Кіріспе
Гватемала және Белиз елдерінде таралған майя тілі. Кʼекчиʼ тілі, сондай-ақ Кекчи, Кʼекчиʼ немесе Кекчиʼ деп те жазыла береді, — Мексика, Гватемала және Белиз елдеріндегі Кʼекчиʼ қауымдарында сөйлейтін кичелік тармағына жататын майя тілдерінің бірі.
The Qʼeqchiʼ language, also spelled Kekchi, Kʼekchiʼ, or Kekchí, is one of the Mayan languages from the Quichean branch, spoken within Qʼeqchiʼ communities in Mexico, Guatemala and Belize.
Тарату
Qʼeqchiʼ тілін сөйлейтін аймақ Гватемаланың солтүстігінен Белиздің оңтүстігіне дейін жайылып орналасқан. Мексикада да Qʼeqchiʼ тілін сөйлейтін қауымдар бар. Мексикада Q'eqchi' тілі Кампече, Кинтана-Роо және Чиапас штаттарында, негізінен Кетзал-Этна және Лос-Лорелес қауымдарында, Кампече муниципалитетінде, сондай-ақ Майя-Текун II және Санто-Доминго-Кестеде, Кампече штатының Шампотон муниципалитетінде қолданылады. Гватемаланың солтүстігіндегі Qʼeqchiʼ тілін сөйлейтін аймақтың негізгі бөлігі 24 662 шаршы километрді (шамамен 9 522 шаршы миль) құрайтыны есептелді. Гватемалада Qʼeqchiʼ тілінде тұрақты түрде сөйлейтін департаменттер мен нақты муниципалитеттер: Бұл әліпби Гватемаланың Білім министрлігі Instituto Indigenista Nacional de Guatemala, немесе IIN арқылы ресми түрде бекітілді. Қазіргі таңдағы стандарт саналмаса да, бұл орфография SIL/Wycliffe Bible Translation Project ұйымы шығарған протестанттық Киелі кітап және "Aprendamos Kekchí" тіл үйрену жұмыс кітабының кең таралғандығына байланысты әлі де қолданыста болып келеді.
Екі негізгі орфографияны салыстыру
ALMG және SIL орфографияларының салыстырмалы мысалдары ALMG SIL ағылшынша аудармасы maakʼa ta chinkʼul saʼ laa muhebʼal aakiʼchebal maacʼa ta chincʼul saʼ laa muhebal aaquiʼchebaal Сенің көлеңкелі жерлеріңде және ормандарыңда маған ештеңе жасамасын. yo chi amaqʼink laj Kachil Petén yo chi amakʼinc laj Cachil Petén Карлос Петанде тұрады.
Тарих
Испандықтар Американы жаулап алған кезде, кʼэкчиʼ тілінде сөйлейтін адамдардың саны көршілес ітцаʼ, мопан және чольтиʼ тілдеріне қарағанда кем болған болуы мүмкін, ал қазіргі таңда бұл тілдердің барлығы жоғалып бара жатыр немесе толығымен жойылған. Бұл фактінің негізгі дәлелі отаршылдық құжаттар емес, керісінше, кʼэкчиʼ тілінде осы тілдерден алынған қарыз сөздердің көптеп кездесуі. Дегенмен, бірнеше фактор кʼэкчиʼ тілінің жоғарыда аталған тілдерге қарағанда жақсы жағдайға ие болуына себеп болды. Олардың бірі – оның туған жері болып табылатын қиын таулы жер. Екіншісі, чольтиʼ сияқты жай ғана бағынышқа түсудің орнына немесе ітцаʼ сияқты 200 жылдан астам уақыт бойы қарсылық көрсетудің орнына, кʼэкчиʼ халқы испандармен ерекше келісімге келді. Осы келісімге сәйкес, бастапқыда Фрай Бартолом де лас Касас басқарған доминикан дін қызметкерлерінің олардың аумағына кіруіне және кедергісіз