Құбылыстардың өзара әсерлесуі: Психологиялық теория
Reciprocal determinism
Психологияда өзара әрекеттесу: Альберт Бандураның теориясы. Мінез-құлық, жеке факторлар және әлеуметтік ортаның өзара байланысы. Бандураның тәжірибесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Психологиядағы мінез-құлық теориясы
Theory in psychology on behavior
Өзара детерминизм – психолог Альберт Бандура ұсынған теория. Оған сәйкес, адамның мінез-құлқы жеке факторлар мен әлеуметтік ортаға әсер етеді және олардан әсер алады. Бандура адамның мінез-құлқының салдарын пайдалану арқылы қалыптасу мүмкіндігін мойындайды. Сонымен қатар, адамның мінез-құлқы (сондай-ақ, танымдық дағдылар немесе көзқарастар сияқты жеке факторлар) ортаға өзгеріс енгізе алады деп санайды. Бандура бұл тұжырымын «Бандураның қорабы» тәжірибесін жасағанда көрсетті. Мысалы, бала мектепте дұрыс емес мінез-құлық көрсеткен кезде Бандураның өзара детерминизмі көрініс табуы мүмкін. Бала мектепке баруды ұнатпайды, сондықтан сыныпта жарамсыз әрекеттер жасайды. Бұның нәтижесінде мұғалімдер мен мектеп әкімшілігі баланың жанында болуын қаламайды. Осы жағдайға тап болғанда, бала мектепті жек көретінін және басқа балалардың өзін ұнатпайтынын мойындайды. Бұл баланың орынсыз әрекеттерін күшейтеді, нәтижесінде оны жанында ұнатпайтын әкімшілік балалар үшін шектеулер енгізеді. Әрбір мінез-құлық және орталық факторлар баламен байланысты болып, осылайша барлық үш деңгейде үздіксіз күреске алып келеді. Өзара детерминизм – мінез-құлықтың жеке адам, танымдық процестер арқылы және орта, сыртқы әлеуметтік стимулдар арқылы бақыланады немесе анықталады деген идея. Өзара детерминизмнің негізі – жеке мінез-құлықты өзгертуге мүмкіндік беруі керек, когнитивтік, орталық және сыртқы әлеуметтік стимулдармен салыстырғанда субъективті ойлау процестерін ашық етуге көмектеседі. Әрекеттер бір бағытта ғана емес, кері байланысқа ұшырайды, яғни адамның мінез-құлқы күрделі және оны жеке және орталық құрал ретінде қарастыруға болмайды. Мінез-құлық – орта мен жеке факторлардың бір-бірімен байланысып, біртұтас жұмыс істеуінің нәтижесі. Көптеген зерттеулер уақыт өте келе адамдар мен олардың ортасы арасындағы өзара байланысты көрсетті.
Reciprocal determinism is the theory set forth by psychologist Albert Bandura which states that a person's behavior both influences and is influenced by personal factors and the social environment. Bandura accepts the possibility that an individual's behavior may be conditioned through the use of consequences. At the same time he asserts that a person's behavior (and personal factors, such as cognitive skills or attitudes) can impact the environment. Bandura was able to show this when he created the Bandura's Box experiment. As an example, Bandura's reciprocal determinism could occur when a child is acting out in school. The child doesn't like going to school; therefore, they act out in class. This results in teachers and administrators of the school disliking having the child around. When confronted by the situation, the child admits they hate school and other peers don't like them. This results in the child acting inappropriately, forcing the administrators who dislike having them around to create a more restrictive environment for children of this stature. Each behavioral and environmental factor coincides with the child and so forth resulting in a continuous battle on all three levels. Reciprocal determinism is the idea that behavior is controlled or determined by the individual, through cognitive processes, and by the environment, through external social stimulus events. The basis of reciprocal determinism should transform individual behavior by allowing subjective thought processes transparency when contrasted with cognitive, environmental, and external social stimulus events. Actions do not go one way or the other, as it is affected by repercussions, meaning one's behavior is complicated and can't be thought of as individual and environmental means. Behavior consist of environmental and individual parts that interlink together to function. Many studies showed reciprocal associations between people and their environments over time.
