттарына түсіндірме берді.
Co investigator with G. P. Kuiper, H. Urey, G. Shoemaker, and R. Heacock, on Lunar Ranger Project; chose impact points for Rangers 6 and 7, the latter being the first spacecraft to obtain closeups of the Moon's surface. Member of Lunar Surveyor TV Investigator Team; located landed positions of four Surveyors, including Surveyor 3, which was chosen as the landing site for the Apollo 12 astronauts. Member of Lunar Orbiter 5 Scientific Site Selection Team; chose four of the final list of sites. Member of Apollo Orbital Science Photo Team; briefed orbiting astronauts and their backups for Missions 13, 15, and 16.
Басқа жетістіктер
Ай бетіндегі әртүрлі химиялық құрамға ие аймақтарды картаға түсіретін, Ай бетінде UV/қызыл фотосуреттің Цвикки әдісін алғаш қолданды. Оның нәтижелері Аполлон қондыру орындарын таңдауда пайдаланылды. Уран планетасының бесінші серігі Миранданың орбиталық эксцентрицитетi мен еңiстiгiн ашты және шамамен анықтады, бұл оның өзі ойлап тапқан қарапайым фотопластинканы өлшеу әдісі арқылы мүмкін болды, ол дәлдікті он есе арттырды (ондаған жылдар бұрын түсірілген пластинкалардан). Д. У. Артурмен бірге Айдың шеткі бөлігіндегі аты-жөні белгісіз 60 кратерге жаңа атаулар қосты. Бұл атаулар халықаралық деңгейде қабылданды. Ол сондай-ақ екі апатта қаза тапқан "Челленджер" және "Колумбия" ғарышкерлерінің құрметіне Айдың қас жағындағы 14 ыңғайлы орналасқан кратерді таңдады, бұл ұсыныстар да халықаралық деңгейде қабылданды. Галилейдің Ай суреттерін салған күндерін анықтады және оның "Sidereus Nuncius" еңбегінің тиісті бөлімдерін жазды. Айдың қас жағындағы атаусыз кратерлерді белгілеу үшін логикалық әріптер жүйесін жасады; бұл жүйе 2006 жылы IAU ұйымы тарапынан бірауыздан бекітілді және жалпыға қолданылуға тиіс деп жарияланды, сондай-ақ Л. Э. Андерсонмен бірлесіп 1982 жылы жасаған жақын жақ кратерлердің түзетілген әріптер тізімі де қабылданды. Зейнетке шыққаннан кейін де телескоп тарихына үлес қосты, Леонард Диггеске тиесілі деп саналатын 16 ғасырлық үлгідегі құралды жасады, ол кең өрісті, ұлғайтылған суреттерді шығаруға қабілетті.
First to apply the Zwicky technique of differential UV/Red photography to the Moon, which maps areas of differing chemical composition of the lunar surface. His results were used in Apollo site choices. Discovery and approximate determination of the orbital eccentricity and inclination of Miranda, Uranus's fifth satellite, made possible by a simple plate measuring method that he devised and which gave a tenfold increase in precision (from plates taken decades earlier). With colleague D. W. Arthur, added about 60 new names to anonymous craters near the limb of the Moon that had been brought into prominence in the Rectified Atlas; the names were adopted internationally. He also chose 14 favorably located farside craters to commemorate the Challenger and Columbia astronauts who lost their lives in the two disasters; these were also adopted internationally over competing suggestions. Determined with considerable confidence the dates on which Galileo made his drawings of the Moon, and composed the various relevant sections of his Sidereus Nuncius. Devised a logical lettering system for designating unnamed craters on the Moon's farside; this was adopted unanimously for universal use by the IAU in 2006, as was the corrected list of letters for nearside craters which L. E. Anderson and he compiled in 1982. Long after his retirement, made contributions to the history of the telescope, constructing an instrument built to a 16th century design attributed to Leonard Digges capable of producing magnified wide field images.