дін таратуына рұқсат берілді, ал қарапайым испандықтарға кіруге тыйым салынды. Бұл олардың аумағын испандықтардың "Verapaz" (шын бейбітшілік) деп атауына әкелді, бұл атау бүгін Гватемаланың Альта-Верапас және Баха-Верапас департаменттерінде қолданылуда. Бұл салыстырмалы түрде жағымды даму халыққа таралуға және тіпті көршілес майя топтарына соғыс жариялауға мүмкіндік берді. Кейіннен 19 ғасырдың соңындағы либералдық және 20 ғасырдың соңындағы әскери үкіметтердің қатыгез саясатымен жалғасқанмен, бұл кʼэкчиʼ тілінің Гватемаладағы үшінші және Майя аймағындағы төртінші ірі майя тілі ретіндегі мәртебесін түсіндіреді. Салыстырмалы түрде соңғы, отаршылдықтан кейінгі кеңею сонымен қатар кʼэкчиʼ тілінің ең ірі майя тілдерінің арасында ең біртектісі болуының себебі болып табылады. Кʼэкчиʼ тілі Гватемаланың мәдени екі тілді білім беру бағдарламалары арқылы мемлекеттік мектептерде оқытылады.
Мәтіндер
Майя тілдерінің көпшілігі сияқты, Qʼeqchiʼ тілі де әлі жазу және әдеби тілге айналу үрдісінде. Қазіргі қолданыстағы мәтіндерді шамамен төмендегі топтарға бөлуге болады. Адамдарға Qʼeqchiʼ тілін сөйлеу, оқу және жазуды үйретуге арналған оқулықтар. Бұл санатқа сөздіктер мен грамматикалар, сондай-ақ Qʼeqchiʼ тілін ана тілі ретінде қолданатын қауымдастықтардағы Гватемаланың ауылдық мектептерінде пайдалануға арналған оқу құралдары кіреді. Діни мәтіндер. Жоғарыда аталған, William Sedat, Eachus және Carlson еңбектеріне негізделген SIL баспасынан шыққан протестанттық Библияның нұсқасы, Qʼeqchiʼ тіліндегі ең көп таралған мәтін болып саналады. Соңғы жиырма жылда Рим-католик шіркеуі жазба Qʼeqchiʼ тілін қолдаушылардың біріне айналды. Әртүрлі католик ұйымдары Жаңа Өсиет, Текжаралық және Шығу кітаптары, сондай-ақ түрлі нұсқаулықтарды шығаруға жауапты. "Qanimaaq Xloqʼal li Qaawaʼ 'Мырзаны мақтаймыз' атты әндер жинағы католиктер арасында кең таралған, көп жылдар бойы басылып келеді және үнемі жаңа әндермен толықтырылып отырады. Мормон кітабы және басқа да ЛДС діни мәтіндері де Qʼeqchiʼ тілінде бар. Соңғы он жылда білім беру мақсатында емес, әртүрлі дүниелік мәтіндер де пайда бола бастады, бірақ олардың саны әлі де аз. Бұл еңбектердің ішіндегі ең маңыздысы – Qʼeqchiʼ тілінің мұғалімі және аудармашысы Ригоберто Бак Қаалдың (немесе Бак Қаалдың) Kʼicheʼ тіліндегі Пополь Вух ("Пополь Вух") мәтінінің еркін аудармасы және Qʼeqchiʼ халық ертегілерінің жинағы. Гватемала Конституциясы сияқты бірқатар мемлекеттік құжаттар да Qʼeqchiʼ тіліне аударылды.
Qʼeqchiʼ граммдары
Бұл көптеген грамматикалар сияқты сипаттамалық емес, педагогикалық грамматика. Бұл грамматикада синтаксис жоқ. Кітапта Кобан қаласы және оған жақын Сан-Педро-Карша, Сан-Хуан-Шамелько және Шамил қалалары зерттелді. Бұл көптеген грамматикалар сияқты сипаттамалық емес, нормативтік грамматика.