Зерттеу
Бұл салада жүргізілген зерттеулерге дәрігер-науқас қатынастарын зерттеу кіреді, онда пациенттердің бір тобы "дәрігерге тәуелді", ал екінші тобы "өз бетінше" деп аталады. Дәрігерге тәуелді пациенттер шешім қабылдауда көбінесе пассивті болады және өздері үшін таңдау жасауды дәрігерлеріне жүктейді. Өз бетінше пациенттер өздеріне ең қолайлы денсаулық сақтау мүмкіндіктерін анықтауға белсенді қатысады. Альберт Бандураның айтуынша, өзіне сенім – адамның белгілі бір міндетті орындау қабілетіне деген сенімі. Тағы бір зерттеуде спорт жаттықтырушыларының өзіне сену деңгейі мен жұмыс ортасының жұмысқа қанағаттандыруға қатысы зерттелді. Зерттеу Бандураның үштік өзара байланыс моделін қолданып, жұмысқа қанағаттандыруды мінез-құлық факторы, өзіне сенуді жеке фактор, ал жұмыс ортасын қоршаған орта факторы ретінде қарастырды.
Research conducted in this field include the study of doctor patient relationships where one group of patients are termed 'physician reliant' and the other group 'self reliant'. The physician reliant patients tend to be more passive in their decision making and rely on their physicians to make their choices for them. Self reliant patients take a more active role in deciding which health options would better suit them. According to Albert Bandura, self efficacy is defined as a person's belief in their capability to accomplish a certain task. Another study looked at the relationship of self efficacy and job culture with job satisfaction among athletic trainers. The study used Bandura's triadic reciprocal causation model as a template to label job satisfaction as the behavioural factor, self efficacy as the personal factor, and job culture as the environmental factor.
Гендер мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі
Мінез генетикасы – адам мінез-құлқындағы жеке ерекшеліктерге генетикалық және орталық факторлардың әсерін түсінуге ұмтылатын салыстырмалы түрде жаңа ғылым саласы. Гендердің активтілігін қосу немесе өшіру мүмкін. Көптеген гендер мінез-құлық белгілерінің қалыптасуына ықпал етеді.
Behavioral genetics is a relatively new field of study attempting to make sense of both genetic and environmental contributions to individual variations in human behavior. Genes can be turned on and off. Multiple genes are factors in forming behavior traits.
Жәбірленген балалардың агрессиясы
Зерттеушілер импульстік агрессияның генетикалық байланысы бар екеніне сенімді. МАОА генінің әсерінен моноамин оксидаза А (MAOA) ферментінің өндірісі төмендейді, бұл импульстік агрессияның көбеюіне алып келеді. Жаңа Зеландияда 26 жылдық зерттеу балалық шақта зорлық-зомбылыққа ұшыраған және MAOA генін ұстаған еркектерде қылмыстық немесе зорлықтық мінез-құлықтың күшті байланысы бар екенін көрсетті. Аталған зерттеуде, генге ие және зорлық-зомбылыққа ұшыраған еркектерде импульстік агрессия гені жоқ немесе генге ие болған бірақ зорлық-зомбылыққа ұшырамаған еркектерге қарағанда тоғыз есе жиі кездесетіні анықталды.
Researchers believe there is a genetic link to impulsive aggression through the impact of a gene on the production of an enzyme called Monoamine oxidase A (MAOA). The MAOA gene reduces the production of MAOA, leading to increased incidents of impulsive aggression. A 26 year study in New Zealand found strong correlation between experience of childhood abuse and criminal or violent behavior in males with the MAOA gene. In that study, impulsive aggression was found to be nine times more likely to manifest in males with the gene who were abused than in abused males without the gene or males with the gene who had not been abused.