Кіріспе

Арах тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы

Автоматты taxobox
| image = Arum palaestinum flower. jpg
| image caption = Arum palaestinum
| display parents = 2
| taxon = Arum
| authority = L.
| synonyms ref = Көбінесе "арум лилиялары" деп аталады, бірақ олар нағыз лилияларға (Lilium) жақын туыс емес. Жақын туысқан Зантедешия (Zantedeschia) өсімдіктері де "арум лилиялары" деп аталады. Бұл 20–60 см биіктікке жететін, тамырсабақты, көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жапырақтары жебе ұшы тәрізді (сагиттатты), 10–55 см ұзындықта болады. Гүлдері 10–40 см ұзындығындағы, ерекше түсті, ақ, сары, қоңыр немесе күлгін түсті жапырақшамен (спадикс) қоршалған. Кейбір түрлері иісті, ал кейбіреулері иіссіз. Жемісі – ашық қызыл немесе қызыл жидектердің шоғыры. Өсімдіктің барлық бөліктері, жидектері де уытты, құрамында кальций оксалаты рафидтер түрінде болады. Осыған қарамастан, Палестинадағы араб шаруалары бұл өсімдікті тағам ретінде пайдаланған, жапырақтарын жеу алдында уытты заттарын шығарып тастаған. Туыстың атауы – осы өсімдіктердің грекше аты "аронның" латыншаға аудармасы.

Гүлдеу және тозаңдау

Гүлдері покер пішіндес гүлшоғырда орналасқан, ол жартылай түрлі түсті жапырақ тәрізді қапшық – шпатемен жабылған. Гүлдер көзге көрінбейді, олар шпадикс тамырында жиынтықталып, төменгі жағында әйел гүлдерінің шеңбері және олардың үстінде еркек гүлдерінің шеңбері орналасқан. Еркек гүлдерінің үстінде шаштың қалың тізбегі болады. Жәндіктер шашты шеңбердің астында тұтқындалып, еркек гүлдермен тозаңданады, содан кейін қашып, басқа өсімдіктердің гүлшоғырларына тозаң таратады, онда олар әйел гүлдерін тозаңдайды. Өсімдік тозаңданғаннан кейін, кішкентай шаштар кеуіп, тұтқындалған жәндіктер босатылады. Гүлшоғыр ашылғаннан кейін, шпадикс термогенез деп аталатын құбылыс салдарынан қоршаған орта температурасынан әлдеқайда жоғары температураға дейін қызады. Бұл цианидке сезімтал емес тыныс алу кезінде крахмалдың жылдам тозуынан туындайды, бұл өсімдіктердегі қалыпты тыныс алудан биохимиялық тұрғыдан ерекшеленеді. Жылу иіс компоненттерін буландыру үшін қолданылады, ал қысқа "гүл сабақтары" бар түрлерде бұл фекальдық иіс тудырады. Бұл өз кезегінде гүлшоғырға тартылатын ұсақ шыбықтар мен масаларды қызықтырады. Сәтті тозаңдану үшін бірнеше күн қажет болғандықтан, көптеген кішкентай жәндіктер өмір сүру мерзімінің қысқа болуына байланысты гүлдің ішінде өліп қалады. Сондықтан, гүлшоғыр ашылғанда, оның ішінде өлі жәндіктер жиі табылады, кейде оны тапқан адамды ол етқоректі өсімдік деп ойлауға итермелейді, бірақ бұл олай емес. Ас қорыту ферменттері немесе осыған ұқсас компоненттер жоқ; шындығында, тозаңданғаннан кейін бүкіл гүлшоғыр орталық бөлігінен басқа кеуіп бастайды, содан кейін жидектер пайда болады. Тозаңдану жағынан қарағанда, Арумның түрлерін екі (немесе үш) ерекше топқа бөлуге болады. "Жасырын" түрлердің гүлшоғыры салыстырмалы түрде қысқа сабақта орналасқан, ал термогенез кезінде шығарылатын иіс адамның мұрнына ерекше нәжіс иісі ретінде сезіледі. Бұл түрлерге құрт-құрттар, мысалы, соу құрттары (Psychodidae) немесе саңырауқұлақтар (Sciara) жатады. Солтүстік Еуропада тек жасырын гүлді түрлер ғана кездеседі. Басқа негізгі топ – "ту" түрлері, себебі олардың гүлшоғыры ұзын сабақта орналасқан. Бұл түрлер де термогенезді көрсетеді, бірақ егер иіс шығарылса, ол адамның мұрнына таныс емес, ал тозаңдаушылар таныс емес иіспен, термогенездің өзімен немесе визуалды тартымдылықпен тартылатыны туралы пікірталас жүргізілуде. Соңында, жақын туысқан A. idaeum және A. creticum екі топтың ешқайсысына да толық сәйкес келмейді. A. creticum "ту" тобына жататын сияқты, бірақ жалғыз түрі ретінде жағымды лимон иісін шығарады. Көрінетін "жасырын" A. idaeum танымал иіс шығармайды.