Кіріспе

Елизавета (22 мамыр 1770 – 10 қаңтар 1840), Елиза атымен танымал, король Георг III және королева Шарлоттаның жетінші баласы және үшінші қызы. Гессен-Гомбург ландгравының әйелі болғаннан кейін, ол Германияда ландгравиня ретінде тұрақты түрде қоныстанды.

Ерте өмір

Елизавета 22 мамыр 1770 жылы Лондондағы Букингем үйінде дүниеге келді. Оның әкесі – британ монархы Георг III, Уэльс принці Фредерик пен Саксен-Готхалық Аугустаның үлкен ұлы. Оның анасы – королева Шарлотта (туғандағы аты – Мекленбург-Стрелиц принцессасы Шарлотта). 1770 жылғы 17 маусымда Кентербери архиепископы Фредерик Корнуоллис оны Сент-Джеймс сарайындағы Ұлы Кеңес палатасында крещение рәсімінен өткізді. Оның тәрбиешілері Гессен-Кассельдің мұрагерлік принці (әкесінің жағынан бірінші туысы, оның орнына Гертфорд графы, Лорд-чемберлен өкілдік етті), Нассау-Вейльбург принцессасы (әкесінің жағынан бірінші туысы, оның орнына Еффингемнің жесір графесі, бұрынғы патшайымның төсек бөлмесі ханымы өкілдік етті) және Швецияның мұрагерлік ханшайымы (тағы бір әкесінің жағынан бірінші туысы, оның орнына Холдернесс графесі, патшайымның төсек бөлмесі ханымы өкілдік етті) болды. Принцессаның тәрбиесі өте қорғалған жағдайда өтті және ол уақытының көп бөлігін ата-анасымен және әпкелерімен өткізді. Георг патша мен Шарлотта патшайым балаларын, әсіресе қыздарын қорғауға тырысты. Алайда 1812 жылы Елизавета Беркширдегі Олд-Виндзордағы Приориді жеке резиденциясы ретінде сатып алды.

Тұлғасы мен қызығушылықтары

Елизавета өзінің шектеулі өміріне қарамастан, табанды түрде оптимистік көзқарасымен танымал болды. Ол үйленуге және өз отбасын құруға ұмтылса да, өмірін қызықтыру үшін түрлі қызығушылықтары мен хоббилерін зерттеуге бел буған. Елизавета талантты суретші болды, түрлі қайырымдылық ұйымдарына көмектесу үшін өзі салған суреттерінен бірнеше кітап шығарды. Ол сурет салған, баспа техникасын, силуэт кесуді, жиһаз маталарын және перделерді суреттеуді, кестелеуді, архитектура мен бағбандалық принциптерін үйренген. Ол сондай-ақ Бенджамин Вест, Томас Гейнсборо және Уильям Бичи сияқты сарай суретшілерімен, сондай-ақ Франческо Бартолоцци граверімен тығыз байланыста болды. Джордж III-нің балаларының ішінде ауыл шаруашылығына қызығушылық танытқан жалғыз ол болды, Олд-Виндзордағы жалға алынған коттеджде өзінің үлгі фермасын басқарды. Ол бақшадан алған өнімдерінен, сондай-ақ малдан алған жұмыртқаларынан, сүтінен және майынан қатты ләззат алды. Елизаветаның туыстары оның дәмді тағамдар мен сусындарды жақсы көретіні үшін оны әзілдеген. Ол өзінің салмағына қатысты сынға өте сезімтал болды. Елизавета жақсы дамыған юмор сезімімен де танымал болды және әзілдер мен өткір сөздердің үлкен жинағын сақтады. Ол ашық және тікелей мінезді болды, және артық "әдептілікті" ұнатпады. Ол ағалары Августа мен Кембридж герцогы Адольфусқа ең жақын болды, сондай-ақ әпкелерінің арасында Кент және Стратхерн герцогы Эдуардқа ерекше жақын болды. Елизавета анасына ең жақын қызы болғандықтан, Шарлоттаның оған үйленуге келіспеуіне себеп болды.

Мүмкін романтикалық қарым-қатынастар

Принцесса Елизавета Джордж Рамуспен (1747–1808) неке қиюға тырысқан, және 1788 жылы одан қызын дүниеге әкелді. Джордж Рамус – Николас Рамустың ұлы, ол Елизаветаның әкесі, король Джордждың жеке беткейі болған. Мұндай неке 1772 жылғы Корольдік некелер туралы заң бойынша жарамсыз деп есептелер еді, бірақ Елизаветаның бірнеше бауырлары кейін неміс ханшайымдарына үйленер алдында, қарапайым адамдармен ұқсас одақтар құрған. Элиза Рамус (1788–1869) оның інісі, Шығыс Үндістан компаниясының қызметкері Генри Рамус (1755–1822) тарапынан асыралып алынып, тәрбиеленген. Ол Джеймс Мэниге (1770–1833), сондай-ақ Шығыс Үндістан компаниясының қызметкеріне тұрмысқа шықты, ал олардың қызы Мариан Марта (1806–1869) Бенгалия судьясы Джордж Уайнард Баттиге (1805–1888) үйленді. Жесір қалған Элиза Рамус Лондонның 28 Честер-скверінде тұрды, онда ол Батти немерелерін оқытып, олардың барлығы – он офицер армияға қадам басқан, және олар Индиядан ауру немесе жазылып келгенде күтім жасады. Корольдік қанға ие ер адамдарға үйлену мүмкіндігінен айырылған Елизаветаның бірнеше әпкелері сарайдағы атбастармен және басқа да жоғары лауазымды адамдармен романтикалық қарым-қатынасқа түсті. Елизаветаның өзі де дипломат, 1-ші Сент-Хеленс бароны Аллейн Фицгербертпен мұндай қарым-қатынаста болған болуы мүмкін. Сент-Хеленс Джордж III-тің үлкен құрметіне ие болды, ол оны 1804 жылы Бедчэмбердің Лорды етіп тағайындады. Елизаветадан он жеті жас үлкен Сент-Хеленс – ашық, практикалық және өткір ойлы, сарай өмірін ұнатпайтын, Елизаветамен ортақ қасиеттері бар адам болған. Ол оны "құрметті және бағалы қасиетті" деп атады, ал оның серігі, Леди Харкортқа жазған хатында: "Мен одан артық жақсы көретін адам жоқ, және оның маған деген мейірімі ешқашан өзгерген емес, мен оны ешқашан ұмытпаймын" деді. Кейіннен Елизавета Сент-Хеленстің суретін белгілі эмаль суретшісі Генри Пирс Боуннан жасауға тапсырыс берді, оның оған деген үлкен бір жақтылығының куәсі. Сент-Хеленс өз кезегінде де Боун салған Элизаветаның эмаль миниатюрасын сақтап қалды.

Неке

Елизаветаға қатаң сарай әдептері қызығушылық тудырмады, ол жанжарлы және бекем мінезді болды және өз үйін аңсады. 1808 жылы Елизавета католиктік діні мен анасының қарсылығына байланысты, қуғынға ұшыраған Орлеан герцогының (кейіннен француз королі Людовик Филипп I) ұсынысын өкінішпен қабылдамады. 1814 жылы британдық король сарайындағы бір кеште Елизавета Гессен-Гомбургтің неміс ханзадасы Фредерикпен танысты, ол Гессен-Гомбург тағының мұрагері болды, ол неміс конфедерациясының ең кішкентай мемлекеттерінің бірі еді. Австриялық офицердің әсем гусарлық киімін көргенде, ол: "Егер ол бос болса, мен оған үйленемін!" деген екен. Төрт жылдан кейін Елизавета Фредериктің оған үйленуге ұсыныс жасағанын хабарлайтын хат алды. Фредерик көп жылдар бойы әкесі мен Гессен-Гомбург парламентінің қалауына қарамастан, үйленуден түбегейлі бас тартты. Бірақ Вена конгресінде Кент герцогы мен Гессен-Гомбургтің федералдық өкілі Иоганн Исаак фон Гернинг олардың арасын жасатты. 48 жастағы Елизавета бірден қызығушылық танытты, ал оның қалған әпкелері де оны қолдады. Фредериктің семіз болуы және сүйікті меерсфум түтінінен әрдайым темекі иісі шығуына қарамастан, Елизавета өзін билеуші анасынан босату және "елдің анасы" лауазымын алып, өз рөлін табу үшін оған үйленуді жалғастырды. Королева Шарлотта Елизаветаның Германияға көшуінен қорқып, бірнеше апта бойы одаққа рұқсат бермеді, бірақ қызы мойынсұнбағандықтан, ақырында келісті. Барлық қарсылықтарға қарамастан, үйлену 1818 жылдың 7 сәуірінде Вестминстердегі Бэкингем сарайындағы жеке капеллада өтті. Елизавета күміс матадан және Брюссельдің тігісінен жасалған көйлек киді, ал шашын өрмелеуші құстың қауырсындарымен безендірді. Оны құрбандық алтаріна екінші ағасы, Йорк герцогы алып келді. Оның үлкен ағасы, регент ханзадасы және әкесі тойға қатыспады, олардың денсаулығына байланысты сырқатқа шалдыққандықтан және ауыр психикалық ауруға ұшырағандықтан. Жаңа жұп регент ханзадасының Брайтон қаласындағы Корольдік павильонында бал айын өткізді. Бұл өзара түсіністік пен құрметке қарамастан, шынайы "махаббат одағы" емес еді; шындығында, екеуі де қанағаттанған келісім болды. Елизавета күйеуімен бірге Германияға көшіп, үйіндегі шектеулі ортадан құтылды, ал Фредерик британдық король отбасымен одақтасып, көптеген артықшылықтарға ие болды. Алайда, Фредерик бал айы кезінде Елизаветаның жанында бақытты және қанағаттанған екенін мойындады; Елизавета өзінің жаңа күйеуін ақылды, жомарт және мейірімді деп тапты. Неке он жылдан сәл ғана асып, Фредериктің 1829 жылы күрт қайтыс болуымен аяқталды және өте бақытты деп сипатталды.

Кейінгі өмірі

1820 жылғы 20 қаңтарда Фредерик әкесінен кейін Гессен-Гомбург ландгравы болып тағайындалды. Елизаветаның құдайы мен жылдық жәрдемақысының арқасында ол Гомбургтегі сарайды қайта жаңартуға қол жеткізді. Өз кезегінде, Ландгравиня Елизавета Англияда ұнатпаған қатаң сарай әдептерімен қоштаса алды. Ол жаңа қаласына жолдар салдырды, сарай аумағында Готикалық үй салдырды, сарайдың ағылшын қанатын, сондай-ақ Мейзенхайм қамалын (Герцог Вольфганг қанаты) қалпына келтіруге және қайта жаңартуға қатысты, кедейлерге көмектесті. Ол Англиядан тұқымдар мен көшеттер әкеліп, Ландгравия бақтарында олардың өнімділігін қадағалады. Оның үлкен кітапханасы және қымбат порцелин коллекциясы болды. Ол өнермен айналысуын да жалғастырды. Лондоннан алған үлкен қаражатына қарамастан, ландграфтың қарызы оның амбициялық жобаларының нәтижесінде 1820 жылы 250 000 гульденнен тоғыз жыл өткен соң 1 175 000 гульденге дейін өсті. 1829 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол кішкентай сарайымен Гомбургте, Франкфурттағы үйінде және сүйікті ағасы, Кембридж герцогы, Принц Адольфтың Ганновердегі (Лайнешлос және Херренхаузен сарайы) сарайында кезекпен тұрды. Ол сондай-ақ Лондонға жиі сапар шекті. Елизавета Ганноверде жұмыс істейтін аналардың балалары үшін күтім орталығы мен мектеп ашты. Өзі бала туу жасына жетпесе де, Елизавета мектепке қатысатын балалармен жұмыс істеуден қуаныш алды. Ол немере қызы Викторияның Ұлыбритания тағына отыруын және 1837 жылы ағасы Эрнест Августың Ханновер Корольдігінде таққа отыруын көрді. Ол 1840 жылғы 10 қаңтарда 69 жасында Германияның Гессен штатындағы Франкфурт қаласында қайтыс болды және Гомбург қамалының мазарда жерленді. Оның немересі, Грейц ханзадасы Генрих XX-нің әйелі, Принцесса Каролина, оның өнер және коллекциялық мүлкін мұраға алды, ол шамамен 1848 жылы Грейцке келді.

Қарулар

1789 жылдан бастап, Елизавета ханшайым, мемлекеттік елтаңбаны, күміс түсті үш ұшты белгімен ерекшелендіріп қолдануға құқылы болды. Ортаңғы ұшында қызыл крест, ал сыртқы ұштарында әрқайсысында қызыл гүл бейнеленген.